Beısenbi, 28 maýsym 2012 7:25
Asanáli! Osy bir esim búgin maǵan qazaq dástúrinde qalyptasqan, ata-tegin qazbalatpaı-aq atymen halyq arasyna belgili bolǵan uly tulǵalardy elestetedi. Abylaıdyń, Qabanbaı men Bógenbaıdyń, Mahambet pen Abaıdyń, Amankeldi men Qajymuqannyń jalǵasy sııaqty. Olardyń esimderi bizdiń sanamyzǵa ult qaharmandary bolyp sińgen. Halqy súıikti uldaryna uqsas urpaq ósirýge umtylǵan, yrymdap solardyń atyn qoıǵan. Búgin de jas Asanáliler ósip keledi. Áshimovter kóp, Asanáli jalǵyz.
Beısenbi, 28 maýsym 2012 7:25
Asanáli! Osy bir esim búgin maǵan qazaq dástúrinde qalyptasqan, ata-tegin qazbalatpaı-aq atymen halyq arasyna belgili bolǵan uly tulǵalardy elestetedi. Abylaıdyń, Qabanbaı men Bógenbaıdyń, Mahambet pen Abaıdyń, Amankeldi men Qajymuqannyń jalǵasy sııaqty. Olardyń esimderi bizdiń sanamyzǵa ult qaharmandary bolyp sińgen. Halqy súıikti uldaryna uqsas urpaq ósirýge umtylǵan, yrymdap solardyń atyn qoıǵan. Búgin de jas Asanáliler ósip keledi. Áshimovter kóp, Asanáli jalǵyz. Búgingi qazaq ortasynda (odan tys jerlerde de) odan góri keńirek taraǵan esim joq. Ekranda – Asanáli, sahnada – Asanáli, teledıdarda, teatr men kıno jarnamalarynda – Asanáli, gazet-jýrnal betterinde de – Asanáli, «Asanáli» atty albom da bar. Eldiń qurmetti qonaǵy, tórge shyǵarar asyly da Asanáli. Tipti Bahýs kompanııasy da onyń atyn paıdalanyp, «Asanáli» degen konıak shyǵaryp, saýdasyn qyzdyryp jatyr. Tańdanbaı kór!
Nege solaı? Adam týǵannan dana bop, uly bolyp, jahanǵa jar salyp baryp týa ma? Oılanyp, qaharmanymyzdyń ómir jolyna kóz jibersek, tipti de olaı emes ekenin kóremiz. Ákesi soǵys órtinde joǵalǵan jas bala jalǵyz panasy anasymen tentirep júrip jan asyrapty-aý! Týǵan aýyldan pana tappaı, Kentaý sııaqty jańa ashylǵan óndiriske baryp anasy jumys istep, balasyn jetkizýge tyrysqan, mekteptegi oqýyn úzbeı, úmitin joǵaltpaı, jaqsylyqty aldan kútken. Sodan soǵys aıaqtalyp, el turmysy jóndele qoımaǵanmen, kóńilderi jaılanyp tynyshtyq jaǵdaıǵa kóshkende, anasy Tájihan jalǵyzyn adam bolsyn, ómirden jolyn tapsyn degen úmitpen Almatyǵa oqýǵa attandyrǵan. Qandaı erlik deseńizshi! Soǵys kezinde jalǵyz balaǵa aldanyp qalǵan analardyń biz talaıyn kórdik. Birine biri serik bop jarasyp qalǵan olar soǵystan soń da birin biri qımaı aýyl ishinde qaldy. Sheshesi jalǵyzyn kózden tasa qylǵysy kelmese, balasy oqý izdemeı, jumys istep, anasyn kútti. Anasy nemerelerin tárbıeledi. Elde ákesiniń shańyraǵyn ustap qalyp, jalǵyz balasyn qalaǵa attandyrý eki ananyń biriniń qolynan kelgen joq. Tájihan-apanyń qylyǵy erlikke para-par dep aıtýymnyń syry da osynda. Onyń ústine balanyń bolashaǵy da aıqyn emes, tańdaǵan mamandyǵy joq. Áıteýir dıplom alyp elge qaıtyp, aýyldaǵy sharýashylyqtyń bir tutqasyna ıe bolsa degen úmit. Mehanık pa, mal dárigeri me, zootehnık pe – bári bir. Biraq qudaı ony bul jolǵa salmaı, basqa jolǵa – óner jolyna buryp jiberdi.
Allanyń jazýy degen osy bolar – Asanáli kózindegi ushqyndy tanyp, «Kóp bolsa, aýylǵa bir mal dárigeri kem barar… Sen bizge kel» dep konservatorııanyń teatr bólimine shaqyryp alǵan Asqar Toqpanovtyń qylyǵyn basqasha jorý múmkin emes.
Sóıtip Asanáli jolyn tapqan, boıynda jasyrynyp jatqan ónerge degen beıimdilikti tanytýǵa múmkindik alǵan. Bul – shyn maǵynasyndaǵy baqyt. Boıyndaǵy talantyn tanymaı, ne nársege beıiminiń baryn bilmeı, oqýǵa kezdeısoq túsip, keıin ony tastap ketken, ne bolmasa oqyǵan mamandyǵyna yryqsyz baılanyp qalyp, jupyny qyzmet atqarǵan jastar az ba? Búgingi jastardyń basty qatesi de osynda. Adam boıynda qýat pen belgili bir mamandyqqa beıimdilik mol ǵoı. Solardy tańdap ala bilý, soǵan jol ashý – úlken óner. Sol tańdaý seniń baqytyńdy ashady, isińdi oń jolǵa salady. Buǵan Asanáli taǵdyry kýá.
О́nerge barǵan jas Asanáliniń boıyndaǵy talant qýaty áýelden-aq syrtqa shyǵýǵa umtylyp, ony mazalaǵanyn taný qıyn emes. Kınoǵa, teatrǵa áýes boldy. Kınoǵa túsýge tyrysty. Oǵan stýdent kezinde-aq «Botakóz», «Bir aýdanda», «Asaý Ertis jaǵasynda» fılmderine túsýi dálel. Oınaǵany shaǵyn rolder bolǵanmen, ol olardan janyna qýat aldy, talabyn ushtady. Jigeri janyla tústi. Sóıtip júgirip júrip sabaqtaryn jiberip aldy. Bir jyldaı oqýy úzilip qaldy. Sonda da ol alǵan betinen qaıtpaı, oqý men tájirıbeni ushtastyrýdy jón sanady. О́mir men ónerdiń egiz, bir birimen baılanysty ekenin uqty. Adamdyq minez-qulyqtar men tirshilik syrlaryn túsine bastady. Býyny qataıdy. Asanáliniń teatr mektebin bitirgennen sońǵy qyzmetin sol kıno mańynda bastaýy da osydan bolar. Ol bul tusta «Meniń ulym», «Jol toraby», «Tulpardyń izi» sııaqty fılmderde irili-usaqty rólderdi oınady. Kınostýdııada ol ataqty akter jáne rejısser Sháken Aımanovty kezdestirdi. Onyń ózimen birge oqyǵan qyzy Maıramen jyly qarym-qatynasy úlken sezimge ulasyp, óz aldyna otaý tigý máselesi sheshildi. Asanálisi úılenip, Tájihan-apa balalarynyń qolyna kóship keldi.
