Tarıhta izi saırap jatyr

Tarıhta izi saırap jatyr

Juma, 20 sáýir 2012 7:49

Qazaq eliniń irgesiniń berik, shańyraǵynyń bıik bolýy jolynda jan aıamaı kúresken qaıratkerlerdi eske alǵanda, esimi Jumabaı Shaıahmetov, Jumabek Táshenov syndy sańlaqtarmen qatar atalatyn bir tulǵa bar. Ol – kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Fazyl KÁRIBJANOV. Jaqynda ǵana qazaq baspa­sóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalǵan tanymal qalamger, Parlament Májilisiniń burynǵy depýtaty Jarasbaı Súleımenovtiń  esimi elimizge jaqsy tanymal azamat, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jánibek Sálimuly Kárib­janovpen suh­batynda Fazyl Kárimulynyń ómir joly, qyzmeti, qaıratkerlik, adamgershilik qasıet­teri, bolmys-bitimi jaıly áńgime qozǵalady.

Juma, 20 sáýir 2012 7:49

Qazaq eliniń irgesiniń berik, shańyraǵynyń bıik bolýy jolynda jan aıamaı kúresken qaıratkerlerdi eske alǵanda, esimi Jumabaı Shaıahmetov, Jumabek Táshenov syndy sańlaqtarmen qatar atalatyn bir tulǵa bar. Ol – kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Fazyl KÁRIBJANOV. Jaqynda ǵana qazaq baspa­sóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalǵan tanymal qalamger, Parlament Májilisiniń burynǵy depýtaty Jarasbaı Súleımenovtiń  esimi elimizge jaqsy tanymal azamat, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jánibek Sálimuly Kárib­janovpen suh­batynda Fazyl Kárimulynyń ómir joly, qyzmeti, qaıratkerlik, adamgershilik qasıet­teri, bolmys-bitimi jaıly áńgime qozǵalady.

– Jánibek Sálimuly, bizdiń áńgi­memiz elim dep eńirep ótken, qazaq jeriniń gúl­denýi úshin aıamaı ter tókken, búgin halqy týǵanyna júz jyl tolýyna oraı eske alyp jatqan iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri, sizdiń atańyz, osylaı dep aıtsaq durys pa, Fazyl Kárimuly Káribjanov tulǵasy tóńi­reginde órbimek. Degenmen, osy áńgimege kósh­­pes buryn Fazyl Kárimulynyń kindik qany tamǵan Sharbaqkól týraly sóz sabaq­taı ketý artyq emes sııaqty. Sharbaq­kól – Jumabaı Shaıahmetov, Fazyl Káribjanov syn­dy memleket qaıratkerleriniń, alash­tyń ataqty aqyny Qoshke Kemeńger­uly­nyń týyp-ósken jeri. Osynyń ózi-aq oıǵa jeteleıdi, kóp jaıdan syr uqtyratyn sııaq­ty. Sharbaqkól týraly siz ne bilesiz?

– Meniń uly atam Kárim men uly ájem Álı­panyń Aıtqoja, Seıitqoja, Bátken jáne Fazyl degen tórt balasy bolǵan. Ákem – Sálim Aıt­­qo­ja­dan týǵanmen, uly ájem Álıpanyń úlken shańyraqtyń tizginin ustap qalǵan Fazekeńniń tárbıe­sin aldy. Soǵan qaraǵanda, Fazyl Kárim­uly maǵan shyn máninde ata bolyp keledi. Al Sharbaq­kólge oıys­saq, bul óńir – erekshe jer, qasıetti meken. Tabı­ǵatyn sýretteýdiń ózi bir ǵanıbet! Aınala qaraǵaıy, qaıyń-teregi aralas qalyń ormandar, monshaqtaı móldiregen kól­der… Bir sózben aıtqanda, sýly da nýly, shyraıly da, shuraıly jer. Sirá, atalarymyz qonys tań­daǵanda qate­les­pegen. Bizdiń týyp-ósken jeri­miz – Aıbas aýylynyń ornalasqan jeri de tamasha, tur­mysqa óte qolaıly edi.

– Sharbaqkól qazir Reseıdiń Omby oblysyna qaraıdy ǵoı. Bul jerdi qazaqtar qaı kezden mekendeı bastady eken?

