Aqseleý aqıqaty

Beısenbi, 23 tamyz 2012 7:42

Ádette, Aqseleý týraly áńgimede onyń ǵylym salasyndaǵy salıqaly eńbekteri ekshelip, egjeı-tegjeı taldanyp, taratyla tarazylanady da, qalamgerlik qyry atústi, jol-jónekeı aıtylýmen shektelip júrgeni shyndyq. Al aqıqatyna júginer bolsaq, aldymen Aqseleýdiń atyn shyǵaryp, esimin elge tanytqan ádebı shyǵarmalary. Onyń jornalshydan bastalǵan shyǵarmashylyǵy uzamaı kórkem ádebıet aýylyna qońsy qondyrǵan. Bul áste áýestik emes, shynaıy shyǵarmashylyq qasıet-darynnyń jemisi edi.

 Beısenbi, 23 tamyz 2012 7:42

Ádette, Aqseleý týraly áńgimede onyń ǵylym salasyndaǵy salıqaly eńbekteri ekshelip, egjeı-tegjeı taldanyp, taratyla tarazylanady da, qalamgerlik qyry atústi, jol-jónekeı aıtylýmen shektelip júrgeni shyndyq. Al aqıqatyna júginer bolsaq, aldymen Aqseleýdiń atyn shyǵaryp, esimin elge tanytqan ádebı shyǵarmalary. Onyń jornalshydan bastalǵan shyǵarmashylyǵy uzamaı kórkem ádebıet aýylyna qońsy qondyrǵan. Bul áste áýestik emes, shynaıy shyǵarmashylyq qasıet-darynnyń jemisi edi. Ile-shala tórt birdeı kitaby jaryqqa shyǵyp, ol birden belgili qalamgerler qataryna qosylǵan. Ásirese, «Kúzeýde», «Aqqyz», «Aqıyq», «Qyz uzatqan», «Bir atym nasybaı» povesterimen týǵan ádebıetimizdiń qatary taǵy bir talantty jazýshymen tolysqanyn oqyrmandar da, ádebı orta da qýana qarsy alǵany aqıqat. Bul jerde jas jazýshynyń óz taqyrybymen, óz jazý mánerimen kelgendigin aıtý paryz.

О́zi aıta beretindeı, onyń ósken ortasy – kóshpeli ómir salt-dástúri saqtalǵan saqaradaǵy qazaq aýyly-tyn. Sol kóshpeli eldiń sút kenjesi bolǵandyqtan da onyń oı-sanasy, adamı bolmysy – jan jaratylysy taza ult­tyq – qazaqy qalypta qa­lyptasqan edi. Osynaý qasterli qazaqy qa­sıet keıin jazýshynyń kúlli shyǵar­mashylyǵynyń altyn arqa­ýyna aınalýynyń túpki syry osynda jatyr. Ras, qazaq qalam­gerleri men zııalylarynyń bar­shasynyń da kindikteri sol qaz­aqtyń qarasha aýyldaryna baı­lanǵan. Alaıda olardyń bári birdeı sol qazaqy ortanyń úlgi-ónegesin, salt-dás­túrin, ádet-ǵurpyn tap Aqseleýshe qan-jan­daryna sińire almaǵan syndy. Jazýshy-ǵalym Aqseleýdiń ózge­ler­den artyqshylyǵy deısiz be, ereksheligi deısiz be, áıteýir bolmysynda – bekzattyq, tulǵa­synda tektilik qasıet bar. Onyń shy­­ǵarmalaryndaǵy ult­tyq boıaý­dyń qanyqtyǵy, qazaqy qa­sıet, minez-qulyqtyń, túısik-túsiniktiń qyr­dyń saýmal jelin­deı jan sa­raıyńdy rahat sezi­mine shomyldyryp, úıirip áke­týiniń túpki syry da osynda degen boljamymyz da beker bolmasa kerek. Qoryta aıtsaq, Aqse­leýdiń jazýshylyǵy men ǵalym­dyǵynyń úndestiginiń, úılesim­diliginiń negizi bizdi osyndaı tujyrym-túıin jasaýǵa kón­dirip te sendirip otyr. Bizdiń