BOLAShAǴY ZOR KEDENDIK ODAQ

Elbasynyń Joldaýy – ár qazaqstandyq úshin eń mańyzdy ári mazmundy qujat. Bıyl atalmysh Joldaý “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kindikteri” dep ataldy. Jańa Joldaý – jańa ke­zeń­niń bastaýy. О́tkendi saraptap, bú­gingi jetistigimizdi baǵalap, aldaǵy el bolyp atqaratyn keleli isterge kóz jiberýge múmkindik beredi. Bı­ylǵy jyldyń eń basty jetistigi – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tór­aǵalyq etý. Mine, qazaq halqy aldaǵy jańa on­jyldyqty álemdik deńgeıdegi osyndaı abyroıly tarıhı oqıǵamen bastap otyr. Sonymen qatar, bıylǵy jyl Keden oda­ǵy­na múshe bolýmen bastaldy. Qazaqstan, Re­seı jáne Belarýs Keden odaǵyna birigip, bir­yńǵaı ekonomıkalyq aımaqty qurýdy kózdep otyr. Bul Elbasynyń saýatty saýda saıasaty, ekonomıkanyń básekege qabi­lettiligin arttyrý máselesin kózdep otyrǵanynyń kórsetkishi bolmaq. Keden odaǵy elimizdiń ekonomıkasyn da­my­týǵa órleý bola alady. 2009 jyly keden or­gan­darynyń kúshi Keden odaǵynyń norma­tıv­tik-quqyqtyq qoryn qalyptastyrýǵa, keden tár­tibin ońaılatýǵa jáne syrtqy ekonomı­ka­lyq qyzmetke qatysýshylar úshin qolaıly jaǵ­daılar jasaýǵa baǵyttaldy. Brıýsselde 1999 jylǵy 26 maýsymda qabyldanǵan Kedendik rá­simderdi ońaılatý men úılestirý týraly halyq­aralyq konvensııaǵa qosyldy. Keden odaǵynyń Keden kodeksi qabyldandy. 2010 jylǵy 1 qań­tardan bastap Biryńǵaı kedendik tarıf kúshine endi. Keden odaǵynyń Keden kodeksi týraly shart qabyldandy. Ony kúshine engizý jónindegi is-sharalar jospary boıynsha 16 Halyqaralyq kelisimdi jáne 17 KOK (keden odaǵynyń ko­mıs­sııasy) sheshimin ázirleý kózdelip otyr. Keden odaǵynyń Keden kodeksine qatysýshy mem­leketterdiń zańnamasyna 182 siltemelik norma kózdelgen. Osyǵan baılanysty, qol­da­nystaǵy ulttyq kedendik zańnamany retke kel­ti­rý talap etiledi. Budan basqa, ulttyq kodeksti qabyldaý, salyqpen retteý, jeke kásipkerlik, kólik, veterınarııa, densaýlyq saqtaý, qyl­mys­tyq jáne ákimshilik qýdalaý salasyndaǵy zań­na­malardy birkelki qoldaný qajettiligine baı­lanysty elimizdiń jańa Keden kodeksin ázirleý qajet, onda ultaralyq zańnamamen rettelmegen quqyqtyq qatynastardy retteý qajet. Ákim­shilik kedergilerdi joıý jáne Qazaqstannyń keden­dik shekarasy arqyly taýarlar men kólik quraldaryn ótkizýdi ońaılatý maqsatynda Qa­zaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Kedendik baqylaý komıteti birqatar sharalardy júzege asyrdy. Birinshiden, keden organdarynda avtomobıl ótkizý pýnktterinde baqylaý fýnksııalaryn (kólik, fıtosanıtarlyq, veterınarlyq jáne sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý) berýdi kózdeıtin zań qabyldandy. Sondaı-aq, bul zańda keden organy beretin qujattardyń sanyn 3-ten 1-ge deıin qysqartý kózdelip otyr. Ekinshiden, zııatkerlik menshik nysanyna qu­qyqty qorǵaý kezinde, keden organdarynyń óki­lettigin keńeıtýdi jáne kedendik qundy anyqtaý kezinde qoldanylatyn aqparattyq anyq­tamalardy joıýdy kózdeıtin zań qabyldandy. Úshinshiden, shekaranyń Qazaqstan-Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan ýchaskesinde birlesken ba­qy­laý rásimi engizildi. Qazaqstan men QHR ara­syndaǵy “aınalyq” statıstıkada kórsetkish­ter­diń oń dınamıkasyna qol jetkizildi. Sońǵy jyldary keden statıstıkasy derekteriniń al­shaq­tyǵy 2006 jyly 1 mlrd. 94 mln. AQSh dol­larynan 76 mln. AQSh dollaryna deıin tómendedi. Tórtinshiden, syrtqy ekonomıkalyq qyz­metke qatysýshylar úshin qolaıly jaǵdaılardy jasaý jáne “Doing Vusiness” halyqaralyq reıtınginiń kórsetkishterin jaqsartý maqsatynda avtomattandyrylǵan táýekelderdi basqarý júıesi ázirlendi jáne engizildi. Besinshiden, “Web-deklarant” elektrondy dek­larasııalaý kesheni jumys isteıdi. Kedendik re­­simdeý úshin SEQ-qa qatysýshynyń qujattar pa­­ketin alys jerden qalyptastyrýǵa múmkindigi bar. Altynshy, “Biryńǵaı elektrondy terezeni” jasaý boıynsha jumys júrgizildi. Bıznes-prosester anyqtaldy jáne osy