– Aqsaqaldar bul túpki óz jerimiz, bizdiń ejelgi mekenimiz deıtin. Aıtsa aıtqandaı, ol óńirde qazaqtar birshama tyǵyz ornalasqan. Tarıhyn qazbalasań tereńge ketedi. Demek, úlken­derimizdiń biz kirme emespiz, óz jerimizde, ata­jurtymyzda otyrmyz deýleriniń negizi bar ma deımin. Aıbas aýylynyń ataǵy keńge ja­ıyl­ǵan. Ejelden qazaqy qalpyn saqtaǵan, bir­ligi myqty aýyl. Onda qazaq orta mektebi bar. Fazyl Kárimuly osynda egin egip, mal ósi­rý­men aınalysqan qarapaıym otbasynda ómir­ge keldi. О́kinishke qaraı besikten beli shyqpaı jatyp bir jasynda ákesinen aıyrylady. Osylaı oıla­ma­ǵan jerden shıetteı tórt balamen jesir qal­ǵan uly ájemiz Álıpa taǵdyr moınyna ilgen qıyn­shylyqtarǵa moıymaı, turmystyń aýyr azabyn tarta júrip, balalaryn ósirip, erjet­kizdi, eshkimnen kem qylǵan joq. Aýyl­das­tary bul otbasynyń uıym­shyldyǵyn, bir biri­ne degen baýyrmaldyǵyn áli kúnge jyr qylyp aıtady. Rasynda da, sol bir qıyn-qys­taý kezeń­de, otbasynda túsinistik, ynty­maq-birlik bolmasa, el qataryna qosylý qıyn edi.

– Siz Fazyl Kárimulyn kórgen shyǵar­syz. Ol kisi úlken qyzmetke ilikkennen keıin únemi at ústinde boldy ǵoı. Týǵan jeri­ne qanshalyqty jıi soǵyp júrdi?

– Fazyl atamyzben baılanysymyz úzilgen joq. Ol kisi qaıda júrse de aýylyn umytpaı­tyn. О́te jumysbasty boldy ǵoı, sonyń ózinde jylyna bir ret, keıde eki ret aýylǵa soǵyp, sheshesiniń, aǵaıyn-týǵandarynyń amandyǵyn bilip turdy. Bala bolsaq ta atamyzdyń adamgershiligin, kishipeıildiligin seginetinbiz. Meniń esimde, ylǵı aýylǵa túnde­le­tip keledi. Sol kezde bul kisi nege túnde jú­redi dep oılaýshy edim. Keıin túsindim. Jumy­sy árdaıym basynan asyp jatatyn­dyqtan, jolǵa kesh shyǵady eken ǵoı. Jol alys, Kókshe­taý, Qyzyltýdy basyp, Sharbaqkólge jetkenshe biraz ýaqyt ótedi. Jáne ol kezde qazirgideı júı­rik kólikter bolǵan joq. Úıimiz shaǵyn, ana­­myz bizge tósekti sákige salady, opyr-topyr jatamyz. Bir kúni qannen-qapersiz uıyqtap jat­qanbyz. Ákemizdiń: «Turyń­dar, tu­ryń­dar, aǵataı­laryń (biz bárimiz ol kisini osylaı ataıtynbyz) keldi», degen daýysy estildi. Kúni boıy úı sharýasymen aınalysyp, arasynda oıyndy soǵyp, keshke ushyp jyǵyla­tyn biz, árıne, atyp tura qoımaı­myz, kór­peniń astynan syǵalap, áliptiń artyn baǵa­myz. Sóıt­ken­she bolǵan joq, bir top adam saý etip úıge kirip keldi. Aǵataıym jalǵyz júrmeı­tin. О́te kópshil adam boldy. Ákem tur-turlap jatyr. «Sálim, sen balalardy qozǵama, qazir olar­dyń naǵyz uıyqtaıtyn shaǵy ǵoı, biz de kóp otyrmaımyz, dem alamyz», dep basý aıtyp jatyr ol kisi.

Aǵataıym kelgende bizdiń úıge kisi syımaı ketedi. Aýyldyń úlken-kishisi – bári jınalady, sálem beredi, joǵary jaqtyń áńgimesin tyń­daımyz deıdi. Bir kúni bir qyzyq oqıǵa boldy. Aýylymyzda bir bastyqsymaq bar edi, sol kisi bir top adamnyń ústine kirip keldi de, birden tórge ozbaq boldy. Aǵataıym úlkender bar jerde eshqashan tórge shyqpaıtyn, sol joly da tómenirek otyrǵan. Aqyryn ǵana: «Baseke, beri kelińiz, tór aqsaqaldardiki, bizdiń ornymyz myna jaqta. Bastyq bolsaq, biz jumysta bastyq­pyz», dedi. Jurttyń bári kúlip jatyr. Álgi kisi qy­za­raqtap, aǵataıymnyń qasyna otyra ketti.