Kıno, árıne, jaqsy óner. Kezinde keńes kósemi ony óner ataýlynyń eń mańyzdysy sanaǵan. Sondyqtan Keńes odaǵynda oǵan qamqorlyq kúshti boldy. Kıno jasaýǵa qatysýshylar úlken gonorar da aldy. Alaıda mundaı úlken ónerde oza shaýyp, bedelge ıe bolýshylar kóp bolǵan joq. Onyń ústine kıno – artıst úshin ótkinshi dúnıe. Oǵan daıyndalyp kelip, bir-aq ret túsesiń. Jaqsy oınasań da, jaman oınasań da bitti, qateligińdi jóndeı almaısyń. Sondyqtan akter úshin eń mańyzdy jáne úlken mektep – teatr óneri sanalady. Shyn akter osynda shynyǵady. Teatrda róldi bir oınap shyǵýmen toqtalmaısyń. Ár oınaǵan saıyn oǵan birdeme qosasyń. Úzdiksiz izdenýde bolasyń. Teatrda shynyqqan akterlerdiń kınoǵa kóp shaqyrylatyn sebebi de osynda. Ári kıno kópshilikke tarap, atyńdy elge tanys etedi.
Uly Sháken de kınoǵa barǵanda, drama teatry ónerin ıgerip, jaqsy rejısser retinde tanylyp baryp kelgen. Onyń teatr rejısseri tájirıbesi jańa qyzmet ornynda paıdaǵa asty. Ol klassıkalyq fılmder jasady. Uly akter teatrdy saǵynǵanda kelip oınap ketetin, jańa spektaklderge qatysatyn. Kınoda júrip, teatrǵa kelip Otellony oınaǵany bárimizdiń jadymyzda.
Osyndaı úlken óner joly Asanálige de buıyrdy. Ol shyn baqytyn M.Áýezov atyndaǵy Qazaqtyń Akademııalyq drama teatrynda tapty. Jańa ónerge tóselý, izdený shaǵy, órleý, akter retinde bıikke jetýi de osy teatr qabyrǵasynda ótti. Osynda júrip ara kidik kınoǵa baryp, onda da keń tanyldy. Qazaq ádebıeti men mádenıetinde jańa bir betburys týdyrǵan ótken ǵasyrdyń 60-jyldary Asanáli men onyń zamandastary úshin de ózgeshe bir kezeń boldy. Stalınnen keıin Keńes eliniń saıası-qoǵamdyq jáne ıdeologııalyq ómirinde boı kórsetken jańasha oılaý, is-qımyl erkindigi shyǵarmashylyq uıymdarda tyń serpin týǵyzdy. Osy kezde qazaq drama teatryna bas rejısser bop kelgen, Máskeý oqý ornynyń túlegi Ázerbaıjan Mámbetov teatrdy jańa baǵytqa bura bildi. О́mir talaptaryn alǵyr sezinetin ol talantty da tanyǵysh, onyń múmkindigi men qandaı rólderge beıimin de ańǵaratyn, oıyna qaraı batyl sheshim jasaıtyn basshy bolyp shyqty. Ázerbaıjan dáýiri teatrdyń altyn zamany dese de bolady. Ol klassıkany da, zamanaýı týyndylardy da, ulttyq dramatýrgııany da jetik bildi. Solardy qazaq sahnasyna shyǵarýmen repertýardy baıytty. Teatrǵa dramatýrgterdi kóp tartty. Ozyq spektaklderimen qazaq teatryn Máskeý sahnasyna shyǵarý dástúri osy jyldary kóbirek iske asty. Sóıtip Áýezov teatrynyń tabystary Odaq kóleminde moıyndaldy.
Qazaq teatrynyń osy bir tabysty jyldarynyń qýanyshy onyń akterler quramynyń eńbegimen tikeleı baılanysty bolǵany belgili. Ol kezde qazaq teatrynyń negizin salǵan Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Qapan Badyrovtar, olarǵa 30-jyldary qosylǵan Sháken Aımanov, Rahııa Qoıshybaeva, Jaǵda О́gizbaev, Seıfolla Telǵaraev, Kamal Qarmysov, Sábıra Maıqanovalar tiri edi. Olarǵa teatrǵa soǵys kezinde kelgen Hadısha Bókeeva, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımovalar, soǵystyń sońy men 60-jyldardyń ókilderi Nurmuhan Jantórın, Ydyrys Noǵaıbaev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Raıymbek Seıtmetov, Farıda Sháripova, Núketaı Myshbaeva, Torǵyn Tasybekovalar qosyldy. Barlyq urpaqtyń ókilderi bolyp bir qazannyń qulaǵyn ustap, bir dertege qatar jegildi. Eshqaısysy qatarynan qalmaı, júkti alǵa súıredi. Inileri men balalary aǵalarynan úırense, aǵalary qamqor, tárbıeshi bola bildi. Sóıtip, jastar jaǵy ónerdi ǵana emes, aǵalary ótken ómir jolynyń sabaqtaryn ıgerip, adamdyqtyń mektebinen ótti. Búgin qatarlary sırep qalǵan sońǵy urpaq ókilderiniń arýaqty eske alyp, aǵalarynyń óneri men adamdyq qylyqtaryna, ázil-qaljyńdaryna tamsanyp, saǵynatyny ádemi-aý!
«Bul shaldardyń teatry – uly teatr eken ǵoı. Qazir qarap otyrsam, qazaq sahna óneriniń qaıta órleý (renessans) dáýiri sol qasıetti qarııalar kezinde bolǵan eken», – dep jazdy keıin Asanáli.