bul pi­kirimizdiń aqıqattyǵyna Aqse­leý­diń qazaqtyń jan dúnıesin te­reńnen tartyp, adamı qasıetiniń asqaq­tyǵyn jazbaı tanytyp, jar­­qyrata jazýy anyq aıǵaq. Oǵan bultartpas mysal retinde «Kúzeý­de» povesine oı júgirtip kórelikshi.Shyǵarmanyń negizgi jelisi bar bolǵany eki aı aralyǵynda ótken oqıǵaǵa qurylǵan. Alpysty eńsergen Rshyman aqsa­qaldyń joq jer – mánáıi sebeppen jesir áıel – jas kelinshek Torǵynǵa yntyǵa yqylasy aýǵan sáttegi kóńil kúıin jazýshy jalǵyz aýyz sózge syıdyrypty: «…Osy jasqa kelgenshe dál qa­zirgideı júregin syzdatqan aǵy­ny kúshti sezimdi kórmegenin ish­teı moıyndap, tereń tańdanys ústinde únsiz qalǵan». Al eke­ýi­niń ishteı uǵysyp, jarasymdy jup­tasqan sońǵy alańsyz ara­qa­ty­nasy da poveste sondaı qı­syndy kestelengen. Qystaýda 3-4 jasar jalǵyz ulymen otyr­ǵan Torǵyn­nyń úıine Rshyman jıi qaty­naıtyn  bolǵan. Bul bolsa «…áı­el­ge degen lyp etpe qu­mar­lyq qy­­zýy emes, bir juma kór­mese ká­dýilgideı saǵynyp, qula­zyp, kó­zine eshteńe ilikpeı qo­ńyltaqsı bergen soń keletin». Jazýshy mez­gilsiz kelgen mahabbat sharpýy­nyń shyndyǵyn bir aýyz sózben sıpattaǵan.Taǵy bir mysalǵa júginýdi jón kórdim. Torǵyn bir joly Rshyman kelgende óziniń boıyna bala bit­kenin aıtqan. Sondaǵy Rshyman­nyń aǵynan aqtaryla ımandaı syryn jazýshynyń kó­ńil sezinetin, júrek tebirenetin sóz­dermen ádip­tegenine  de  sondaı  súısinesiń: «…Osy jasqa kelgenshe dál qazir­gideı jar qyzyǵyn kórip, dál qa­ir­­gideı pendege la­ıyq zor qýanysh keshken emespin. Tún jamylyp otyrmyn ǵoı, Ýákı­lany (kempiri) jaman­daǵa­nym emes, obaly neshik, uzaq ǵu­myryma serik bolǵanda «áı» degi­zer qylyǵyn kórgem joq. Biraq erkek úshin áıteýir áıelim bar dep kóńil demdeý bir bólek te, sol áıelmen ózińdi jarty se­zinýdiń jóni bir bólek eken. Nan­sań, ózińmen jarasqanǵa deıin jar­ty bop kelippin, adamǵa la­ıyq rahattan maqrum halde júre bergen ekenmin… Endi taǵdyrdyń muny­syna da rızamyn…» Osy bir sátte «…saqal-shashy bozarsa da, botadaı elpildegen bul ne qylǵan asyl júrek?! Mundaı da keremet bolady eken-aý…» degen Torǵyn oıy­nyń tórkini de keshtete oıanǵan súıispenshilik sezim men ǵumyry qysqa baıansyz baqy­ttyń baıany kóńildegi kóp túıtkildiń túıinin sheshken.Shyǵarmanyń uzyn yrǵasyn­daǵy oqıǵalardy tizbelep baıandamaı, sózdiń toqeterine kó­shelik. Povestiń sońyna qaraı Rshyman qoı jaıyp, qyr asyp ketken kezde – bir kúni, kúzeýdegi úıine Tor­ǵyndy birjolata kir­gizip alǵanyn qulaǵy shalǵan Ýákıla kelip, kókiregi jaryla kúńirenip, janyn jaralaǵan zar-muńyn aıtyp, kóz jasyn kól­detip, ishtegi sherin aq­ta­ryp baryp, ázer degende toq­taǵan.Bul – Aqseleýdiń keıipker­lerin tula boıy tunǵan ulttyq qasıetterimen