Úlkenderdiń aıtýlaryna qaraǵanda, óte zerek, bilimge qushtar bolypty. 1929 jyly aýyl­daǵy mekteptiń besinshi synybyn aıaqtaǵannan keıin Sharbaqkól aýdandyq komsomol komı­teti­niń joldamasymen oqýyn jumysshy jastar fakýltetinde jalǵastyrady. Ony támamdaǵan soń, 1933 jyly Ombydaǵy Sibir akademııasyna túsedi. Kezinde bul – akademık N.V.Sısın, pro­­fessorlar A.D.Stolgone, T.T.Petrov syndy ǵa­lym­darymen aty shyqqan óte iri ári bedeldi oqý orny bolatyn. Keıin odan birneshe ınstıtýt bólinip shyqty. Atamyz munda da jaqsy oqı­dy. Biraq turmysy aýyr bolsa kerek. Osy ınstıtýtta bilim alǵan, keıin Qazaqstan Ǵylym akademııasyn basqarǵan akademık Shafık Shó­kın­niń: «Fazyl ekeýmizge syrttan kómekte­se­tin eshkim bolmady. Kóbine ashqursaq júremiz, áıteýir, jastyqpen bilinbeıdi. Kúndiz oqý oqysaq, keshke, túnde jumysqa je­gi­­lemiz, vagondardan júk túsiremiz, bas­qa da qara jumys­tar­dy atqaryp júr­dik», dep jazǵanyn oqy­ǵanym bar.

О́ziniń eńbek jolyn atamyz qatar­daǵy agronomdyqtan bastaıdy. Arada úsh jyl ótkennen keıin 1941 jyly Soltústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bóli­mi­niń meńgerýshisi bolyp taǵaıyn­dalady.

– Bul elimizge nemis-fashıst bas­qyn­shylary basa-kóktep kirgen kez ǵoı.

– Iá, alapat soǵys órti tutanǵan qıyn-qystaý zaman. Bala kezinde qapy­lysta bir kózin zaqymdap alǵan atamyz soǵysqa qatysqan joq. Ol tylda ýaqyt­pen sanaspaı eńbek etti, bar kúsh-jigerin aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jumyldyrdy. Sóıtip, ózin aýyl sharýa­shylyǵynyń bilgir uıymdastyrýshysy retinde tanyta bildi. Sonyń nátı­je­sinde, eldiń joǵary marapattaryna ıe bolyp, 1945 jyly Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń aýyl sharýa­shylyǵy bóliminiń meńgerýshisi qyz­metine joǵarylatylady. Al soǵys aıaq­talǵannan keıin Qaraǵandy oblys­tyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolady. Ol jańa qyz­met­teri­ne de qulshyna kirisip, jan aıamaı eńbek etedi. Oǵan sol kezderi atamyzben birge qyzmet is­tegen, keıin belgili ǵalym atanǵan fılosofııa ǵylymynyń doktory J.Jandosovtyń: «Qara­ǵan­dynyń Qazaq­stan­nyń ónerkásip ortalyǵyna aınalýyna Fazyl Kárimulynyń qosqan úlesi óte zor. Biz táýligine 12-16 saǵat jumys istedik. Ol barlyq máselelerge alańdaıtyn. Dúken­der­ge qandaı ónimder túsip jatyr, shahterlerdiń kıimi jyly ma, bútin be, jastar nemen aınalysýda, osy jáne basqa máselelerdi, usaq-túıek demeı, qalt jibermeı qadaǵalap otyrdy. Ol jumysshy jas­tarmen jıi aralasatyn. Olar­dyń bilim alýyna, ósýine qamqorlyq jasap otyrdy. О́ziniń eńbegin, qyzmetin bulda­maı­tyn, ashyq, aqjar­qyn, óte qarapaıym edi», degen sózderi dálel bola alady. Aıtsa aıtqandaı, atamnyń ǵana eńbegi deýden aýlaqpyn, osy jyldary (1946-1951 j. j. ) Qaraǵandy oblysy erekshe qarqyn­men damıdy. Temirtaýdaǵy metallýrgııa kombı­natynyń 3 prokat stany, eki marten peshi iske qosylady. Qaraǵandyda kómir óndiretin 6 jańa shahtanyń jumysy jolǵa qoıylady. Osylaı 1950 jyly respýblıkada kómir óndirý soǵysqa deıingi deńgeıden 2, 5 ese asyp túsedi. Sol jyldardaǵy eńbegi úshin ol ekinshi márte «Qur­met belgisi» ordenimen marapattalady. Al 1953 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp taǵaıyndalady.