Sóıtip, 1964 jyly M.Áýezov teatry tabaldyryǵyn jasqana attap kirgen Asanáli bar ómirin osy qabyrǵada ótkizip, búgin teatrdyń tórinde otyr. Onyń ósý joly, qashandaǵydaı, birtindep bastaldy. Degenmen, az da bolsa kınoda kórinip, irili-usaqty rólder oınap kelgen jas akterdiń alymyn, jigeri men ottylyǵyn tanyp, basshylyq ony kópshilik sahnasyna qatysýshylar qataryna qosqan joq. Orta tustan, keýdege jaqyndaý rólder tapsyrýmen bastady. Asanáliniń teatr sahnasynda alǵashqy oınaǵan róli jańa qoıylǵan M.Áýezovtiń «Abaı» dramasyndaǵy Aıdar edi. Bul ról akterdiń arǵy izdenisine baspaldaq boldy. Asekeń ony ózine qymbat beınelerdiń birine sanaǵan. Budan keıin ol «Qaraqypshaq Qobylandyda» Shýaq, «Qozy Kórpesh – Baıan sulýda» Qozy, «Eńlik – Kebekte» Kebek bolyp oınady. Birtindep, izdenis jolyna tústi. Akterlik sheberlikti shyńdaýǵa bet aldy.
Osy bir tusta onyń kóńilin taǵy da kıno bóldi. Oǵan «Qyz Jibek» fılminde Bekejan rólin oınaý týraly usynys tústi. Qazaqtyń ulttyq sana-sezimine ystyq Qyz Jibek taqyryby kim-kimge bolsa da qymbat qoı. Onyń ústine Bekejan obrazy týraly óz túsinigi bar Asanáli buǵan yqylaspen kelisti. Osymen qabattasa Sháken Aımanov «Atamannyń aqyry» degen fılm túsirýge daıyndalyp, Qasymhan Shadııarov atty saqshynyń róline Asanálini shaqyrdy. Árıne, kúıeý balasy bolǵandyqtan emes, Asanáli boıyndaǵy jiger men qaırattyń moldyǵy, táýekeli basym minezi, júrektiligi qyzyqtyrdy. Fılmniń bas keıipkeri Shadııarovty tek sondaı jas adam oınaýy kerek dep sheshti. Tipti Sháken Asanálige Bekejandy qoıyp, osy fılmge basyn bosatyp kelýdi usyndy. Shadııarovtyń róline qyzyqqanmen, Asanáli Bekejannan bas tarta almady. Eki jaǵyna da «kelisseńizder, ekeýin qabat oınaıyn, qıyn bolǵanmen, úlgeremin, uıatqa qaldyrmaımyn» degendi aıtty. Sháken men «Qyz Jibektiń» rejısseri Sultan Qojyqov ekeýi qatar otyryp, Asanálige yńǵaıly grafık jasaýǵa májbúr boldy. Sóıtip ol eki fılmge qatar tústi.
«Bir kúnniń ishinde, túske deıin – Bekejan, tústen keıin – Qasymhan bolyp oınaǵan kúnderim boldy, – deıdi Asanáli. – Eki róldiń bir-birine tıgizgen kómegi kóp boldy. Bekejannyń epızodyna túsip kelgen soń, Qasymhan «ońaılaý beriledi». Ystyq qandy, ot bolyp janyp turǵan Bekejan minezin sál sabaǵa túsire qoısam, Qasymhan minezin dál ustaımyn. О́ıtkeni, Qasymhan ár qadamyn on oılanyp, myń tolǵanyp shesher baıyptyń, aqyldyń adamy… Kerisinshe, Qasymhannan keıin Bekejannyń ishki jan saraıyna kirý tipten qıyn. Oǵan Qasymhan sııaqty uzaq tolǵanyp, qate qadam jasamaýǵa tyrysyp otyrsań, ańǵal batyrdyń beınesinen múlde aýlaqtap keter ediń. Sondyqtan biraz ter tógip, alpys eki tamyryńdaǵy qanyńdy qyzdyryp alýǵa týra keledi. Eń úlken paıdasy dep osy eki beıneni salystyra otyryp, birine birin ólshem ete alý tásiliniń ózin aıtar edim».
Árıne, eki róldi salystyra aıtqan akterdiń sózi, tolǵanysy ol kórgen qıynshylyqtardy jeńildete almaıdy. Eki dáýirde ómir súrgen eki keıipkerdiń minez-qulqyn, júris-turysyn, sóıleý mánerin, el aldynda ózderin ustaı bilý ádetin ıgerip, bir-birine uqsatpaı berý de ońaı emes edi. Ekeýiniń dushpandary da eki túrli. Dýtovtyń aldyndaǵy jas ofıser Shadııarov pen Tólegenmen, Jibekpen kezdesýlerdegi Bekejannyń ózin ózi ustaı bilýi, sóıleý daǵdysy tipti de salystyrýǵa kelmeıdi. Árbir sóz ben is-qımyldyń astarynda osyny sezingen akter men rejısserlerdiń tynymsyz tógilgen teri men oı-tolǵanysy jatty.
Aqyry eki fılm de túsirilip bitti. Ekeýi de oıdaǵydaı shyqty. Qazaq kınosyna jańalyq bolyp qosyldy. Shadııarov beınesinde Asanáli Keńes Odaǵynyń qas jaýy, ony qulatý úshin jan aıamaı kúresken Dýtovtyń shtabyna kirip ketip, ony talqandap shyqqan qazaq saqshysynyń oıly, ańdap basqan, sabyrǵa jeńgizgen minezine qosa, sheshýshi kezeńderde batyl, jiti qımyl-áreketter jasaı alǵan erligin tanyta aldy. Al, Bekejan róldiń jańa traktovkasymen Asanáli shyǵarmashylyǵynyń bıik shyńy bop qaldy. Ol burynnan qalyptasyp qalǵan súıisken eki ǵashyqty aıyrǵan, ólimge qıǵan qaraqshynyń beınesin jańartyp, kúrdeli obraz jasady. Ol – bir jaǵy – elin jaýdan qorǵap júrgen batyr, ózi seri, ózi sal, Jibekke ǵashyq óz zamanynyń er jigitteriniń biri. Jibek súımedi eken dep, jolynan jyǵylyp, Tólegenge jol bere qoıý onyń da azamattyq, batyrlyq namysyna tıedi. El ishinen Jibekke laıyq jigit taba almaǵandaı, qańǵyp kelgen bireýge qyzdy óńgertip jiberý onyń ar-ujdanyna sıymsyz. Sóıtip, ol kúreske shyǵady. Osy eges Tólegenniń ólimine ákeledi. Obrazǵa osyndaı jańalyqpen kelgen Asanáliniń sheshimi keıin búkil kórermender qaýymynyń qoldaýyna ıe bolǵany belgili. Asanáli ózi de Bekejandy óz shyǵarmashylyq ómiriniń belesi sanaıdy.
