О́mirdiń ǵajaıyp sátteri

О́mirdiń ǵajaıyp sátteri

Seısenbi, 29 mamyr 2012 7:47

Qýanyshbaı Qurmanǵalı aǵamyzdy árqashan bir qa­lyp­tan jazbas qarapaıym da qaǵylez, sypaıy da shynaıy kúıinde kóremiz. Sondaı jaıshylyqta ol kisiniń janyndaǵy qońyr kúzdiń kúmbiri qulaǵ­y­myz­ǵa shalyna bermesi de anyq. Endi qaıtemiz, bárimiz birdeı ár nárseni ańǵarympaz Qadyr Myrza-Áli emespiz ǵoı. «Qýanyshbaı-aý, baıaǵyda men balalarǵa taqpaq jazyp júrgenimde seniń kól-kósir lırıkalyq óleńderiń «Lenınshil jasqa» jıi jarııalanyp tu­ratyn edi ǵoı, solardy jınaqtap nege shyǵar­maı­syń?!»

Seısenbi, 29 mamyr 2012 7:47

Qýanyshbaı Qurmanǵalı aǵamyzdy árqashan bir qa­lyp­tan jazbas qarapaıym da qaǵylez, sypaıy da shynaıy kúıinde kóremiz. Sondaı jaıshylyqta ol kisiniń janyndaǵy qońyr kúzdiń kúmbiri qulaǵ­y­myz­ǵa shalyna bermesi de anyq. Endi qaıtemiz, bárimiz birdeı ár nárseni ańǵarympaz Qadyr Myrza-Áli emespiz ǵoı. «Qýanyshbaı-aý, baıaǵyda men balalarǵa taqpaq jazyp júrgenimde seniń kól-kósir lırıkalyq óleńderiń «Lenınshil jasqa» jıi jarııalanyp tu­ratyn edi ǵoı, solardy jınaqtap nege shyǵar­maı­syń?!»  dep onyń aqyndyǵyna aǵalyq janashyr­lyq­pen den qoıǵan Qadaǵań bolatyn. Gazet ju­mysy­nyń maıyn ishken maıtalmandyǵyna qazaq rý­ha­nııa­tynyń qutty shańyraǵy «Lenınshil jastyń» basshylary Sherhan Murtaza, Seıdahmet Berdiqulov qurmetpen qarady. Jýrnalıstik qarymy «Qazaq­stan kommýnısi» (keıingi «Aqıqat») jýrnalynda jaýapty hatshy hám bas redaktordyń oryn­basar­ly­ǵyna deıin je­tip uzara tústi. Munda onyń besas­paptyǵyn baǵa­laǵandar baspasóz sardarlary Qur­manbek Saǵyndyqov, Kákimjan Qazybaev, Kamal Smaıylov edi. Qýaǵańnyń bıpaz baspagerligi men bilimdarlyǵy ózi bas redak­tor­­­lyǵyna deıin joǵa­rylaǵan «Jalyn» baspasy men Qazaq ensıklopedııasynda kórindi. Munda da oǵan senim art­­­qan­­dar osal emes, Qaldarbek Naımanbaev pen Rymǵalı Nurǵa­lıev sekildi narlardyń ózi-tin. Odan keıin Aqseleý Seıdimbek dosynyń oń jaǵynan shyǵysyp Y.Altynsarın atyndaǵy Qazaq bilim akademııasynyń vıse-pre­zıdenti, sosyn «Ǵylym» baspa ortaly­ǵy­nyń bas dırektory bolǵan jyldarda da qazaq rýhanııatyna adal ter tógýden jazǵan emes. Sonyń bir aıǵaǵy – sol tustaǵy Memlekettik hatshy Iman­ǵalı Tasmaǵambetovtiń qol­daýymen 200 jyldyǵy­na oraı jedel shyǵarylǵan Ma­ham­bettiń tamasha tórt tomdyǵy. Ár jyldary «Arman araly», «Qosh, Qalqataı», «Qońyr kúz kúmbiri» syndy jyr jınaqtary shyqqan aıshyqty aqyn­dy­ǵynan, jýr­na­lıstik qalamgerliginen basqa Q.Qurman­ǵalı shy­ǵarmashylyǵynyń shyraıly bir salasy – tár­jime. Solardyń ishinde tógilte qotarylyp qazaq oqyr­manynyń kózaıymyna aınalǵan orys halyq erte­gileri men Andersen ertegilerin, Irına Strelko­va­nyń «Shoqanyn», Floberdiń «Bovarı hanymyn» aıtar edik. Álbette, osy jipke tizilgenderdiń bárin bizdiń suhbat­tas ómiriniń ózindik ǵajap órnekteri, keıingi tolqynǵa usynar taǵylymy demeske de áddimiz joq.