– Osy arada bir suraq qoıǵym kelip otyr. Jurttyń bári ol kisini Káribjanovtar áýletiniń kóshbasshysy retinde ataıdy. Shyn máninde solaı ma? Jalpy, Fazyl Kárimuly sizdiń ómir jolyn tańdaýyńyzǵa, qalypta­sýy­ńyzǵa qanshalyqty áser etti?

– Ol kisi qaıtys bolǵanda men on eki jas­taǵy bala edim. Dál sol ýaqytta atamdaı bolamyn dep armandadym desem, keıbireýler asyra aıtqandyq dep túsiner. Biraq keıin mektepti bitirer kezde, mamandyq tańdaýda ol kisini eske alyp, aıtqan aqyl-keńesterin oı tarazysyna salyp baryp sheshim qabyldadym. Atam sııaqty aýyl sharýashylyǵy mamany bolýǵa uıǵardym.

– Qazaq bata bergende: «Ákeden ul týsa ıgi, áke jolyn qýsa ıgi», dep jaqsynyń jolyn tilep jatady. Sizdi de atańyzdyń joly adastyrmaǵan sekildi.

– Iá, atamyz biraz qyzmettiń tizginin usta­ǵan adam. Joǵaryda Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolǵanyn aıttyq. Sodan keıin osynda oblystyq atqarý ko­mı­tetin basqardy, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri boldy. Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, respýblıka Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy qyz­­metterin atqardy. Abaı atamyz «bolmasań da uqsap baq» degen ǵoı, dám jazyp, men de atam oqyǵan joǵary oqý ornynyń tabaldyryǵynan attadym. Másele tipti qyzmette emes. Meniń ǵylym jolymen ketýime de bolatyn edi. Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdap, agronom-ekonomıst dıplomyn alǵannan keıin maman­dyǵym boıynsha eńbek jolymdy bastadym. 1975 jyly Máskeýdegi Búkilodaqtyq kıbernetıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyna oqýǵa túsip, “Aýyl sharýashylyǵy mehanızasııasynyń ekonomıkalyq-matematı­ka­lyq nusqasy” degen taqyrypta dıssertasııa qorǵadym. Instıtýt basshylyǵy meni osynda qyzmetke qaldyrdy, laboratorııaǵa basshylyq jasaýdy senip tapsyrdy. Jas maman úshin bul úlken qyzmet-tin. Sol jerde qalyp qoıýyma da bolatyn edi. Biraq elge oralsam degen oı mazalaı berdi. Atam bizdi osyǵan úıretti. Ol kisi: «О́z halqyńa qyzmet etkennen artyq eshteńe joq», deıtin árkez. Sóıtip, elge oralyp, 1982-1987 jyldary Torǵaı oblysyndaǵy Oktıabr aýdanyna qarasty “Zarıa kommýnızma” keń­shary­nyń bas ekonomısi, Panfılov atyndaǵy keńshardyń dırektory, Torǵaı oblystyq agro­ónerkásiptik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, odan keıingi eki jylda Qazaqstan Agroónerkásiptik komıteti tóraǵasynyń birin­shi orynbasary, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetterin atqardym.

– Fazyl Kárimuly da aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn basqardy ǵoı.

– Ol kezdegini bizdiń zamanmen salystyrýǵa tipti bolmaıdy, tyń ıgerý kezi, qol qysqa, alasapyran… Sonyń ózinde 1956 jyly Qazaqstan tuń­ǵysh ret mıllıard put astyq aldy. Oǵan atamyz­dyń da qosqan úlesi eskerilip, 1957 jyly Keńes Odaǵynyń eń joǵary marapaty – Lenın ordenine ıe boldy. Osy jyldyń aıaǵynda qyzmeti de jo­ǵa­rylap, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­teti­niń ekinshi hatshylyǵyna saılanady.