Osy jerde «Qyz Jibek» fılminiń túsirilýi aldyndaǵy talastar jóninde bir-eki aýyz sóz qosýdy paryz kórem. Oǵan meniń de qatysym bolǵany bar. Bir kúni belgili halyq ártisi Múlik Súrtibaev (bizben jerles, týys bolyp aralasyp júretin) úıine shaqyrdy. Barsaq, Sultan Qojyqov otyr eken. Áńgime ústinde «Qyz Jibek» fılmi jaıly sóz boldy. Ony qyrǵyzdarǵa berý máselesi kóterilip jatqanyn estidim. Ol kezde qyrǵyzdarda eki ataqty rejısser (Tólemish О́keev, Bolat Shámshıev) shyǵyp, olardyń fılmderi odaq kóleminde tabysty ótip jatqan. Qazaqstanda shyqqan fılmderdiń onsha baǵalanbaı júrgenderinen jasqanyp, kıno salasynyń basshylary qyrǵyzdarǵa berýge yntaly bolypty. Áńgime ústinde qazaq rejısserleri ishinen fılm túsirýden Sultannyń dámeli ekenin bildim. Ol da qazaqtyń úlken el bolyp otyryp óz mamandaryna senbeı, «Qyz Jibekti» qyrǵyzdarǵa berip qoıýdy namys kóretinin aıtty. Múlik marqum Sultanmen dos bolatyn (Sol tusta týǵan nemeresiniń atyn da Sultan qoıǵan), oǵan ish tartyp, qoshtaı otyryp, maǵan jaltaqtady. Tili jetken jerge birdeme aıta ma dep úmittengen sııaqty.
Erteńine men osy áńgimeni sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń ıdeologııalyq jumysty basqaratyn hatshysy Sattar Imashevqa jetkizdim. Onyń da ulttyq namysyna tıetindeı qajap aıttym. Qazaq jaǵynan Sultan Qojyqovtyń aty atalyp qalǵanyn, senim kórsetse, onyń fılmdi túsire alatynyna sendirdim. Sattar bul áńgimeden habardar eken. О́zi de eki oıly bolyp otyrǵanyn aıtty. Máselege aralasýǵa ýáde berdi. Sóıtip «Qyz Jibek» qazaqtardyń paıdasyna sheshilip edi.
«Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderi Asanáliniń atyn halyqqa keń jaıdy. Fılm úlken ekranǵa shyǵyp Keńes Odaǵyna qosa, shetelderde kórsetildi. Jas bolǵanmen, akterlik tájirıbe jınaqtap úlgergen, eń bastysy, qudaı bergen talanty men sol obrazdy jasarlyq oıy, ózindik kózqarasy, konsepsııasy bar Asanáli tabysy kim-kimdi de bolsa tańǵaldyrǵandaı edi. Jalyndaı janyp, «Sadaqtyń oǵyndaı zýyldap turǵan qııaly bar», G.A.Tovstonogovtyń sózi, Asanáli ishki sezimimen, kókirek kózimen dúnıeni barlaı biletin adamgershilik qasıetterimen kózge tústi. El-jurt ony eki ónerdiń tizginin qatar ustaǵan sheber akter dep tanydy. Shyndyǵynda, munda talant kúshine qosa janyn qınaǵan beınet, aıamaı ter tókken eńbek bar edi. Ol kóp ultty memleket óneriniń tórinen oryn aldy. Keıin ol «Atamannyń aqyry» fılminiń 2-serııasy bolyp túsirilgen «Transsıbır ekspresi» fılminde Shadııarovtyń keıingi taǵdyryn beıneledi.
Kınodan teatrǵa osyndaı iri tabystarmen oralǵan Asanálini alda úlken ister kútip tur edi. Endigi kezeńde oǵan negizgi spektaklderde basty rólder tapsyryldy. Birge oınaıtyn artısterdiń barlyǵy da, onyń oıynyna, qas-qabaǵyna qarap, ol bastaǵan ujym ansamblin buzbaýǵa tyrysatyndaı edi. Sodan bergi jyldarda ol sahnada kóptegen tyń obrazdar jasady. Olardyń bárin búgin teatr tarıhynyń mamany emes adamnyń esine túsirýi qıyn. Degenmen, bastylaryn oıǵa alsaq, M.Kaorýdyń «Shyǵystaǵy bir beıbaq» spektaklindegi Eıdzı, M.Frıshtiń «Don Jýannyń dýmanyndaǵy» Don Jýan, Q.Muhamedjanovtyń «Jat elde» pesasyndaǵy Asan, T.Ahtanovtyń «Boranyndaǵy» Qasbolat, S.Júnisovtiń «Ajar men ajalyndaǵy» Atan, I.Kýprıanovtyń «Vetnam juldyzyndaǵy» Ngýen Van Fan, 1971 jyly Á.Mámbetov qaıta qoıǵan Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýyndaǵy» Qodar, M.Áýezovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy» hıkaıatyndaǵy (sahnalyq nusqasyn «Tańǵy jańǵyryq» degen atpen jasaǵan – Q.Ysqaqov) Jarasbaı, Á.Ábishevtiń «Mansap pen ujdan» pesasyndaǵy Arman, Q.Muhamedjanov pen Sh.Aıtmatovtyń «Kóktóbedegi kezdesýindegi» О́sipbaı, Á.Nurpeıisovtiń «Qan men terindegi» Elaman, Ǵ.Músirepovtiń «Bolashaqqa amanatyndaǵy» Syrym batyr, t.b. rólder eske túsedi. Bári de spektaklderdiń negizgi tutqasyn ustap turǵan, shyǵarmanyń ıdeıalyq-kórkemdik keıpin ashatyn beıneler. Kezinde bul spektaklderdi kórermen qaýymnyń jyly qabyldaǵany merzimdi baspasózde jazylǵan.