aqparattyq júıeni jasaý tujyrymdamasynyń jobasy daıyndaldy. “Biryńǵaı terezeni” jasaý barlyq memlekettik organdar kúshterin shoǵyrlan­dyrý­dy talap etedi. Múddeli mınıstrlikter men vedomstvolar sanyn qysqarta otyryp ruqsat beretin qujattardy berý jáne baqylaý meha­nız­min qaıta qaraý qajet. Osyǵan baılanysty Úkimetke turaqty jumys isteıtin jumys tobyn qurý týraly usynys joldandy. Joǵaryda kórsetilgen sharalar bıznestiń operasııalyq shyǵyndaryn qysqartýǵa jáne keden rásimin ońaılatýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ná­tıjesinde, Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda jarııalanǵan bıznes-ahýaldy jaqsartý boıynsha tapsyrmalary júzege asyrylady. Keden odaǵyn qurý, ásirese, ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda memleketterdegi eko­no­mı­kalyq áleýetti eskere otyryp, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs respýblıkalary arasynda birlesken óndiristerdi qurý jáne ózara ın­vestısııalardy tartý úshin qolaıly jaǵdaı­lar­dy qamtamasyz etý ıntegrasııalaý qajetti­li­gi­nen týyndaǵan dúnıe. Qazirgi ýaqytta Qazaq­standa ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń jedel­detilgen baǵdarlamasy iske asyp kele­tin­digin atap ótý kerek. Osy maqsatta metal­lýr­gııalyq, far­masevtıkalyq, hımııalyq, qurylys materıal­dary basymdyqty salalardyń biri bolyp tabylatynyn eskerý qajet. Osy min­det­ti sheshý úshin otandyq kásipkerlerge tehno­lo­gııalyq jaǵynan jańa aldyńǵy qatarly jab­dyqtardy jáne arzan shıkizatty keden baj­da­ryn tóleýsiz alý múmkindigin saqtap qalý mańyzdy. Biz shetel ónimderi basyp ketedi degen úreı­den aýlaq bolýymyz kerek. О́ıtkeni, barlyq elge de básekege qabiletti, sapasy joǵary, ba­ǵasy qymbat emes, alǵan ónimine laıyqty taýar­lar qajet. Endeshe basqa elderdiń taýar­larymen sapasy jaǵynan da, baǵasy jaǵynan da básekege túsý bizdiń taýar óndirýshilerdi ósip-jetilýge jeteleıdi. Bizdiń otandyq óndirý­shilerimiz básekege qabiletti bolýy tıis. Bir nár­seni uǵynǵanymyz jón, kedendik odaq máse­lesi bir kúnde iske asqan joba emes, osy odaqqa kirý úshin barlyq jaqtan tereń taldaý ja­sa­lynǵan. Árıne, eshkim Kedendik odaq iske asqan kúnnen bastap elimizge tolaǵaı tabystar kelip, basqa eldermen syrtqy saýda aınalymy artady dep aıtqan joq. Kedendik odaqtan Qazaq eli úlken úmit kútedi. Árıne, áý-bastan keıbir qıyn­shylyqtarǵa tap bolamyz. Múmkin bizdiń óndirýshilerimiz tabys kózderin azaıtar. Demek, osy Kedendik odaq arqyly kóp tabysqa jetetinimizge senim bildiremin. Keden organdarynyń qyzmeti elimizdiń damýyna úlken yqpalyn tıgizedi. Máselen, 2009 jyly keden organdary kedendik tólemder men salyqtardyń bıýdjetke 575,4 mlrd.teńge túsýin qamtamasyz etti. Boljamdy tapsyr­ma­nyń oryndalýy 105,5% qurady. Post kedendik baqylaýdyń nátıjeleri boıynsha 95,8 mlrd. teńge qosymsha eseptelindi, bul 2008 jylmen salystyrǵanda 6,3 esege kóp, 50 mlrd. teńge ón­dirip alyndy. Quqyq qorǵaý salasynda da kóptegen jetistikterge jete bildik. О́tken jyly 969 qylmystyq jáne 10607 ákimshilik is qoz­ǵaldy. Olar boıynsha shyǵyndardy óteý so­ma­sy 5,9 mlrd. teńgeni qurady, bul ótken jylmen salystyrǵanda 5,3 esege kóp. Esirtki quraldary kontrabandasy boıynsha 173 fakti anyqtaldy. Alynǵan esirtkilerdiń salmaǵy 755,8 kg. qurady, sonyń ishinde geroın – 117,9 kg. “Baqylaýǵa alynǵan jetkizilim” ádisi boıynsha 14 jedel izdestirý sharalary ótkizildi. Qoldanylǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi sharalar nátıjelerinde keden organdary óz kúshimen 56% qylmystyq is qozǵady jáne 79% sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktileri anyqtaldy. Elbasy Joldaýy jarııa etildi, onyń basty baǵyttary men mindetteri aıqyndaldy. Elbasymyz júktegen tapsyrmalardy oryndaý barshamyzdyń mindetimiz. О́ıtkeni, halyq bolyp jumyla kóteretin júgimizdiń arqaýy – osy Joldaý bolmaq. Bul elimizdiń damýyndaǵy naqty isterdiń júzege asýyna alyp keletin birden-bir jol ekeni anyq.