Túrkilik muranyń túgendeýshisi

Túrkilik muranyń túgendeýshisi

Sársenbi, 4 sáýir 2012 7:46

Zaıyrly qoǵamda álmısaqtan beri ǵa­lymnyń orny bólek bolǵan. Ǵalym qo­ǵam tynysyn, onda oryn alǵan áleýmettik, saıası, mádenı, rýhanı, ekonomıkalyq, t.b. qubylystardy kóre otyryp, baqylap, solarǵa baǵa berip, qoǵam damýynyń bo­la­shaǵyn baǵamdaıtyn áýlıelik qasıet tanytqan. Sondyqtan, ǵalymnyń kitaby – tarıhtyń tájirıbesi, búginniń tynysy, bolashaqtyń baǵyty. Biz búgin kóne zamanda jasaǵan tarıhı tulǵalarymyzdy eske alǵanymyzda, eń aldymen, ǵalym­dary­myzdy ataımyz.

Sársenbi, 4 sáýir 2012 7:46

Zaıyrly qoǵamda álmısaqtan beri ǵa­lymnyń orny bólek bolǵan. Ǵalym qo­ǵam tynysyn, onda oryn alǵan áleýmettik, saıası, mádenı, rýhanı, ekonomıkalyq, t.b. qubylystardy kóre otyryp, baqylap, solarǵa baǵa berip, qoǵam damýynyń bo­la­shaǵyn baǵamdaıtyn áýlıelik qasıet tanytqan. Sondyqtan, ǵalymnyń kitaby – tarıhtyń tájirıbesi, búginniń tynysy, bolashaqtyń baǵyty. Biz búgin kóne zamanda jasaǵan tarıhı tulǵalarymyzdy eske alǵanymyzda, eń aldymen, ǵalym­dary­myzdy ataımyz. О́ıtkeni, ǵalymyn ulyqtaǵan, onyń sózine, jazǵanyna mán bergen qoǵamnyń bolashaǵy baıandy, ǵu­my­ry uzaq bolǵan. Qazaq qoǵamynda ǵa­lym adam dep kez kelgen oqyǵan, hat ta­ny­ǵan kisini ataı bermegen. Ǵalym degen qurmetti esimmen jazǵany men jasaǵany el ıgiligin arttyrǵan, ashqan ǵylymı ja­ńa­lyǵy qoǵam qajettiligin ótegen, eń bas­tysy, sózi ýáli, ózi qadirli, eńbegi baǵaly zııaly kisini ataǵan. «Bolmasań da, uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz» degen kemeń­ger Abaıdyń dana sózindegi ǵalym­nyń maǵy­nasy – keń uǵym. Mundaǵy ǵa­lym ataýy – bizdiń búgin aıtyp júrgen ǵalym degen sózimizdiń mazmunynan tereń túsinik.

Nemat Kelimbetov – sondaı sırek sa­nat­qa jatatyn naǵyz maǵynasyndaǵy ǵa­lym adam. Nemat aǵamyzdyń qazaq áde­bıet­taný ǵylymynyń órkendeýine qosqan úlesi zor. Ǵalymnyń qazaq ádebıeti tarı­hy­nyń mezgildik jaǵynan tereńdeýine, ke­ńistik jaǵynan keńeıýine, jańa esimder­men, jańa shyǵarmalarmen molaıýyna orasan eńbek sińirgenin zııaly qaýym jaqsy biledi. Ol óziniń «Shádi aqyn» (1974), «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri» (1986), «Túrki halyqtary ádebıeti» (1986), «Shyǵystyń klassıkalyq poezııasy jáne qazaq ádebıeti» (1989), «Ejelgi dáýir ádebıeti» (1991), «Qazaq ádebıeti bas­taýlary» (1998), «Ejelgi túrki poe­zııa­sy jáne qazaq ádebıetindegi dástúr jal­ǵastyǵy» (1998), «Kórkemdik dástúr jal­ǵastyǵy» (2000), «Ejelgi dáýir áde­bıeti (Qazaq ádebıeti bastaýlary)» (2005), «Ejelgi ádebı jádigerlikter» (2005) ki­tap­tarynda qazaq ádebıettaný ǵylymy­nyń asa kúrdeli, biraq baǵasy joǵary, bási bıik salasy – syry ashylmaǵan áde­bıet tarıhynyń qupııalaryn zertteýge qulshynys jasady. Iá, qulshynys dep otyrǵanymyz – bul teńizdeı tereń ta­qy­rypty bir emes, tutas bir halyqtyń mamandary san ýaqyt zerttese de, taýysa al­maıdy. Al Nemat aǵa­myz­dyń osy salany zertteýdegi tarıhı orny – onyń al­ǵashqylardyń biri bolyp aı­tylmaı jat­qan, ǵylymı aınalymǵa enbegen, oqý­lyq­tarǵa kirmegen ejelgi tól­týma rýhanı muralary­myz­dy bizdiń tarıhymyzben sa­baqtas­ty­ryp, olar­­dy ádebı, mádenı jádi­gerlerimiz dep dálel­de­gendigi.