– Osy jerde el aýzynda júrgen bir oqıǵa oıyma oralyp otyr. HH sezde buǵan deıin Qazaqstandy basqaryp kelgen Leonıd Bre­jnev SOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy qyzmetine saılanady da, ol óziniń ornyna I.Iаkovlevti, ekinshi hatshylyqqa N.Jýrındi usynyp, Máskeýdiń kelisimin alyp keledi. Qyzmeti joǵarylaǵan adam­nyń kóńil-kúıi­niń qandaı bolatyny belgili ǵoı, L.Brejnev te oıynda eshteńe joq, óziniń izbasarlaryn Qazaqstan Kompartııasy Or­ta­lyq komıteti­niń bıýro múshelerine tanystyra bastaıdy. Sonda qazaqtyń bir­týar uldarynyń biri, sol kezde Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń Tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen Juma­bek Táshenov: «Qazaq­standaǵy ıgerilgen tyń jer, odan óndirilgen astyq kólemi álemge áıgili. Bul kúrdeli ózgeristerdi júzege asyrýda qazaq halqy, partııa uıymy tárbıe­legen kadrlar ózderi­niń qabiletin kórsetti. Mıllıondaǵan adamdar kelip, júzdegen keń­sharlar paıda boldy. Olarǵa oryssha ataýlar berildi. Oǵan qazaq­tardyń qarsy­lyq­tary bolmady. Úlken iste talaı sańlaqtar ósti. Aýdan, oblystarda, ortalyq apparatta, mınıstrlikterde ekinshi hatshyǵa laıyq qazaq azamattary az emes. Mynaý otyrǵan OK-niń aýyl sharýashy­lyǵy jónindegi hatshysy Fazyl Kárib­janov kimnen kem? Ol ekinshi hatshylyqqa jaramaı ma? Son­dyq­tan, osyndaı daıyn turǵan kadrlardy kózge ilmeý meni tańǵal­dyrady. Men muny qazaq kadrlaryna senim­sizdik ne bilgisi kelmegendik dep túsine­min», dep oıyndaǵyny aqtara salyp, L.Brejnevti qat­ty sastyrǵan ǵoı. Bul, sóz joq, kózsiz erlik edi. Sondaı-aq, osy sózder­diń astarynan sol kezde isker basshy, bilikti uıym­das­tyrýshy retinde qalypt­a­syp qal­ǵan qaı­rat­k­er Fazyl Kárib­janov­tyń tulǵa­syn da kóremiz. Táshenovtiń ózinen sondaı baǵa al­ǵan Fazyl atamyz osal bolmaǵany ǵoı.

– Qazaqtyń tarıhynda Jumekeńdeı arystar kóp emes. Atamyz sol kisilermen úzeńgiles bolý­dyń baqytyna bólengen jan. Al shynyna kelsek, Jumekeń kóp máselelerde atamyzben aqyldasyp otyrdy, ony aǵa dep arqa tutty. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, tyń ıgerý birden bastalyp ketken joq. Ol, eń aldymen, sol kezde Qazaqstandy basqaryp otyrǵandardyń qarsy­ly­ǵyna tap boldy. Osy máselemen N. Hrýshev J.Shaıah­metovti Máskeýge shaqyrtqanda, J.Táshenov Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstri Fazyl Kárib­janovtan osyndaı jaǵdaı bar, siz qalaı oılaısyz dep suraıdy. Sonda atamyz mundaı qadam­nyń qazaq eline ákeletin jaqsylyqtaryna toqtala kelip, zardaby da qazaqqa az bolmaıtynyn, aldymen mal basy­nyń kúrt kemıtinin, kelimsek­ter­diń qap­taı­­ty­nyn, jat kóbeıse qazaq tiliniń hali múshkil bolatynyn ashyq aıtypty. Mu­nyń sońy nemen aıaq­talǵany tarıhtan belgili. Hrýshev J.Shaıah­metov­ti qyz­meti­nen taıdyryp tyndy. Fazyl atamyz tyń ıgerýde osylaı saq­tyq tanyt­qan­men, keıin ózine júktelgen min­detterdi adal atqardy. Tyń ıgerý qazaq dalasyna orasan zor ózgerister ákel­di. Tyń ıgeri­letin oblystarda ǵana bir jyl ishinde 337 keńshar qurylyp, egistik jer kólemi 17 mln. gek­tarǵa de­ıin ulǵaıdy. Ol salany ózi bas­qarǵan jyldary mal sharýa­shyly­ǵyna zııany tıedi, malmen kún kórip otyr­ǵan qazaq­qa, egin­shilikke tıim­siz dep jaıy­lym­dyq jer­ler­di jyrtýǵa jol bermedi. Keıin ne bolǵanyn ózińiz bilesiz.

– Qazaqtyń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qórnekti aqyny Kákimbek Salyqov Fazyl Kárim­ulynyń ómirin arqaý etken «Zaman syry» degen poemasynda: «Qazaq bolyp týǵan júregi Odaqty jasqant­qan», dep jyrlaıdy. Men osyny F. Káribjanov batyl, minezi tik, týra sóıleıtin, eshkimnen qaımyqpaǵan qaısar jan bolǵan dep túsindim.