– Qýanyshbaı aǵa, siz soǵys jyldary týǵandar sanatynansyz. Osydan peshe­neńizge buıyrǵany ne?

– Soǵystan pesheneme jazylǵany sol, jaryq dúnıege kelmeı jatyp ákemnen aıyrylyppyn. 1941 jyldyń kúz aılarynda kil qazaq jigitterinen Aqmolada eki atty ásker dıvızııasy jasaqtalǵan. Bular general Dovatordyń kavalerııa bólimderi qu­ramynda 1942 jyldyń qańtar-aqpanynda Moskva tú­bin­degi shaıqastarǵa túsip, qan qasaptyń aranyna jutylyp ketken. Sol beıbaq­tardyń ishinde ákem Serikbaı da bar. Kórer kózge tirideı ólimge aıdalǵan ǵoı. Áıtpese, qarýsyz, qur atpen zeńbirek pen tankke qarsy shaýyp qandaı qaýqar qyl­maq? Bir tańǵalarlyǵy, «zeńbirek je­mine» aınal­ǵan sol eki dıvızııanyń taǵdyr-tala­ıy týraly arhıvterde de eshbir málimet joq.

– Soǵystan keıingi balalyq shaq­tan este qalǵan neler bar?

– Muńym kóbirek bolǵasyn ba, oqýshy kezimnen óleń jaza bastadym. Úlken bala­larǵa, óz quralpylastaryma, qyzdarǵa arna­ǵan mahabbat hattaryn óleń­detip jazyp beremin. Ondaı «eń­bek» úshin olardyń úı­lerinen kelgen sary maıdy bólisip jeımiz. Segizinshi synyptan bastap ınternattamyn. Qazirgi Áýlıekól. Ol kezde Semıozersk deıdi. Qostanaıdyń úlken bir aýdany ǵoı. Bir ǵajap jaǵdaı, sol ýaqyttarda Qasym Amanjolovtyń úsh tomdyǵy shy­ǵyp, sonyń jalǵyz danasy aýdandyq kitap­ha­naǵa tústi. Kezekke turyp, jastanyp oqydyq. Qasym jyrlary súreńsizdeý, kó­ńilsizdeý ómirimizge jarq etip sha­shylǵan bir jaryq sáýle sııaqty boldy. Mahabbat jaıly muńdaı óleńderdi buryn oqyp kór­megen, tipti, yntyq-zardy osynsha tebire­ne tolǵap aıtý múmkin dep bilmegen biz Qasekeń shýmaq­tarynan qyzdarǵa jaz­ǵan hattarymyzǵa qosyp-qosyp jiberýshi edik. Odan soń sol kezde «Lenınshil jas» ga­ze­tinde istep júrgen Salyq Moldahmetov degen bizdiń aýyldyń jigiti osynyń aldynda aqtalǵan Beıimbet, Sáken, Ilııastyń bir-bir tom kitaptaryn salyp jiberdi. Taǵy jyrlap, meıirim qanyp, rahatqa battym.

– Tamasha bolǵan eken-aý!..

– Bári birdeı tamasha dep oılama. 9-shy synypty bitiretin kóktemde bir jaısyz­dyqqa tap boldym. Eki synyp­tyń 50-den astam oqýshysy 70 shaqyrym jerdegi «Selınnyı» sovhozynda tuqym sebý kezinde seıalkashy bolyp júrgenbiz. Kún sýyq. Jumys aýyr. Tamaq nashar. Qıyn jaǵ­daıǵa shydamaı 20 bala ju­mysty tastap qashtyq. Sodan pedsovette tártibimizdi qa­rap, 5 balany oqýdan shyǵardy. 6-shy etip meni ári oqýdan shyǵaryp, ári synybymda qaldyrypty. Jaı qorqytqany bolar dep júrsek, olaı emes. Shyn. 1 qyrkúıekte synybyma kirgizbedi. Mektep dırektory da, aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy da sóı­lespek túgili, jolatpaı qoıdy. Áıteýir Ospanov degen synyp jetekshim jany ashyp, kelesi synypqa kóshti degen tabel toltyryp, zavýchtyń týǵan kúıeý balasy edi, mórin soqtyrtyp berdi. Sonymen, 10-shy synypty kórshiles Taran aýdanynyń Qorjynkól aýylyndaǵy qa­zaq orta mekte­binen bitirýge týra kelgen.