Jas Asanáliniń talantyn alǵash tanytqan rólderdiń biri Asan («Jat elde») edi. О́z otanynan adasyp shet elde qalǵan, jat ómirden túńilip, elin saǵynǵan aqynnyń beınesi, tragedııalyq kúıi Asanáli oıynynda sheber somdaldy. Biz bárimiz de onyń aıryqsha talantyn osy rólde tanyǵanbyz. Meniń «Qazaq ádebıeti» gazetinde (1968, 28 qańtar) osy spektakl týraly maqala jazǵanym bar. Ol tutastaı spektaklge, bólip aıtsaq Asanáli oıynyna degen shyn súıispenshilik, rızalyq kóńilden týǵan edi. Osyndaı pikirdi Á.Nurpeıisov te jazǵan. «Asan qandaı?! Asanáli Áshimov osy róldi tamasha oınap júr. …O basta Otanyn satqan, sonan soń ózin satqan eki qazaq jigiti qarańǵy kóshede tentirep qalǵan. … Sylbyraǵan aq jaýyn… Ár jerde bir syǵyraıǵan elektr shamyn jel shaıqap, dir-dir etedi. Qurban plashynyń jaǵasyn kóterip alǵan. Qasynda Asan keledi. Ebil-sebil. Jalań bas. Shashy sý-sý. Beti jalqyndaǵan isik. «Azǵan aqyn, tozǵan talant» deıdi Qurban onyń túrine qarap. Al Asan kóshede qańǵyp qalǵan Túrkistan ókimetiniń prezıdentine qarap, kókiregine tas bop qatqan sher-shemenin ashy tyrnaǵymen aıamaı osyp-osyp alady. «Álgi Abyz ne deýshi edi?! Ne deýshi edi?! Adam sezimi sýalyp, qııal qýara bastaǵanda jattandyǵa jabysa beredi ekensiń. Ne deýshi edi álgi! – dep zalǵa tónip turyp ap, óz mańdaıyn ózi kijinip tóbelep uratyn Asanáli. …Shirkin Asanáliniń oıyny sumdyq! Sonan ári ol: «Ne deýshi edi álgi. …Ne deýshi edi? …Á, á! Bas kesilgen bos keýde, bereke qonar arty joq, kózin alǵan biz sona, jar salyp bastar jalqy joq. Barar jeriń – batpaq sor, kún túzeler qalpy joq, shermende emeı bizder kim, kók tıyndyq narqy joq», – dep bir kezde Saryarqada sarnap ótken Abyz atasha Áshimov te sahnany kúńirentip jiberedi», – dep jazdy ol. («Lenınshil jas», 1968. 28 qańtar).
Qodar rólindegi Asanáli keıipkeri folklorlyq jyrdaǵy urda-jyq qara kúshtiń ıesi etip qana qoımaı, onyń boıynda «dúleı minezben qatar asqaq adýyndylyq ta baryn» Q.Muhamedjanov jaqsy baıqaǵan («Qazaq ádebıeti», 1972. 17 naýryz). Muny Bekejan rólimen salystyra qarasaq, halyq poezııasynyń biryńǵaı qara boıaýy yrqymen ketpeı, Asanáliniń olardyń adamdyq sezimi, namysy barlyǵyn, keıde sol sezim jylt etip kórinip, keıin dúleı baqastyqtyń jeńip ketetinin kórsete alǵanyn kóremiz. Bulardyń ózi – eski taptaýryn joldan jaltarǵan akterdiń jańalyǵy.
«Qarash-Qarash oqıǵasynda» da M.Áýezov jazǵan Jarasbaıdyń beımezgil zamanda kúı keshken qaıshylyqty beınesin Asanáli sheber asha bildi. Ol – orys otarshyldyǵyna bas ıgen, qazaqtyń bıliktegi iri tulǵasy. Biraq halyq jazasynan qashyp, sol bılikti orys qolyna beredi. Qamytty óz erkimen kıip, enjar kúıde qolyndaǵy saqınasyn mór qyp basyp turǵan kúıi qandaı onyń? Báribir halyq qarǵysynan qutyla almaıdy. Teatrdaǵy Asanáli oıyny jaıly pikirler budan áldeqaıda kóp. Biz onyń oıymyzǵa dálel esebinde biren-saranyn ǵana aldyq.
Asanáliniń teatr sahnasyndaǵy úlken tabysy – akterdiń úzdiksiz izdenisiniń, ózine ózi bıik talap qoıa qaraýynyń nátıjesi ekeni daýsyz. Ol bardy oınap qana qoıýmen qanaǵattanbaı, joqty izdeýge erinbedi, kóp oqydy, ómirden toqydy. Onyń talanty kóp qyrly, jigeri mol, tapqyr, árqashan jınaqy, dıapazony keń, baısaldy, kerek jerinde shıyrshyq ata da biledi. Sol arqyly Asanáli qazirgi qazaqtyń bıik dárejedegi ıntellektýaldy zııalylarynyń qatarynan berik oryn aldy. Onymen pikirlesseń, aıtqanyn jalyqpaı tyńdasań, oǵan kóziń ábden jetedi. Osy bilimimen, talantymen teatr men kınonyń álemdik tulǵalarymen teń turýǵa haqyly kúıge jetti. Ony biz teatr festıvaldarynan jıi kórip júremiz. Onyń kishipeıildigi, eńbegine súıenip ósip jetilgeni, kúpirlik mineziniń joqtyǵy da adamǵa tán qylyqtar.
Ol aldymen qazaq teatrynyń negizin salǵan ulylarmen til tabysa bildi. Resmı bilimi bolmasa da, ómirdi jetik biletin talanttardyń óz betinshe bilgenin tolyqtyryp, qazaq týyndylary ǵana emes, orys jáne álemdik klassıkany ıgergenin kórdi. Olardyń osy baılyqty ıgerý jolyndaǵy eńbegi men mehnatyn taldap túsindi. Qalıbek pen Serkeniń, Elýbaı men Qapannyń, Qurmanbek pen Qanabektiń, Sháken men Kamaldyń, Sábıra men Qadıshanyń árbir oıyny men onyń jańalyqtaryna, olar jasaǵan obrazdardyń kesek qalpyna kóńil aýdardy. Olardyń adamdyq qalpy men keńdigine, darqan bolmysyna qyzyqty. Uly adamdardan ǵana uly akterler shyǵatynyn, qyzǵanshaq, kúndestigi kóp, óz qýanyshy bolmasa, basqanyń tabystaryna qýana bilmeıtin adamnyń óresi uzaq bolmaıtynyn baıqady. О́zi de keńdikke, adamdyq jylylyqqa, kóppen birge bolýǵa úırendi. Osy baıqaýlary men oılaryn keıin kitaptarynda («Maıranyń áni», «Jan bólek») jazdy da.