– Fazyl atamyz joǵary laýazymdy qyzmetter isteı júrip, eldiń, ulttyń jaıyn bir eli de oıynan shyǵarmaǵan. Semeıdegi atom jarylysyna ashyq qar­sy shyqqan azamattar kóp emes. So­lar­dyń biri Fazyl atamyz. Ol ashyq jaǵ­daıda júrgiziletin synaqtardyń jer­gilikti halyqqa kóp zalaly bar eke­nin joǵary jaqqa jetkizip, olardyń nazaryn aýdarmaq bolady. Biraq Más­keý oryn­dy talapqa qulaq asa qoı­maı­dy. Keıin oǵan qazaqtyń iri ǵalymy Qanysh Sátbaev qoldaý bildirip, aqyry ashyq synaqtar tyıylyp, jer asty sy­naq­tary bastalady. Bul máseleniń tú­be­geıli sheshilýine táýel­sizdik jyl­dary, eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Ábish­uly Nazarbaevtyń arqasynda ǵana qol jetti. Árıne, atamyzdyń týǵan hal­qy­na degen jana­shyrlyǵyn Máskeý baǵalaǵan joq, qaıta ony ultshyldyq dep, reti kelse aıaqtan shalýǵa tyrysty. Basqalaryn aıtpaǵannyń ózinde, sol kezde Qazaqstandy basqaryp turǵan N.Belıaev oǵan ashyq óshigip, týǵan sheshesi qaı­tys bolyp jatqanda, anaý-mynaýdy syltaý etip, jerleýge qatysýyna múmkindik bermegen.

Fazyl atamyzdyń oıyndaǵysyn ashyq aıtatyn ór minezdi adam bolǵanyn ol kisini kór­gender, birge qyzmet istegender estelikterinde jazady. Bireýdiń laýazymy joǵary eken dep eshkimniń yǵyna jyǵylmaǵan. Belıaev sııaqty­larǵa jaqpaı qalýynyń da bir sebebi osy. Mysaly, 1958 jyly Qazaqstan Kompartııasy Or­ta­lyq komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy N. Belıaev Atbasarda jınalys ótkizip, egindi bólektep nege ormaısyńdar dep digirleı bas­taıdy. Oǵan qarsy ýáj aıtqandar bolmaıdy. Tek Fazyl Káribjanov pen sol kezde úkimetti basqaryp júrgen Jumabek Táshenov ol ádisti aýa raıy jaǵdaıyn, sharýashylyqtardyń tehnıkamen jabdyqtalýyn eskermeı qoldanýǵa bolmaıdy, munyń aıaǵy ysyrapqa ákelip soq­tyrýy múmkin dep qarsylyq bildiredi. Biraq keýdemsoq basshy boı bermeıdi, óz degenin is­te­tedi. Sonyń saldarynan sol jyly Qos­ta­naı oblysynda eginniń jartysy jınalmaı qalady.

– Búginge jetken derekterge zer salsaq, Fazyl Kárimulynyń rýhanııat másele­leri­ne de kóp kóńil bólgeni, qazaqtyń tiliniń bola­shaǵyna alańdaǵany baıqalady. Bul sharýa­shylyq, ekonomıka máselelerimen aına­lys­qan el aǵalarynyń báriniń birdeı boıynan tabyla bermeıtin qasıet qoı. Ol kisi qaıtys bolǵanda qazaqtyń Jumabek Tá­shenov, Muh­tar Áýezov sııaqty arystary kóz jastaryn tyıa almaı, egilipti. Osynda ne syr bar?

– Ol kisi san qyrly adam bolǵan ǵoı, kóp oqyǵan. Sol kezde «Batyr Baıandy», «Manasty», Buqar jyraýdyń, Úkili Ybyraıdyń, Ma­ham­bettiń jyrlaryn jatqa aıtatyn. Osy ónerine súı­singen, memleket jáne qoǵam kaı­rat­keri, ǵa­lym Haıdar Arystanbekov: «Faze­keń­niń «ekinshi mamandyǵy – qazaq ádebıeti», degen eken.