Qazaq topyraǵynda ejelgi ádebıet tarıhyn zertteý­shi­ler esimi kórsetilgende, eń aldymen, ardaqty ǵalym Beı­senbaı Kenjebaevtyń aty atalady. Ádebıet tarıhy boıynsha zertteý konsepsııasyn qalyptastyryp, H.Súıin­shá­lıev, Z.Ahmetov, M.Joldasbekov, M.Ma­ǵa­ýın, A.Qyraýbaeva, R.Nurǵalı, Q.О́mir­álıev, A.Espembetov syndy belgili áde­bıet­­taný­shy ǵalymdar shoǵyryn tár­bıe­legen B.Ken­jebaevtyń qazaq ádebıettaný ǵyly­my­nyń damýyna qosqan úlesin M.Áýezov­tiń qazaq áde­bıeti­niń órkendeýine qosqan sal­ma­ǵymen salys­tyrýǵa bolady. M.Áýezov qazaq kórkem prozasyn qandaı bıikke kóterip ketse, B.Kenjebaev qazaq áde­bıetiniń tarıhyn zertteý salasyn da sol deńgeıge jetkizdi. Biri kórkem, biri ǵy­lymı mektep qalyp­tas­tyryp, ulttyq deń­geıde zańǵar tulǵa­larǵa aınaldy. B.Ken­jebaev­tyń jolyn jalǵaǵan, isin damytqan talantty shákirt­teriniń biri – N.Kelim­betov. Ustazy jaq­synyń ustamy jaqsy degendeı, N.Ke­lim­betov óz zertteý­lerinde us­tazy B.Ken­je­baevtyń kóz­qarastaryna adal­dy­ǵyn tanytyp, onyń ádebıet tarıhyn taný konsepsııasyna berik boldy.

Osy oraıda tarıhqa sheginis jasap, B.Kenjebaevtyń ǵalymdyq jáne azamat­tyq tulǵasyn tanytatyn naqty mysal keltirsek. Keńester Odaǵy kommýnıstik partııasynyń áıgili HH sezinen keıin jeke basqa tabynýshylyq synalyp, tarıhty tanýǵa, ondaǵy oqıǵalarǵa taptyq qana emes, ádil baǵa berýge múmkindik tý­ǵan ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń sońynda qazaq ádebıettanýshylary arasynda pikirtalastar oryn alǵany belgili. Ol daý-damaı, negizinen, qazaq ádebıeti tarıhy qaı zamannan bastalady, ádebı murany qandaı ustanymmen baǵalaımyz degen máseleler tóńireginde boldy. Áde­bıet­tiń ıdeologııalyq sıpatyna basa nazar aýdarǵan Q.Jumalıev bastaǵan ǵa­lym­dar qazaq jazba ádebıetiniń tarıhyn orys halqymen áleýmettik-ekonomıkalyq tyǵyz baılanys bastalǵan HVIII ǵasyr­dan ári tereńdetýge qarsy boldy. Osy tusta B.Kenjebaev batyldyq tanytyp, jyraýlar murasy, ortaǵasyrlyq túrki eskertkishteri, ejelgi túrkiler zamanyn­daǵy ádebı jádigerlikter de qazaq jazba ádebıetiniń tarıhy bolyp esepteledi degen konsepsııany dáleldeýge bel baılady. Aqyry zaman ózi aqıqatty aıqyndap, aıaýly ǵalym B.Kenjebaevtyń ustanymy durys bolǵandyǵyn tanytty.

N.Kelimbetov ustazy amanat etken kúrdeli taqyrypty tereń zerttep, talasy kóp qıyn saýaldardan qaımyqpaı, ashyl­ǵan, dáleldengen rýhanı muralardy alǵa tartyp, qazaq ádebıetiniń V ǵasyrdan HV ǵasyrǵa deıingi myń jyldyq tarıhyn oqýlyqqa engizip, sol qymbat kitapty joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine usyndy. 1986 jyly «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri» degen atpen alǵash baspa kórgen bul eńbek 1991 jyldan bastap «Ejelgi dáýir ádebıeti» degen oqýlyq bolyp, elimizdiń fılologııa mamandyq­taryn­da mindetti oqytylatyn pánderdiń birine aınaldy. Osy jerdiń ózinde sım­voldyq mán jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Kitap oqyrman qolyna tıgen 1986 jy­ly qazaq halqynyń rýhanı oıanýyn áıgi­leı­tin Jeltoqsan kóterilisi tarıhta oryn alsa, elimiz 1991 jyly ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdigin jarııalady. N.Ke­lim­betovtiń ómirlik muratyn aıqyn­daı­tyn osy monografııasy men oqýlyǵy qazaq halqyn ejelgi túrki babalarynyń azat rýhymen baılanystyryp, odan súıinshi suraǵandaı áser etedi.