beıneleýge erekshe mán bergendigine bir mysqal mysal. Ońasha kezdesken eki áıel bet jyrtysyp, bylapyt sózder aıtyp, shash julysyp shatyspaıdy. Ýákılanyń ýaıym-qaıǵysyn jan júregimen túsingen Torǵyn shapyldap ursysyp, sóz qaıyryp kórgensizdik kórsetpeı, sanasyn sabyrǵa jeńdiredi. О́z basynyń kúnásin moıyndap, Ýákılanyń aldynda bas ıe kishireıip, kisilik tanytady. Ýákılanyń da ashýyn aqylǵa jeńdirip, aýylǵa qaıtar kezde óziniń bul kelisi qyzǵa­nyshtan emes, eriniń ersi qylyǵy úshin el-jurt aldynda qysylyp-qymtyrylyp uıalatynyn aıtyp ári erteń bir shańyraqtyń astynda tursaq ıt kórgen mysyqtaı bolmaı, aldyn-ala kórisip-bilisip qaıtpaq nıetpen kelgenin bile­miz. Mine, ulttyq qasıetti qasterleý­diń ónegeli úlgisi poveste osylaı músindelgen. Jazýshy keıipkerle­riniń sóz saptaýy, ult­tyq uǵym­daǵy jón-jobany bilýi, qazaqy biregeı minezi, adamger­shiliktiń týra jolynan taımaýy – mine, osynyń bári qazaq jany­nyń qı­syndy keskin-kelbeti. Ult qa­lam­geri qazaq bolmysyn osylaısha sýrettese ǵana shyǵarma­synyń mán-mańyzy arta túse­tinin janymen túısingen.Povestiń aıaqtalýy ári nanymdy, ári qısyndy, solaı bola tura ózek órterdeı ókinishi de bar.Ýákılanyń syr-muńynyń artynda óz ómir jolynda asý bermes bir tosqaýyl turǵanyn ishteı sezingen, moıyndaǵan Torǵyndy basqa jaqta turatyn aǵasy kóshi­rip áketken kezde Rshyman qoı baǵyp qyrda júrgen. Keshkilik úıiniń qańyrap bos qalǵanyn kórgen sormańdaı Rshymannyń sondaǵy kóńil kúıin sýrettegen jerlerin oqyǵan sátte seniń de janyń jaýrap, dińkeń quryp, kúızelis kúıigine órtenip, arpalys sezimge boı aldyraryń aqı­qat. Rshymannyń «…Kórgen qy­zy­­ǵymnyń bar ǵumyry osy ǵana ma?! Táńirim-aý, onda az kúngi qyzyqqa nesine emeksittiń?!.. Bul ómirden burynǵydaı qyzýsyz, sezimsiz ótkenimniń ózi artyq edi ǵoı!» – degen oılarǵa berilip, taýsyla sóıleýinen esh oǵashtyq tap­paısyń, qaıta óziń de oǵan qosyla ókinish órtine shalynyp, qarap­tan-qarap shala búlinesiń. Qara­paıym adamdardyń bolmy­syn­daǵy qazaqy qasıettiń qaınar bulaǵynyń kózin ashqan Aqse­leýge rııasyz rıza bolasyń.Rshymannyń kesh kelgen, esh balańdyǵy, jaza basýy joq, kir­shiksiz, taza, aıaýly seziminiń – súıispenshilik taǵdyrynyń mez­gil­siz mert bolý hıkaıasyn osylaısha qara sózben jyrlaǵan Aqseleýdiń asa talantty jazýshy ekendigine osy bir ǵana shyǵar­masy kúdik-kúmánsiz kóz jetkizip tur emes pe?!Aqseleýdiń biz áńgimelep otyr­­ǵan povesteri túgeldeı ótken zaman oqıǵalarynan jeli tart­qan, keshegi qaımaǵy buzylmaǵan kósh­peli qa­zaq jurtynyń ómir-tur­mysy, salt-sanasy, jalpy jaratylysy qandaı ult edi, qazir sol rýhanı mu­radan ómirlik ónege alyp júr­miz be degen kó­keıkesti oılardy ortaǵa