Biz ol kisige ózimiz baryp turdyq. Jazǵy demalysymyzdyń kóp ýaqyty sol úıde ótetin. Conda kórgenim – atamyz qazaqtyń betke ustar zııalylarymen kóp aralasty. Úılerine Muhtar Áýezov, Ilııas Omarov, Sábıt Muqanov, Qanysh Sátbaev, Ǵabıt Músirepov jıi keletin. Kúlásh Baıseıitovany da talaı ret kórdim. Solardyń báriniń shyǵarmashylyǵyna zer salyp, qoldap otyrǵan. Muhtar Áýezovtiń óziniń kúndeligine Fazyl Kárimuly týraly arqa súıeýge bolatyn senimdi adam, adamgershilik qasıetteri óte mol, júregi meıirimdi, men osyndaı azamatpen kezdes­kenime qýanyshtymyn dep jazǵanynan da kóp oı túıýge bolady. Atamyz qazaq zııalylaryna qoly­nan kelgen kómegin jasap otyrǵan. Osyndaı bir áńgimeni maǵan kózi tirisinde qazaqtyń kórnekti qalamgerleriniń biri Qaltaı Muhamed­janov aıt­qan edi. Keıin ol kisi jazdy da. Ol kezde men Almatyda qyzmet isteımin. Birde qabyldaý ból­me­sinde otyratyn hatshy qyz sizge Qaltaı Muha­medjanov degen jazýshy kelip otyr dedi. Ol kisimen aralaspasam da syrttaı tanıtynmyn, kirsin dedim. Biraz áńgi­melestik. Arada biraz ýa­qyt ótkennen keıin Qa­lekeń taǵy keldi. Osylaı úsh-tórt qaıta kez­destik. Sońǵy kel­gende, úlken kisi ǵoı, bir bu­ıym­taıy bar shy­ǵar, aıta almaı júr me dep aǵa, bir kómek kerek bolsa, qysylmaı aıtyńyz dedim. Ol kisi kúlip aldy da, maǵan eshteńe kerek emes, ózińdi kóreıin, áńgimeleseıin dep kelemin, seni kórgende Faze­keń­di kórgendeı bolamyn dedi.

Sosyn maǵan janaryn tik qadap, sen Ájim­bet degen uly atańdy bilesiń be dedi. Men esti­genim bolmasa, biletinim shamaly ekenin aıttym. Sol atań óz zamanynda óte ataqty adam bolǵan, Ombynyń aǵa sultany qyzmetin atqar­ǵan. Shilde aıynda qaıtys bolady. Soǵan qara­mastan ony sol kezdegi dástúrmen Túrkistanǵa aparyp jerleıdi. Fazekeń sondaı asyldyń tuıaǵy edi ǵoı. Sharapaty mol jan edi. Meni de týra kelgen bir qaýipten qutqaryp qalǵany bar. «Bóltirik bórik astynda» atty pesamnan ultshyldyqtyń ısi ańqyp tur dep Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti­niń hatshysy N. Jandildın qyryna almasy bar ma. Pesam sahnadan alynatyn bolyp, ózim syn­nyń astynda qaldym. Osylaı shaqshadaı basym sharadaı bolyp, qatty qınaldym. Aǵa, myna páleden qutqara kórińiz dep Muhtar Áýezovke bardym. Ol kisi bul máselede saǵan kim kómek­te­se alatynyn bilemin, Fazyl Kárimuly Kárib­janov qutqarady. Biz spektaklińe birge kele­miz, sol arada áńgimelesemiz, dedi.

Qoıylym 6 sáýirde kórsetiletin boldy. Shy­myl­dyqtyń syrtynan zalǵa kóz salsam, Muhań qasynda Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komı­tetiniń ekinshisi hatshysy Fazyl Káribjanov bar, zalda otyr eken. Men osyndaı joǵary laýazymdy adamnyń áli kórermenge tanylyp úlger­megen jas dramatýrgtiń spektakli­ne kelgenine tań­ǵaldym. Qoıylymnan keıin kezdesip áńgi­meles­tik. Fazyl Kárimuly: «Ja­raı­syń, jastar týraly jaqsy eńbek eken, osylaı jaza ber», dedi. Kelesi kúni barlyq gazetterde derlik qoıylym­nyń sátti ótkeni jaıly maqalalar jarııalandy. Sodan keıin meni eshkim mazalaǵan joq.

– Fazyl Kárimulynyń urpaqtarynan kimder bar?

– 1944 jyly týǵan úlken uly Jan, odan tórt jas kishi Oleg qazir zeınet demalysynda. Valerıı degen uly Almatyda turady, geolog. Nemereleri, shóbereleri bar. Jeńgemiz Lıdııa Petrovna 1980 jyly qaıtty.

