Qaýip áli seıilmeı tur

Sársenbi, 7 naýryz 2012 8:16

Ońtústik Qazaqstan oblysy – elimizdiń eń jyly aı­maq­tarynyń qataryna jatqanymen, keıde sol jyly mineziniń ózine qıyn bolyp tıetin sátteri bar. Bıyl qar Qazaqstannyń barlyq óńirlerine kóp jaýdy. Mezgilimen aqyryndap erise, tosyn jaǵdaılar az bolar ma edi. Bir­aq, Arqada aqyrǵan aıaz túki­ri­gińdi jerge túsirmeı qatyryp jatqan­da, Ońtústiktiń kúni meıirlenip, jaıma-shýaqtanyp tur­dy. Sodan saı-sala, qolat-qo­lat­taǵy qar eri­di. Tabıǵat-ana aqpannyń or­ta­synda-aq jas bosanyp, qalja jep borsha-borsha terlegen kelinshekteı býsandy. Ile kúlip turǵan kún ara-arasynda qabaǵyn shytyp ala qoıyp jatty.

Sársenbi, 7 naýryz 2012 8:16

Ońtústik Qazaqstan oblysy – elimizdiń eń jyly aı­maq­tarynyń qataryna jatqanymen, keıde sol jyly mineziniń ózine qıyn bolyp tıetin sátteri bar. Bıyl qar Qazaqstannyń barlyq óńirlerine kóp jaýdy. Mezgilimen aqyryndap erise, tosyn jaǵdaılar az bolar ma edi. Bir­aq, Arqada aqyrǵan aıaz túki­ri­gińdi jerge túsirmeı qatyryp jatqan­da, Ońtústiktiń kúni meıirlenip, jaıma-shýaqtanyp tur­dy. Sodan saı-sala, qolat-qo­lat­taǵy qar eri­di. Tabıǵat-ana aqpannyń or­ta­synda-aq jas bosanyp, qalja jep borsha-borsha terlegen kelinshekteı býsandy. Ile kúlip turǵan kún ara-arasynda qabaǵyn shytyp ala qoıyp jatty.

Sóıtip, qar jaýyp turyp jań­­byrǵa, al jańbyr jaýyp tu­ryp qarǵa aınala salatyn boldy.

Sonyń saldarynan aqpan or­ta­synda Arys, Otyrar, Orda­ba­sy aýdan­dary men Shymkent qala­syn­daǵy 25-ke jýyq eldi mekenderdi qarǵyn sý basyp qaldy. Saıram­da­ǵy Jańatalap aýy­ly­nyń orta­lyq­pen baılanystyryp turǵan kópirin tasqyn  julyp ket­se, Túrkistan qa­lasyndaǵy Shaǵa aýyly sý tut­qynynda qaldy.

Tótenshe jaǵdaılardy joıý­dy jáne oǵan monıtorıng júr­gizýdi  qamtamasyz etý maq­sa­tynda 13 aqpanda oblys ákimi As­qar Myr­zahmetovtiń tapsyr­ma­symen ob­lys­tyq shtab qu­rylǵan bolatyn. Ol búgingi tań­da tynbaı  jumys jasap ja­tyr. Kúrdeli jaǵ­daı­larǵa baılanysty atalǵan shtab­tyń quramyna tıisti basqar­ma­lar engen. Osy syndy jedel top­tar son­daı-aq oblystyń barlyq qala, aýdandarynda qurylǵan. Ár aýdan, qala, aýyl okrýgteri ákimdikte­rin­de 24 saǵattyq kezekshilik uı­ym­­dastyrylǵan.

Ákimdikter men merdiger meke­me­lerdiń arasyndaǵy kelisim-shart­tarǵa sáıkes, apatty joıý jumys­ta­ry­na 7000-ǵa jýyq adam, 700-den astam tehnıka tartyldy. Sý alǵan aýlalardaǵy sýdy tartý maqsa­tyn­da Memlekettik materıaldyq rezerv komıtetinen taǵy da 14 moto- sorǵy  jetkizilip otyr.  Budan bó­lek, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý maqsatynda aýdan, qala ákim­dikteri tarapynan naqty is-shara jospary ázirlengen. Jańadan 13,8 shaqyrym damba salynyp, 19,3 shaqyrym jaldyń jaǵalaýlary bekitildi. 9 shaqyrymǵa jýyq aryq tar­tyldy. 939,3 shaqyrym aryq-atyzdar tazartyldy. 260 myń qap­qa qum salynyp, onyń birazy bú­gin­gi tańda kanaldardyń, aryqtar­dyń jaǵalaýlaryna qoıylǵan.