– Hosh. Attestat aldyńyz. Alma­tyǵa keldińiz?..

– Bul 1959 jyldyń jazy ǵoı. Qy­zyǵy, sol jyldan bastap KazMÝ-diń jýrfagyna 2 jyl stajsyz qabylda­maı­tyn tártip shy­ǵypty. Endi ne istedim? Elge qaıtsam, Al­ma­tyǵa endi oralmaıtynymdy oılap, qa­laı­da qalada qalýǵa bekindim. Qapylyp turǵanda KazMÝ-diń bas korpýsy aldynda «Qarǵaly koope­ratıvtik tehnıkýmyna oq­ý­ǵa shaqyra­myz» degen habarlandyrýǵa kózim tús­keni. Kózdi jumyp, soǵan qoıdym da kettim. Jataqhanasy bar, stıpendııasy bar. Zaýqym soqpasa da oqydym.

Bolashaq jezdem Salyq Moldahmetov «Lenınshil jasta» hat bóliminiń meńgerý­shi­si. Sol qolyń jattyǵyp, tiliń ustara bersin dep, ári tıyn-teben, APN-nyń qy­zyqty materıaldaryn aýdarýǵa berip tura­dy. О́zim úıine túsken, Juma­ǵalı Ysma­ǵu­lovpen qatar qurby Ertaı Arysov degen bóle aǵam radıojýrnalıst. Keıin Qazaq radıosynyń dırektory boldy. Bir kúni Salyq aıtty: «Bizde hat tirkeýshiniń orny bos. Erekeń redak­tordyń orynbasary Rahmetolla Ydy­rysovqa aıtsyn, sonda sol orynǵa seni alady», dedi. Erekeń shyny­men-aq Rahmetolla aǵaǵa oılanbastan telefon shaldy. Birge oqyǵan dostar eken. Sonymen, 1960 jylǵy shildeniń 20-sy kúni redaktor Sattar Bóldekbaevtyń buır­y­ǵy­men «Lenınshil jas» gazetine hat tirkeýshi bolyp jumysqa qabyldandym.

– Sizdi «Lenınshil jastyń» «polk balasy» bolǵan degen áńgimelerdi estip qalamyz.

– Bul sóz de shyndyqqa saıady. Sol kezderde ujymdaǵy dostyq ráýish, peıil men meıir keremet edi. Hat tirkeýshi ǵana bolyp qazdıyp otyrýǵa mursha bermedi. Redak­sııa­nyń qaınaǵan tirligine, gazet jumysy­nyń qaýyrt qarbalasyna mıdaı aralastyryp jiberdi. Bul maǵan úlken tárbıe ortasy, kádimgi bir ýnıversıtetteı boldy. Til­alǵyshpyn. Qoldy-aıaqqa turmaımyn. Qaı­da jumsasa, sonda baramyn. Orysshadan aýdaramyn. Jańalyq habarlar jazdyrtady. Kóbine-kóp baspahanada júremin. Balasy aýyryp qalǵan jas korrektor kelin­shekterdi aýystyramyn.

Sóıtip júrgende 1961 jyldyń aqpan aıynda meni kishi ádebı qyzmetker etip ósirdi. Tóbem kókke jetti. Ýnıversı­tettiń sońǵy kýrsynda oqıtyn Qaldar­bek Naımanbaev, keıin «Jetisý» gaze­tiniń redaktory bolǵan Baımolda Mýsın jáne men – úsh adam qatar qabyldandyq.

– Sol jyldardaǵy jýrnalıstik orta týraly aıtyńyzshy?