– Fazyl Kárimuly nebári 48-aq jyl ómir súripti. Zertteýshilerdiń jazýlaryna qara­ǵan­da, demalys degendi bilmepti, ózinen góri ózgelerdiń jaıyn kóbirek oılap, asa saqtan­basa kerek. Olaı deıtinim, Semeıde synaq júrip jatqanda, ol jaqqa atbasyn burýdyń qaýipti ekenin bile tura, qaıta-qaıta barady, aýyldardy aralaıdy, halyqtyń hal-jaǵdaıyn óz kózimen kóredi, dabyl qaǵady. Qaıda qyzmet istese de jaqsy isimen tanylady, artyna iz qaldyrady. Mine, osyndaı eline, halqyna eńbegi sińgen azamatqa biz laıyqty qurmet kórsete aldyq pa?

– Derbes memleket retinde damı basta­ǵany­myzǵa 20 jyldan jańa asyp barady. Bul – tarıh úshin kóp ýaqyt emes. Bári ornyna keledi dep oılaımyn. Baıaǵylar: «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy», degen ǵoı. Búgingi urpaq baba­lar­dyń ór­ligi men erligin esten shyǵarmaýǵa tıis. Fazyl Káribjanovtyń esimi Almaty qalasy máslıhaty men ákimdiginiń 2003 jylǵy 27 aqpan­daǵy qaýly­sy­men Almaty qalasynyń bir kóshesine berildi.

– Ol kisiniń Qaraǵandy oblysynda bolmasa Soltústik Qazaqstan oblysynda izi qalmady ma? Osy oblystarda kóshelerge nemese oqý oryndaryna ol kisiniń atyn bersek artyq emes qoı. Semeıdegi synaqtardy toq­tatý úshin jan alyp, jan beriskenin joǵa­ry­da aıttyq. Qanshama aýyldardy, qanshama halyqty aman alyp qaldy. Osyndaı erlik­ti umytýǵa bola ma?

– Durys aıtasyz. Bolashaǵymyzdyń irgesi berik bolsyn desek, ótkendi umytpaýymyz, hal­qymyzdy búgingideı dárejege kóterýge úles qos­qan­dardy este ustap, olarǵa laıyqty qur­met kór­setýimiz kerek. Fazyl atamyz múlde umyt qaldy deı almaımyn. Qudaıǵa shúkir, urpaqtary bar, aýyly ornynda. Ombydaǵy ózi oqyǵan joǵa­ry oqý ornynyń qabyrǵasyna ilin­gen ataqty túlekterdiń qatarynda ol kisiniń de sýreti tur. Elimizge áıgili memleket jáne qoǵam qaı­rat­ker­leri D.Qonaev, J.Táshenov, A.Asqarov, V.Lıvensov, H.Arystanbekov, M.Qozybaev es­telik­terinde atamyz týraly jyly lebizder bil­diredi. Máse­len, 1997 jyldyń 22 jeltoqsa­nyn­da Ǵylym aka­de­mııa­synyń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Qa­zaq­stan Res­pýb­­lı­ka­synyń Prezıdenti­niń mura­ǵatymen birlesip Fazyl Kárimuly Kárib­janovty eske túsirýge arnalǵan kesh ótkizdi. Keıin ol jalǵasyn taýyp, osyndaı elge eńbegi sińgen iri tulǵalarǵa arnal­ǵan sharalardyń bastaýyna aınaldy. Mine, osy keshte sóz alǵan akademık Manash Qozybaev: «Fazyl aǵa joǵa­ry laýazymdy qyzmet­ter atqardy, óz eliniń ardaqty uly boldy, son­dyq­tan da onyń qyz­meti de laıyqty baǵa­lanýǵa tıis. Biz búgin óz respýblıkasynyń ekono­mıkalyq jáne mádenı damýyna zor úles qosqan kórnekti memleket qaı­ratkerin óz zamany­nyń uly adamy dep atasaq artyq emes», dedi.

Osydan bir-eki jyl buryn Kákimbek aǵamyz «Fazyl aǵa» degen kitap shyǵardy. Sol kitapqa engen bir óleńinde aqyn:

Aýyldyń shyn qamqory qazanatsyń,

Eńbegiń jazylmaǵan taza hatsyń.

Shaıahmetov, Táshenov arystarǵa

Dem bergen, aqyl qosqan azamatsyń, – dep tolǵanady.

Fazekeńdeı azamattardyń umytylmaıty­nyna sengim keledi. О́ıtkeni, olardyń tarıhta izderi saırap jatyr.

– Jánibek Sálimuly! Áńgimeńizge kóp rahmet, el ıgiligine baǵyttalǵan eńbegińiz jana bersin.

Áńgimelesken Jarasbaı SÚLEIMENOV.

Astana.