salyp, syrlasýǵa arnalǵan.Sonyń biri – «Qyz uzatqan» povesi. Bul da ǵashyqtyqtyń muńdy baıany. Sol baıaǵy qazaqy ǵuryppen baıdyń uly Sahıǵa aıttyryp qoıǵan baıdyń qyzy Aqbilek jáne jastaı jetim qalsa da, naǵashysy Sanjar qarııanyń qolynda ósip-jetilgen Abzal boz­balanyń ómir-taǵdyry shyǵar­maǵa arqaý bolǵan. Aqyl-kórki­men jurt aýzyna ilikken Aqbi­lektiń Sahıdi súımeıtin sebebi bar. Ákesi Bozdaqtyń baılyǵyn betke ustap, kúpinip júretin, syryn biletinderdiń «Sahı sal» dep kópshik qoıǵanyn shyn kórip, ersi qylyqtarymen kózge túsken eser­soqtaý jigitti esti qyz qalaı jaratsyn?! Esesine, oıyn-toı­dyń gúli, jigittiń tóresi Abzalǵa ań­sary aýyp, eki jas túsinisip, aqyry arty bitispes daý-damaıǵa ulasaryn bilse de, táýekelge bel býady. Sóıtip, Abzal Aqbilekti alyp qashyp, taý arasyndaǵy-Aqshattaǵy úńgirdi panalap ǵumyr keship jatady. Sodan jaz ótip, kúz kelip, kún sýytyp, ári aıaǵy aýyr Aqbilektiń jaǵdaıyn ýaıymdap Sanjar naǵashysy Abzalǵa: «Endi Bozdaq baı da, Altybaı da tyrp ete almaıdy, azar bolsa taǵy da bir týlar… Kórmeı júrgen qu­qaıymyz emes qoı» dep ózi baryp alyp qaıtqan. Sóıtse, páleniń bári artta eken. Sol sátte-aq Sahı óz jaqtas­taryn ertip kelip soı­qan salyp, Aqbilekti shashynan tartyp, súıreleı jónelgen. Sahı­ǵa Abzal qanjar jumsap qalady, artynsha kók jelkeden soǵylǵan soıyl óziniń de ajalyna jetedi. Artynda ańyrap qalǵan Aqbilek Sanjar aqsaqaldyń qolynda otyryp bosanyp, ul týady. Arada bes jyl ótken soń ish jaqta oqyǵan bir jigitke turmysqa shyǵady.Aıtqandaı, shyǵarmanyń «Qyz uzatqan» atalýynyń syry bar. Aqbilek Kúmisbastaý bula­ǵynyń basynda otyrǵan kezinde, Abzalǵa ekeýmizdiń ǵashyqty­ǵy­myzdyń bel­­gisi bolsyn dep, baıaǵy ózderi panalaǵan úńgirdiń aýzyna ósken terektiń bir talyn ákelip ekken eken. Sanjar qarııa sol bulaqtyń basynda toı jasap, Aqbilekti uzatqan. Sodan baryp, osylaı atalyp ketken ǵoı.Hıkaıa Musa degen aýyldyń kónekóz qarııasynyń estelik áńgimesi retinde túzelgen. Armanda ketken qos muńlyqtyń taǵ­dyry olardyń kóz jasyna qazir ǵana kýá bolǵandaı oqyrmanyn qamyqtyryp jibereri sózsiz. Al bul bolsa ómir shyndyǵyn, sú­ı­ispenshilik syryn sıpattaý­daǵy jazýshy Aqseleýdiń qalam qu­dyreti dep bilgeısiz.Kelesi bir kelisti týyndy «Aq­qyz». Bul povestiń de taqy­ry­bynda jańalyq joq. Sol bir qyz ben jigittiń arasyndaǵy oqys oqıǵa – barymtadan bas­talǵ­an ta­nys­tyq keıin nebir qıyn-qys­taý jaǵdaılardy bastarynan ótke­re júrip, Aqqyz ben Naı­mantaıdyń armandaryna je­tip, qosylyp, otaý tigýlerimen aıaq­talady. Alaıda, negizgi oqı­ǵasy osy bolǵanymen, shyǵarma­da qa­zaq ómir-tirshili­gi­niń syry da sýyrtpaqtaı sherti­lip, aýyl ara­synyń qyzyǵy, oıyn-toı, barymta, qyz