Bıikte – Kók táńiri,

Tómende qara jer jaralǵanda,

Ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan.

Adam balasy ústine ata-tegim

Býmyn qaǵan, Istemi qaǵan otyrǵan.

Otyryp, túrki halqynyń

El-jurtyn qalyptastyrǵan.

Tórt Buryshtyń bári dushpan eken.

Sarbazdarymen attanyp,

Tórt buryshtaǵy halyqty

Kóp alǵan, bárin beıbit etken, ıelik etken.

Bastyny eńkeıtken,

Tizelini búktirgen.

 

N.Kelimbetovtiń «Ejelgi dáýir áde­bıeti» atty oqýlyǵyna engen osy otty joldardy oqyp boı túzegen táýelsiz mem­lekettiń jas urpaǵy sol táýelsizdiktiń ba­ǵa­sy men qadirin de múlde basqasha túsindi. Otarshyldyq ezgide úsh ǵasyr boıy kún keshken, myń ólip, myń tirilgen qazaq halqynyń shógip qalǵan ulttyq rýhyn, patrıottyq sana-sezimin, eldik, aza­mattyq namysyn oıatatyn birden-bir kúsh ata-baba ósıeti, otty poezııa tilimen jetken amanaty ekendigin kámil túsingen Nemat Kelimbetov óz oqýlyǵy arqyly ja­ńa­dan shańyraq kótergen táýelsiz Qazaq memleketiniń jas býynyn tárbıe­lep jatty. Oqýlyqtyń ishindegi alýan túrli jańa esimder, mol derekter jastarǵa tanym­dyq materıal bolatyny óz aldyna, eń bastysy – onyń joldarynan azattyq rýhy aıqyn ańǵaryldy. Sondyqtan biz qazir keshegi ótken táýelsiz jıyrma jyldyń ishinde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń táýel­­sizdigin nyǵaıtýǵa N.Ke­lim­betovtiń «Ejel­gi dáýir ádebıeti» atty oqýlyǵy da óz dáre­jesinde úlken úlesin qosty dep batyl aıta alamyz.

Almas qylysh qyn túbinde jatpaıdy deıdi qazaq. Áýelgi alǵan mamandyǵy ekonomıst, keıin jýrnalıst bolsa da, Nemat Kelimbetov qazaq halqynyń túp negizi sanalatyn arǵy zamanda jasaǵan dańqty Kók Túrikteriniń kórkem dúnıesine, Orta ǵasyrdaǵy ádebı muraǵa degen qyzyǵý­shy­lyǵyn, sol baǵyttaǵy izdenisin esh toq­tatqan joq. Ol sheteldik jáne otan­dyq túr­k­olog ǵalymdardyń zertteýlerine sú­ıe­nip, olarǵa jańasha taldaý jasap, ejelgi ádebıet tarıhyn ishteı dáýirlep, sol rýhanı qazynany, talaı jylǵy qa­jyrly ju­mysty stýdent uǵymyna la­ıyq­tap oqý­lyqqa engizdi. Bul – shyn má­nin­de rýhanı tarıhymyzda erlik retinde joǵary ba­ǵa­lanýǵa tıis. N.Kelimbetov moınyna ar­tyl­ǵan tarıhı júkti abyroımen kótere bildi. Ol júk – halyqtyń rýhyn oıatqan, ózi­niń kórkem mura tarıhyna jańasha qaraýǵa jaǵdaı týǵyzǵan, ata-baba mırasymen kór­kemdik dástúr jalǵas­tyǵyn jasaǵan «Ejelgi dáýir ádebıeti» atty oqýlyq edi.

Táýelsizdik qazaq halqyna ańsaǵan derbes memleketin ǵana bergen joq. Ol, eń aldymen, sanada buqqan azat oıdy, azat rýhty, erkindikti ashyq aıtýǵa, anyq jazýǵa, sol arqyly qaı salada bolsyn jańa izdenister jasaýǵa múmkindik berdi. Táýelsizdik, ásirese, oı-pikirleri buǵaýda bolǵan, aıtatyn sózin, jazatyn kitabyn bere almaı kelgen gýmanıtarlyq sala­da­ǵy ǵalymdarǵa mol múmkindik ákeldi.