Búginde Shardara sý qoıma­syn­daǵy sý shekti mólsherine jetti. Onyń janyn Kóksaraı sý rettegishi saqtap turǵandyǵyn gazetimizde jazǵanbyz. Qyrǵyz aǵaıyndardyń Toqtaǵul GES-i qys kezinde ener­ge­tı­kalyq rejimge kóshiriletindigi eli­miz úshin ońaı bolmaı tur. Ol jaq­tan Shardaraǵa sekýndyna 1 myń tekshe metrden artyq sý keledi. Buryn bul mezgilde 800 tekshe metrden aspaıtyn. Al Arnasaı tarapynan О́zbekstannyń qarsy toǵan salǵandyǵy plotınanyń sý ótkizý múmkindigin shektegenin de aıta keteıik. Iаǵnı, aldaǵy ýaqytta Shardara, Ordabasy aýdandary men Túrkistan qalasynyń Syrdarııaǵa jaqyn qonǵan aýyldaryn sý alý qaýpi seıilgen joq. Sondyqtan, oblys ákimdigi tasqyn bola qalǵan jaǵdaıda adamdardy qaýipsizdeý jerlerge kóshirýdiń jaı-japsaryn oılastyrýda.

Saryaǵash aýdanynyń 8 aýyl­dyq okrýgi, 17 eldi mekenin sý alý qaýpi bolǵandyqtan, aýdan ákimdigi bir aı buryn 18 kanaldy tazartyp, 11 qashyrtqy daıyndaǵan edi. Osyn­­daı jumystar Qazyǵurt óńi­rin­de de aldyn ala qolǵa alynǵan.

Qarǵyn sý kóktem keshirek shy­ǵady degen Sozaq aýdanynda da degenin istep tyndy.  4 naýryz kúngi jaýǵan jańbyrdyń jáne Qarataý bókterindegi erigen qardyń sal­da­rynan bul aýdanǵa qarasty 7 eldi mekenge sý kirgen. Tótenshe jaǵdaı oryn alǵan kúni 900-ge jýyq adam qaýipsiz jerlerge, ıaǵnı týystary­nyń úılerine kóshirilgen bolatyn. Búgingi tańda qaýip seıilip, adamdar óz úılerine oralyp jatyr.

Qazirgi tańda aýdanda jaǵdaı bir­qalypty. Tıisti sala maman­da­ry tarapynan aryq-atyzdardy bekitý, jańadan bógetter kóterý  ju­mys­tary júrgizilip jatyr. Al jylda qaýip tóndiretin Qursaı saıynyń aldyn jaýyp, ol jaqtan keletin sýdy Qyzylkólge qaraı baǵyttaý jumystary da qolǵa alyn­dy. Barlyq toǵandar baqy­laýǵa alynǵan.

Jaqynda Arys, Otyrar aýdan­daryna issaparmen bardyq. Dala­daǵy qardyń kóbesi sógilgen eken. Erigen jaǵdaıda da jerdiń tońy jibigendikten, qaýip azaıǵandaı. Sebebi, sý synaptaı syrǵyp aýyl-aýyl­ǵa jetip barmaı, jerge sińýde.

Endigi qaýip taýly aımaqtarda bolýy múmkin. Qalyń qar jańa-jańa erip jatyr. Túlkibas aýda­ny­nyń Mashat aýylynda Oraz aryq degen kanal bar. Uzyndyǵy 5 sha­qyrym. Osyǵan betkeılerden erigen qar sýlary aǵyp baryp, ony  arnasynan asyryp jiberdi. Son­dyq­tan, bir shaqyrymdyq qashyrt­qy qazylyp, qarǵyn sýdy Mashat óze­nine burý jumystary júrgi­zi­lý­de. Mundaı qaýip Tastumsyq aýy­lyna da tóngendikten, apattyń aldyn alý úshin eldi mekenderde  4-5 qashyrtqy qazyldy.

Tóle bı aýdanynyń Sarqyrama eldi mekeninde 200-den astam úı bar. Saıda otyrǵan aýyldyń joǵa­ry jaǵynan eni 5 metr, tereńdigi 6 metr, uzyndyǵy 2,8 shaqyrym bolatyn qashyrtqy salynýda. Erigen qar sýy osynda quıylyp, Aqsý ózenine jiberiledi. Buǵan qosa, aýdandaǵy sý tasý qaýpi bar 5 kópirdiń jaǵalaýlary bıiktetildi. Osyndaı jumystar Saıram aýda­nynyń taýly bókterlerinde de júrgizilip jatyr.

Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.