– Gazetti halyq súıip oqyp, jaqsy shyǵyp jatqany óz aldyna. Sol tustaǵy Sapar Baıjanov, Kamal Smaıylov, Haırolla Tilemisov, Kákimjan Qazybaev, Ba­qytjan Mádıev sııaqty ataqty jýr­nalıs­ter joǵaryraq, basqa basylym­darǵa aýysyp, olardyń ornyna óńsheń sen tur, men ataıyn jańa tolqyn, jas jigitter kelip, «Lenınshil jasty» odan saıyn dúrildetip, dúrkiretip jatqan kez. Ábdisattar Bóldek­baev, Rahmetolla Ydy­rysov, Ábilfaıyz Ydyrysov, Tel­man Januzaqov. Úılen­gen­der osy tórteýi ǵana. Ol ýaqytta senbi jumys kúni. «Lenjastyń» qyz-jigitteri bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı bolyp birge júremiz. Seıdahmet Ber­diqulov bólim meńgerýshisi. Gazetke alǵash ja­rııalanǵan óleńderime ádebıet bóliminiń bastyǵy Qalıhan Ysqaqov qol qoıdy.

Telman men Qalıhan aǵalardyń dos­­tyǵyna qyzyǵatynbyz. Telaǵań «Prav­da­nyń» tilshisi kezinde Novosı­bırskide júre­gine operasııa jasatqanda áıeli Farıdadan da buryn baryp jetken osy Qalekeń bolatyn. Dostyqtyń kere­meti de, qudireti de sondaıda, basqa is túskende ǵoı. Dostyq pen dostar sharapatyn keıin ózimiz de talaı kórdik te, sezindik te.

– «Lenjastyń» ataqty «jeti je­timiniń» dostyǵy da elge ańyz bolyp ta­raǵan joq pa?

– Aıtqandaı, osy arada bir qyzyǵy bar. 1965 jyldyń qarashasynda ásker­den oralsam, «Lenınshil jasqa» redaktor bolyp Sher­han Murtazaev kelipti. Jigitter men týraly aıtsa: «Ondaı jýrnalısti men bil­meımin», dep bettet­pepti. Aqyry, ne kerek, ol kisige demalysta júrgen oryn­­basary Telman telefon soǵyp: «She­r­han-aý, onyń ne? Ol jigitti sen bilmeseń, biz bilemiz. Jazyǵy áskerge ketkeni me? Qyz­­­metine alý kerek» deıdi. Osy qatal Sherhan arada az jyl ótkende meni jaýapty hatshylyqqa usynyp, biraq komsomoldyń Ortalyq Ko­mı­teti: «Ýnıversıtetti kúndiz bitir­gen bireý tappadyńdar ma?» dep ol usy­nysty ótkizbeı tastaǵan-dy. Iá, Sher­aǵańdar tamyr-tanysty emes, kásibı bi­liktilikti, qarym-qabiletti birinshi oryn­ǵa qoıatyn.

Sheraǵańnyń tusynda, 1967 jyldan shy­ǵarmashylyq ujym qaıtadan jańara bas­tady. «Lenınshil jasqa» Kádirbek Se­giz­baev, Aqseleý Seıdimbekov, Oralhan Bó­keev, Káribaı Ahmetbekov, Ma­ǵıra Qojah­metova, Serik Ábdiraıymov, Muhtar Shahanov, Sáken Imanasov, Keńshilik Myrzabekov, Jomart Ábdi­halyqov, Farıza Oń­ǵar­synova, Serik Turǵynbekov, Merǵalı Ybyraev sııaqty qýatty jańa tolqyn kelip qosyldy. Ataýyn Oralhan usynyp, «Jeti jetim» degen «uıym» quryp, birge júrip, birge turyp dáýrendegen kezimiz osy jyldar boldy. Bir-birimizdiń jazǵa­nymyzdy oqyp, pikirlesip, syrlasyp, dýlasyp, oı­nap-kúlip, shyn mánisinde bir úıdiń balasyndaı bolyp, rahat ǵumyr keshtik.

– Kimder olar?