Qazaq ádebıetiniń tarıhyn zertteý isinde jańa ashylǵan múmkindikterdi al­ǵash­qylardyń biri bolyp paıdalanyp, ári úlken jaýapkershilikti moınyna alyp, taǵy da mańyzdy sharýany Nemat Kelim­betov qolǵa aldy. Bir kezde daý týǵyzǵan, búginde ábden dáleldengen Orhon jazý­laryndaǵy ádebı mura qazaq kórkemsózi­niń bastaýy retinde oqýlyqtarda oqy­ty­lyp keldi. Alaıda, qazaqpen tamyrlas kórshi ózbek, ázerbaıjan t.b. túrki halyq­tary ózderiniń ádebıetin odan da tereń dáýirlerden bastap, sol tujyrymdamany oqý oryndarynda kópshilikke usynyp jatyr. Onyń ústine, qazaq halqynyń tarıhy degende onyń quramynda bolǵan rýlar men taıpalardyń attaryn, ómir súrgen mekeni men mezgilin, aralas-quralas bol­ǵan kórshilerin, jasap qaldyrǵan mate­rıal­dyq, rýhanı murasyn sheteldiń, ózi­miz­diń áıgili tarıhshylarymyz zerttep, kóp suraqtyń basyn ashyp dáleldep jatyr. Al qazaq ádebıettaný ǵylymynda kóne dáýirdegi halyqtardyń, taıpalar men rýlardyń ádebı, rýhanı murasy boldy ma, joq pa degen suraqty qoıýǵa, sony zertteýge, zertteý nátıjesin mektep, jo­ǵary oqý ornynyń oqýlyǵyna engizýge talpynys kóp bola qoımady. Eńbekter joq emes, bar. Degenmen, júıeli zertteý, jan-jaqty tııanaqty taldaýlar jetpeı jatty. Bul oraıda, professor Nemat Ke­limbetov óziniń «Qazaq ádebıeti bastaýlary», «Ejelgi túrki poezııasy jáne qazaq ádebıetindegi dástúr jalǵastyǵy», «Kór­kem­dik dástúr jalǵastyǵy», «Ejelgi dáýir ádebıeti (Qazaq ádebıeti bastaýlary)» atty eńbekterimen zerttelmegen sony salaǵa túren salyp, úlken istiń bas­taý­shysy boldy. Osy kitaptardyń nátı­je­sin­de qazaq ádebıeti Ǵundar men Saq­tar dáýirlerinde ómirge kelgen rýhanı mura­la­rmen molaıyp, onyń tarıhy myń jylǵa tereńdedi. Qazaq ádebıetiniń bas­taýlary «Alyp Er Tońǵa», «Shý batyr», «Edil batyr», «Kók bóri», «Ergenekon» dastandarynda jatqandyǵyn dáleldegen N.Kelimbetov óz zertteýi arqyly qazaq ádebıettanýyna ǵana emes, tutas túrko­lo­gııa ǵylymyna úlken olja saldy, eń bas­tysy – qazaqtyń rýhanı, ádebı murasy jıyrma jeti ǵasyrdy quraıtynyn aıǵaq­taıtyn osy derek arqyly qazaq halqy úlken baı rýhanı qazynanyń murageri bolǵandyǵyn sezindi.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen ashylyp, Astana qalasynda jemisti jumys istep jatqan Túrki akademııasy túrki halyqtarynyń órkenıeti, olardyń ótkeni men búgini jaıly ǵylymı zertteýlerge, halyqaralyq deńgeıde úl­ken izdenisterge úılestirýshi, basqarý­shy qyzmet atqaryp otyr. Bizdiń maqsatymyz – ózimizdiń tól tarıhymyzǵa tereń úńilip, ony búgingi zamannyń, bolashaǵymyzdyń múddesi turǵysynan ádil baǵalaý. Eýropasentrızm ústemdik etken túrkologııa ǵy­lymynyń tynysyn keńeıtip, jańa ba­ǵyt­ta, jańa sıpatta zertteýler júrgizý. Aramyzda júrgen, ómirden ozǵan ózi­mizdiń kórnekti túrkitaný­shylarymyzdyń eńbekterin nazarda ustap, solardyń zertteý baǵytyndaǵy ustanymdaryn basshy­lyq­qa alý. Nemat Kelimbetov syndy túr­ki­lerdiń óz ishinen shyqqan ǵalymdardyń túrkologııa baǵytyndaǵy zertteýleriniń qundylyǵyn jas urpaqqa nasıhattap, ol eńbekterdiń óz ýaqytynda úlken qyzmet atqarǵandyǵyn, qazirde zárýligin, bola­shaq­ta ómirsheńdigin kórsetý – bizdiń asyl murattarymyzdyń biri.

Qazaq halqy, onyń Otany – Qazaqstan memleketi ómir súrgende, halyqtyń ba­qytty, memlekettiń baıandy bolýyna zor eńbek etken Nemat Kelimbetov syndy qa­dirli ǵalymnyń ardaqty aty óshpeıdi, eńbekteri máńgi jasaıdy.

Shákir YBYRAEV, Túrki akademııasynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.