Baıaǵyda teatr qurylǵan kezde Espembetti («Eńlik – Kebek») oınaǵan Serkeniń pesa jańadan qoıylǵanda sol róldi jańartyp (tipti ózgeshe rýhpen) oryndap shyqqanyn taldaǵan Asanáli oılary qyzyqty. «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» depti Seraǵań oǵan. – Elý jyl oınap kele jatqanym ras bolǵanmen, elý jylda kórermenniń de qansha urpaǵy almasty emes pe? Ár shyqqan saıyn meniń aldyma múlde jańa urpaq, keshegiden basqa kórermen kelip otyrǵandaı kórinedi. Sonan soń tolqymaı qaıteıin! Onyń ústine elý jyl burynǵy Espembet pen qazirgi Espembetti salystyra alasyń ba? Búgingi Espembet – múlde basqa Espembet, sózderi ózgerissiz bolǵanmen, kórermeni basqa. Basqa kórermen úshin basqa, ıaǵnı jańa Espembet kerek bolady. Jańarmaǵan ónerdiń bolashaǵy kúńgirt, ol ósýden qalǵan óner. Sahnaǵa shyǵady ekensiń, keshegi jattaǵan sózińmen ǵana emes, búgingi áreketterińniń de baǵdaryn bilip shyq».
«Oılap otyrsam, danyshpan shaldyń aıtqandarynyń bir qateligi bolsa-shy! – dep qorytady oıyn Asanáli. – Sahnaǵa shyqqansha, qobaljymaǵan, kerisinshe qalyń kórermenniń aldynda turyp sasqalaqtaǵan artıst – nashar artıst. Artıst sahnaǵa shyqqan soń shyǵarmashylyq ónerdiń shyńynda turǵandaı, bárinen de ózin bıik sezinýi kerek. О́ziniń ár sózinen, ár qımyl-qaraketinen rahat alýy kerek. Sahnaǵa shyqqansha qobaljyp, myń tolǵanbasań, mundaı bıikke jete almaısyń. Qalyń kórermenniń qas-qabaǵyna qarap oınamaı, kórermendi ózińe ilestirip áketýge áreket et. Sonda ǵana jeńis – shyǵarmashylyq jeńis seniki» («Maıranyń áni» – 98-bet).
Asanáliniń kınodaǵy Bekejan róline bekip, kóńili tasyp kele jatqanda Qurmanbekke kezdesýi de kóńil aýdararlyq.
– Qureke, ózińizben jolyqqanymdy bir jaqsy yrymǵa joryp turmyn. Qáne, qolyńyzdy jaıyp, batańyzdy berińizshi, – deıdi Asanáli.
– Oý, jaıshylyq pa, áıteýir? Alaburtqanyńa qarap bir jaqsylyqtyń bolǵanyn baıqaımyn, – dep aqkóńil qarııa kóshede turyp qolyn jaıa berdi. Sonan soń ǵana surady:
– Qandaı qýanysh?
– Qureke, osy kele jatqanda «Qyz Jibek» fılmine ózińizdiń Bekejanyńyzdy oınaıtyn bolyp bekip kele jatyrmyn.
Aǵamyzdyń batasy da meniń oıymnyń ústinen dóp basqandaı.
– Bekejandaı eńbegiń – esh, tuzyń sor bolmasyn! Azamatty halqyńa qaltqysyz jetkizseń, qor bolmassyń. Jortqanda jolyń, joldasyń Qydyr bolsyn! Áýmın! – dep taqpaqtaı jóneldi.
– Áýmın, Qureke! Bekejan – ózińizdiń Bekejanyńyz edi. Ańǵal da aq júrek batyrdyń jarqyldaǵan beınesin sahnada talaı jasap edińiz. Men sizden azdap urlaımyn. Aıtyp istegen urlyqtyń aıyby joq, aldyńyzdan óttim, – dedim.
Qurekeń sózin jalǵastyryp:
– Bir ǵajaby teatrǵa qaraǵanda, kınonyń qulashy da keń, múmkindigi de mol. Sondyqtan, onyń ómiri de uzaq, teatrdaǵy oıynyń jaqsy bolsa da, keıbir kórermenniń ǵana esinde qalar, al kelesi joly odan ıá artyq, ıá kem oınaýyń múmkin, biraq bári de birte-birte umytylady. Al kıno óneri bir jolǵy oıynyńdy uzaq ýaqytqa áketedi. Sonysymen de ol mándi, sonysymen de onyń ǵumyry uzaǵyraq. Bálkim, keıingi bir urpaq «Qyz Jibekti» qaıtadan lentaǵa túsirer. Minekı, eger sen shyn sheber akter bolsań, ol Bekejan – akterdiń ózi senen kóp jaıdy, óziń aıtqandaı «urlaıtyn» bolar. Sondyqtan, ulym, bul joly boıyńda baryńdy sarqa paıdalanyp, joǵyn talmaı izdep tabýyńa týra keler. Meniń Bekejanymnan «urlaıtyn» birdeńe tapsań, túk renjimeımin. Biraq operadaǵy Bekejan men kınodaǵy Bekejannyń arasy jer men kókteı-aý! Sondyqtan, talmaı izdenip, talpynýdyń qajettigin óziń de jaqsy bilesiń ǵoı. Men sol «urlaımyn» degenińniń ózine rızamyn», dep batasyn beripti qart sheber.
Qart ustazdyń osy bir «boıyńda joǵyńdy izdep tabýyńa týra keledi» degen sózi kókiregimde aıattaı jattalyp qaldy» – deıdi Asanáli.
Osyndaı ustaz aǵalardyń qatarynda Asanáliniń atasy, jary Maıranyń ákesi Sháken Aımanov ta bar edi.
«Men Shákeńniń tiri kezinde de, sońynan da ol kisiniń ózine ne rýhyna baǵyshtap kóp qyzmet istedim dep qudaıǵa kúpirshilik aıta almaımyn, – dep jazady Asanáli, – meniń ol kisige degen yqylas-peıilimniń bári de belgili bir sheńberden asyp-tógilip kórgen emes. Qaıta, kerisinshe, onsyz da ónerine basymdy ıetin, ózime ustaz sanaıtyn ataqty adamnyń týǵan qaıyn atam bolǵanyna qınalyp ta júretin kezim az emes edi. Ras, alǵashqy úıimdi alǵan kezdegi jasaǵan jaqsylyǵy, bedel salyp jiberetin tustary bolatyn. Degenmen, ol jaqsylyǵyn men kúıeý balasy bolmasam da jasaıtyndaı kórinedi. Sebebi, ol bireýlerge qolushyn berip, qýantyp júretin jan edi. Qazekem qarap júrgen be, eger ónerden bir bıikke qolym jetse, tipti táýir rólderde oınaıtyn bop bekisem de, «E, onyń bári de Shákeńniń arqasy ǵoı. Oǵan qatysy joq qaımana qazaqtyń biri bolsa, kórer edik», deıtin kúńkil sóz aldymnan kes-kesteı beretin. Namysshyl basym óz eńbegimmen jetkenimniń bárin sol kisiniń arqasy dep sanaǵandaryn estýge tózbeı-aq júretinmin. Bir qyzyǵy – ol kisi de meniń osylaısha namystanatynymdy sezip júretin. Sodan da bolar, jumys babynda jurttan erekshe jeńildik jasamaýǵa, kishkene jaqsylyǵy bolsa da eldi qoıyp, ózime de bildirtpeýge tyrysar edi… Áke retinde emes, izbasar shákirt retinde erkelete júrip tárbıeledi. Bilmeıtinińdi bildirmeı ǵana úıretip jiberýge sheber edi. Keıbireýlerdeı «Muny neǵyp bilmeısiń?» degen sııaqty saýaldarmen ózińdi kemsitip, jer-jebirińe jetý deıtin jat minezi múlde bolmaıtyn. Maǵan ǵana emes, barlyq shákirtterine, tipti qatar júrgen zamandastaryna da solaı edi. …Sondyqtan da ol barsha jurttyń Shákeńine aınala bildi».