ben jeń­geniń ara­syndaǵy syılastyq, qo­naq kútý, atbegilik óner, boıjetken men bozbalanyń kıim kıisi, ıt júgirtip, at jaratyp, qyran búr­kit baptaý, ýaǵda buzyp, ar attamaıtyn arý qyz ben jaısań jigitterdiń beı­nesi – bir sózben aıtqanda, qazaq sahara­synyń kór­kem shejiresin shırata shertken baıan. Qysqasy, qazaqtyń janyn tanytýǵa arnal­ǵan týyndy.Al endi «Aqıyq» povesi bolsa, ańshylyq-saıatshylyqtyń ózgeshe syr-sıpatyn barynsha babymen baıandap, búrkitti balapan emes, erkin ósip erjetken saıypqyran kezinde qolyna qondyryp, baýlyp-baptap, tóńiregindegi el-jurt­­ty tańdandyrǵan qusbegi Syz­­dyqtyń óneriniń sózben sý­ret­telýi. Aqseleý qazaqtyń kúı ónerin qalaı tógildire, egildire, ańsata, jańǵyrta jazsa, saıat­shy­lyq óneriniń qyr-syryn da tap solaı órnektep shyqqan.Osy «Aqıyqta» qyran baýlý­dyń san túrli ádis-tásili táptish­teı túsindirilip, ańshy-saıatshy­nyń árbir áreket-qımyly tarata taldap áńgimelengen. Ony oqı otyryp óziń de osy bir ónerdiń ortasynda júrip, qyzyǵyna qa­nyqqan kisideı sezimge beriletiniń bar. Qyran qustyń syny men syryn bulaısha qapysyz sıpattap jazý úshin jazýshynyń ózi de osy ónerdiń bilgiri bolmasa, onda bireýden estigen áńgimesin qurǵaq baıandap shyqqandaı áserde bolar ediń. Al Aqseleýdiń ózi de kánigi saıatshy bolatyn. Úıine úkilep búrkit ustaǵany da este. Onyń qusbegilik ómir tájirıbesi osy Aqıyq qyrannyń hıkaıatyn tamyljyta, tamsandyra, tańdandy­ra jazyp shyǵýyna ońtaıly bol­ǵanyn dáleldep, bosqa sóz shy­ǵyndaý qajetsiz. Qusbegi Syzdyq­tyń – shyǵarma keıipkeriniń búr­kit­tiń bap-kúıine degen zerektigi alabóten, ynta-yqylasy da aı­ryqsha. Iesiniń buıryq-belgisine alańdatyp, aıtqanyn istetýge úı­retýiniń ózi, qyran qus baptaýda buryndary aıtyp-jazylmaǵan ja­­ńa ádet-dástúr. Alǵyr, qaırat­ty Aqıyqty Syzdyqtyń degenine kóndirip, ónerin asyrýy, jazý­shynyń qyran qustyń tilin taýyp, ony naǵyz muzbalaq, saıypqyran sanatyna qosqanyn qısynyn keltirip, baıypty baıandap, oǵan seni de sendirip sýretteýi ǵajap!Jazýshy Aqseleý Seıdimbek­tiń kórkemsózdegi erekshe eńbegi – onyń tabıǵat taqyrybyna arnap, júıeleı jazǵan áńgimeleri. Bul kólemi qysqa, aıtary kól-kósir, ońqaı asyqtaı yńǵaıly shaǵyn shyǵarmalary da shyraıly, shymyr, mazmuny mándi. Osy oraıda ol áńgimeler toptamasyn jeke-jeke taldap, táptishteı túsindirip ýaqyt ozdyrmaıyn. Sóz qadirine jetik jurtshylyq olardy ózderi oqyp, rahat sezimine bólengeni lázim. Osy jerde Aqańnyń ózine sóz bersek deımin: «…Eger meniń tirliktiń mánin, ómirdiń sánin, tirshilik ataýlynyń kúreske toly qubylystaryn, týǵan ólke dıda­ryndaǵy neler tamashany bir mysqal bolsa da oqyrman júre­gine uıalata alsam, onda maqsattyń