– Oralhan, Aqseleý, Káribaı, Serik Ábdiraıymov, Kádirbek, komsomoldyń Or­ta­­lyq Komıtetiniń sektor meńgerý­shisi Bek­sultan Nurjekeev jáne men. Áli esimde, Oralhan kelgen kúni keshke bizde hat tirkeýshi bolyp isteıtin kelinshegi Úr­nısa Tólegen Aıbergenovtiń jylyn berdi. Sonda birge bardyq. Sodan aýyldan kelin­shegi Aımandy aldyrtyp, pá­terge shyqqan­sha bizdiń úıde turdy. Sol kúni túnniń bir ýaǵyna deıin áńgi­me­les­tik. Osy kúnnen Oralhan ekeýmiz­diń dos­tyǵymyz bastaldy. Men ony «dostardyń ishindegi dosym» deıtin­min». Aýylyna da talaı bardyq. Birde qaıǵy, birde qýa­nysh. Oralhannyń ádebı qyzmetkerleri Jarasqan Ábdirashev, Saǵat Áshimbaev sııaqty saıdyń tasyndaı talantty ji­gitter boldy. Ujymǵa Marat Qabanbaev, Jaqaý Dáýrenbekov, Janbolat Aýpbaev kelip qosyldy. Osy jigitterdiń qaı-qaısysymen de tonnyń ishki baýyndaı aralastym. Jetimdikten jetilip, qazaq­tyń osyndaı aıtýly adamdarymen birge júrýdi násip etken Allaǵa myń rahmet.

– Basyńyzǵa qıyndyq túsken kezder de bolǵan shyǵar?

– 1986 jyl ǵoı deımin, «Jalyn» bas­pasynan shyqqan B.Nurjekeevtiń «О́zen­­der órnektegen ólke», J.Shash­taıulynyń «Qyzyl qar», t.b. tarıhı kitaptarǵa qatty syndar aıtyldy. Bas redaktor Nurje­keevti qyzmetinen bosatty. Meni osy ki­taptarǵa qol qoıǵan baspa bas­shylarynyń biri retinde birese mınıstr­likke, birese Ortalyq Komı­tettiń nasıhat bólimine shaqyryp, ornymdy bosatýymdy talap etip, qý­ǵyndaı bastady. Osy tustaǵy bu­ryn «Lenınshil jasta» árip­tes bolǵan aǵa dosym Rymǵalı Nur­ǵa­lıevtyń erekshe jaqsylyǵy jadymnan ketpeıdi. J­a­qynda Qazaq sovet ensıklopedııasyna bas redaktor bolyp barǵan Rekeń: «Bu­lar endi seni báribir otyr­ǵyzbaıdy. Maǵan kel», dep qamqor boldy. Aıtaıyn degenim, senisken, dos adamdar arasynda osyndaı qoldasý, qolushyn berý bolyp turady.

– Shyǵarmashylyq ustanym-maq­sat jaıynda ne aıtar edińiz?

– Bizdiń quralpas tolqyn shyǵarma­­shy­lyǵynyń shyńy «Lenınshil jas» taraly­my­nyń 70-80 myńnan 350 myńǵa jetýi dep esepteımin. Kezinde tırajymyz 100 myńǵa jetse dep arman­da­ǵan­byz. Al ózime keler bolsaq, gazet pen baspanyń qara jumy­sy­na kóbirek je­gildik. Úsh jyl áskerde, odan Ábish Kekilbaev aǵamyzben birge eki jyl ofıserlik qyzmette bolý da áser etpeı qoımady. Degenmen, jyr jınaqtarym ádebı ortada óz baǵasyn aldy. Eleýli degen týyndylarym «Ana tili» baspasynda «Áýlıekól áýenderi» degen atpen shyǵyp jatyr. Sońǵy jyldary belgili aqynda­rymyzdyń shyǵar­ma­shylyq kel­betterin kestelep, ádebı tol­ǵaýlar jazý ústindemin. Olardyń birsypy­rasy «Atamura» baspasynan shyqqan «Áde­­­bıet álemine saıahat» kitabyna toptastyryldy. Bir qaǵıdam, men eshkimge sil­teme jasamaımyn, bir aqyndy ekinshi­simen salystyrmaımyn. Bir sóz aıtsam da óz sózimdi aıtýdy murat tutyp kele­min. Kezinde «Lenınshil jasta» qalyp­tanǵan qazaqtyǵyma shúkirlik etemin. Ańsarly Azattyqqa jetýimizdi basty armannyń oryndalýy dep bilemin.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».