Asanáli Shákenniń álemdik dańqyn kótergen óneri men ondaǵy dostary (sheteldik, odaqtyq, qazaqstandyq) jaıly tartymdy áńgimeler aıtady. Ony sahnalas aǵalary da súıip erkeletken ǵoı. E, jigitter, ol Sháken ǵoı» deıdi eken olar Shákenniń isine súıinip, olardy túsingen Sháken de «Aý, ol – Elaǵań ǵoı, Seraǵań ǵoı», – dep otyrǵan.
«Bir biletinim – keremet ártistigimen, akterligimen qatar, ánshiligimen qatar damyǵan ónerpazdyǵymen, daryndy rejısserligimen, oǵan qosa jurttyń bárimen de til tabysa biler darqan minezimen, qol astyndaǵy kez kelgen ujymnyń ár múshesimen qabaq shytyp, túsin sýytpaı-aq jumys istese biletin uıymdastyrǵysh qasıetimen, tapsyrylǵan sharýany tap-tuınaqtaı oryndaı biletin tyńǵylyqtyǵymen, eń sońynda ázilin kez kelgen janmen jarastyra biletin darııa-shalqyma janymen, bylaısha aıtqanda, búkil bolmysymen umytylmas uly beınelerdiń biri bolyp qala aldy. Eń keremeti – qandaı is istemesin, oıynda eń aldymen halqynyń namysy, halqynyń múddesi turatyny tań qaldyratyn», – dep qorytady áńgimesin Asanáli.
Asanáliniń aǵalarynan alǵan sabaǵynyń túri osyndaı. Osyǵan uqsas ónegeni ol olardan jastaý áriptes aǵa-apalarynyń, qurbylarynyń da boıynan taýyp, tanı bilgen. О́ziniń bilimi men qudaı bergen talantyna qosylyp, boıyndaǵy halyqtyq darynyn oıata bilgen qazaqy tabıǵattyq kózi osy aǵalary bolǵany anyq. Ol kim-kimniń boıynan da ónerdiń bir ushqynyn, tapqyrlyqty kórse, odan úırenýdi ar sanamaǵan. Basqa halyqtar ónerpazdarymen aralasa júrip, olardyń oıynyn kórip, tapqandary qanshama! Qansha bilim kitapta jatty. Ol uly ónerpazdar, ǵalymdar, ataqty adamdar týraly shyǵarmalardy kóp oqydy. Osylar Asanálini álemdik deńgeıdegi akterdiń dárejesine kóterdi. Sol tusta M.Áýezov teatrynyń Máskeýge sapary da jıi bolyp turdy. Á.Mámbetovtiń rejısserlik jańalyqtary ortalyqtaǵy óner ujymdaryn qyzyqtyrdy. Sol gastroldik saparlarda Asanáli eńbekteri de atalyp jatty. Ol SSSR halyq artısi degen úlken ataqqa ıe boldy.
О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldary Asanáliniń ózi úshin de, otbasy úshin de juldyzdy jyldar edi. Jan jary Maıra konservatorııa bitirip, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshisi bolyp ornalasty. Az ýaqyttyń ishinde ónerimen tanylyp, «Abaıda» Ajardy, «Qyz Jibekte» Jibekti, «Er Tarǵynda» Aqjúnistiń rólderin oryndady. Juldyzy janyp, qoldan qolǵa tımeıtin opera ánshisi boldy da shyqty. Eki uly Mádı men Saǵı da birine biri jete erjetip, teatr ınstıtýtyn bitirip, óner jolyna tústi. Saǵı Asanáliniń ózi qoıǵan tórt serııaly «Shoqan Ýálıhanov» fılminde Shoqannyń rólin tamasha, jurtty tań qaldyryp oınap shyqty. Asekeń ózi de akterligine qosa rejısserlikke beıimdelip, teatrda da, kınoda da, teatr ınstıtýtynda da jastardy tárbıeleý jumystaryn qatar júrgizdi.
О́ner jolyndaǵy otbasynyń baqyty degen osyndaı-aq bolar!
Allanyń ámirine bılik júre me? Jaqsylyqtyń jolyna bóget tura qalatyn jamanshylyq qashan da jaqyn, jar astynda ekeni málim ǵoı. Kenet Maıra aýyrdy. Maıranyń aýrýy bir Asanáli men anasy Tájihannyń, balalarynyń janyna batqan joq, olardy biletin jurttyń bárine aýyr soqty. Maıra ónerdi de, jar, ana baǵýdy da, otbasy tirshiligin uımdastyrýdy da jetik meńgergen, aǵaıyn men dostar arasynda erekshe qadirli jan edi. Adamdardy ózi izdep taýyp, jaqyndyqqa tartyp júretin. Elden kelgen bireýlerdi ertip: «Apa, siz bizdiń apamyzsyz ǵoı», dep erke únimen Álııaǵa baýyrlyq sezimin usynǵanyn apasy umytpaıdy. Keıin úıine shaqyrdy. Aýrýynyń jaǵdaıyn da Álııaǵa aıtyp, Germanııaǵa emdelýge júrerde shyǵaryp salýshylar ishinde de bolǵanymyz bar. Meıirbandyǵy mol, adamdyq tazalyǵy men aqkóńildigi, keıde tipti balalyqtyń tabyndaı kórinetin ańǵaldyǵy árqashan móldiregen kózinen kórinip turatyn ony Tájihan apa da erekshe súıdi. Ol kisiniń Maıra qaıtqanda: «Perishte bop kelip ómirge, Perishte bolyp kettiń-aý!» dep jylaýynda da sebep bar.
Maıradan keıingi ómir Asanálige tym aýyr tıdi. Esin jıǵyzbaı Mádı men Saǵı ketti ómirden. Adam bop qatarǵa qosylyp, ónerdegi joldaryn taba bergende qyrshynynan qıyldy. Ekeýiniń arasy bir-aq jyl. Mádıdiń jylyn, Saǵıdyń 40-yn bir kúnde ótkizdi. Asanáli úshin ómir qańyrap bos qaldy.
Osy tusta qaıǵy basqan Asanáli silkinip turyp, ózin bir erlikke bastady. О́limge qarsy ómir úshin kúres jolyna shyqty. Jaıshylyqtaǵy jumys ústinde oıy bóline beretin bolǵan soń áýeli Maıramen birge ótken ómiri, qatar órbigen shyǵarmashylyq joly jaıly kitap jazýǵa otyrdy. Qaıǵyrýǵa ýaqyt bolmaı, basqa oıǵa berilmeı, jazýmen shuǵyldaný arqyly ómirge jol tapty. Aqyry «Maıranyń áni» degen kitaby (1995) shyqty. Bul – bir jaǵynan súıikti jaryna eskertkish, ekinshiden, uly akterdiń adamdyq, pendeshilik qylyqtary, mahabbaty týraly kitap edi. Maıraǵa jazǵan hat túrinde avtor súıgenine kózi tirisinde aıta almaǵan syryn ashty. Ekeýiniń ortasy, dostary, ómir joly, óneri jaıly qalyń oqyrmanǵa áńgime shertti. Keıin «Jan bólek» (2001) degen kitappen eki balasyn eske aldy. Jan bólek ekeni ras. О́lgenniń artynan ólmek joq. Sonyń syryn, qymbatynan aıyrylǵan adamnyń jan tebirenisin Asanáli taǵy qozǵady. Burynǵy oılaryna oı qosty, zamandastary, áriptesteri jaıly aıtylmaǵan jaılaryn tolyqtyrdy.
Asanáliniń ónerine qosa, ómirdegi erlikteri osydan bastalady. Ol qaıǵyǵa bólingen ýaqytty kitap jazýǵa arnap, ómir úshin kúrese bildi. Ýaıymǵa kóńil aýdarmaýǵa tyrysty. Balalarynyń asynda ózi jasaǵan Shoqan týraly fılmde Shyńǵysty oınaǵanyn eske alyp, endi ol róldi ómirde oınaýǵa bel býǵanyn aıtqan edi. «Shyńǵys tóre – 90 jyl jasaǵan adam, sol jasty men de jasaýǵa tıispin…. Mádıim men Saǵıymnyń balapandary úshin…. Sonaý sýyq dúnıe túkpirinen maǵan qýat berip, amanat artyp jatqan Maırashym úshin jasaýym kerek» degeni esimde.
Asanáli – turaqty sózdiń, istiń adamy. Aıtty – bitti. Sol kúres bastaldy da, áli jalǵasyp jatyr.
О́mirdi súıý men súrýdi jalǵyzdyq kótere almaıtyny túsinikti. Onyń ústine qaıǵy arqalap anasy dúnıeden ozdy. Asanálige osy saparda serik bolar jańa joldas-jar kerek edi. Taǵdyr ony osyndaı adammen jolyqtyrdy. Ol Asanáliniń talantyn syılap, onyń basyna túsken aýyrtpashylyqqa jany aýyryp, ony bólisýge táýekel etken jas qyz Baǵdat edi. Sóıtip Asanáli jasy jetpiske kelgende jańa ómir bastady. Baǵdat ta ony rýhtandyra, ómirge qulshyndyra bildi. Jas Asanáli ómirge keldi.
Baǵdat syılaǵan ulǵa osylaı, ákesiniń atyn qoıý da Baǵdattan shyqty. At qoıý keshinde sóz alǵan ol: «Aǵalar, meniń Asekeńmen jas aıyrmashylyǵymdy bilesizder. Soǵan qaramaı onymen birge bolýdy armandaımyn. Taǵdyr jazsa, ol da oryndalar. Jazataıym Asekeń qasymda bola almaı qalsa, jas Asanáli bolar. Atyn Asanáli qoısańyzdar, sol da maǵan aldanysh. Asekeńmen ómirim birge ótti dep sanaımyn», – dedi Baǵdat. Jurt maquldap, tilegin berdi. Qazir bir úıde úlkendi-kishili eki Asanáli jasap, ómirdi qyzyqtap jatyr. Tek osy qyzyq uzaǵynan bolsyn!
Bul da daýsyz Asanáliniń taǵy bir erligi edi. Osydan on jyl buryn, Baǵdatpen jańa qosylǵan kezde teatr sahnasynda Asekeń jasaǵan taǵy bir erlik eske alýǵa turarlyq. Ol G.Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabbat» atty dramasynda jas qyzǵa ǵashyq bolyp kóńil jarastyrǵan jetpistegi shal Matıas Klaýzenniń rólin oınady. Bir jaǵynan, jańa ǵana osy sezimdi bastan keshken Asanáli óz rólin ózi oınaǵandaı kóringenmen, pesanyń akterdiń óz ómirinen tys tartysy da úlken edi. Ol rýhy kúshti adamnyń bas erkindigin, ózine laıyq ómir soqpaǵyn tańdaýy jolyn kórseter keremet kúshti obraz jasady. Qarttyń erjetip ketken balalary jınalyp, anasynan qalǵan dúnıe-múlikke talasyp, ákemen tartys týdyrsa da, Klaýzen óziniń abyroıy men aryn saqtap, dúnıeqońyzdyqqa, adamdy emes, dúnıe-múlikti súıýshilerge qarsy turady. Pendeshilik pen adamzattyq bıik moral tartysqa túsedi. Pesa on jyl boıy sahnada júrip jatyr. Ol 75-ke kelgen Asekeńniń erligin áıgilep, kórermenderge ómir súrýdiń mán-maǵynasyn, ony súıe bilýdiń syryn asharlyq týyndy bolyp qalary daýsyz.
Asanáliniń osy jasta teatrda oınaǵany bul ǵana emes. 90-jyldary ol Shekspırdiń «Iýlıı Sezaryn» oınap edi. Keıin «Apat» atty I.Vovnıankonyń pesasy boıynsha qoıylǵan spektaklde teńizshi kapıtan shaldyń obrazyn jasady. Aral teńizi tartylyp, kemede jaǵada qalǵan kapıtannyń tolǵanysy arqyly búgingi zamandaǵy halyq basyna túsken ekologııalyq tragedııany ótkir asha bildi. Ol «Men Araldyń oralýyn kútem» dep, teńiz jaǵasynan ketpe