oryndalǵany».Al osy maqsatyna jazýshyny jetkizgen onyń dara daryny, sýretkerlik sóziniń sarabdaldyǵy. Talǵamy bıik, talaby zor qa­rymdy qalamgerdiń zerdeleýinshe, kórkem shyǵarma jazýshynyń oqyrmanmen oı bólisip, pikir alysyp, syrlasyp, ishki jaı-kúıin shertýi. Qalamgerdiń qııaly qa­natty, oıy órnekti, sózi sýretti, til boıaýy bederli, oqıǵalar órimi óristi, shabyty shalqar, armany asqaq, talanty tańǵajaıyp, zer­desi zeıindi, bolmysy bekzat. Jazýshynyń shyǵarmalaryndaǵy oı aǵyny oqyrmanyn birden ilestire, tereńine tarta jóneledi. Ol ádebı keıipkerleriniń jan saraıyn ashýdyń amal-tásilderin, ıaǵnı kórkemdik kiltin taýyp jáne nanymdy, tolyqqandy beıneleýge beıim. Keıipkerdiń rýhanı álemin – adamı qadir-qasıetin kórkem oı, kórkem sózben sıpattaýǵa sondaı sheber. Aqseleýdiń qazaqtyń qu­narly tilin qulpyrta, qubylta qoldanýy sheberliktiń shegine jet­ken jazýshy ekendiginiń basty belgisi. Jazýshyny sóz óneriniń súleıi dese jarasar-aý! Meniń paıymdaýymsha, Aqseleýdiń qa­lam­­gerlik qadir-qasıetiniń jalpy qundylyǵy osylaı baǵalanýǵa laıyq. О́ıtkeni, Aqseleýdiń jazý­shylyq joly jóninde sıpaı qamshylaı aıtylǵan pikirler bar da, onyń tabıǵatyn tereńnen tol­ǵap taldap jazylǵan eleýli synı maqalalar múlde joq. Al jazýshy shyǵarmashylyǵynyń syrly sıpattaryn saralaı, tutas qamtyp jazý paryzy erteńgi kúnniń enshisinde. Jınaqtap aıtqanda, Aqseleýdiń qyr hıkaıalary men saqara sýretteri retinde baǵala­natyn kórkem shyǵarmalary týraly qysqa qaıyrym pikirimiz osyndaı.Oqıǵalar jelisi, kórkemdik sheshimi jóninen ǵumyrlyq ǵıbrat alatyn súıispenshilik taqyry­byn­­daǵy týyndylary jaıly tolǵanystarymyz ázirshe osymen aıaqtalsyn. Kórkemdigi kemel týyndylary tamasha talantyn tanytsa da, onyń uzamaı shyǵar­mashylyq baǵyt-baǵdaryn shuǵyl ózgertýi nelikten ?!Aqıqatyn aıtqanda, Aqseleý­diń kenet at aýystyryp, jazýshy­lyqtan ǵalymdyqqa birjolata bet buryp, zerdeli zertteýler júrgi­zip, qazaq qoǵamynyń ótken-ket­ken dáýiri men búgingisi men bolashaq tirshiligin salystyra, sabaqtastyra irgeli ǵylymı eń­bekter jazýynyń da ózgeshe syry bar. Jazýshynyń kórkem áde­bıetten at-tonyn ala qashyp, kóńili qaıtardaı jazary taýsylyp, toqyraýǵa túsken joq. Bul oraıda onyń orny da, tańdaǵan taqyryby da, aıtary – ortaǵa salar oı-maqsaty da ony oqyrmanǵa jalyqtyrmaı jetkizýge, qyzyq­tyra, qumarta oqytýǵa tógilgen, tamyljyǵan tili jeterlik bolatyn. Áıtse de Aqseleý kórkem­sózben ádeıi, maqsatty túrde qoshtasty. Al kózdegen maqsaty: táýelsizdik alyp, zaman da, zań da túbegeıli ózgeriske túsip, ótpeli kezeńniń synaǵynan súrinbeı ótý kerek bolǵan sátte, ári-sári kúı keship, keńestik saıasattyń tu­saýyna shyrmalyp, daǵdarysta júrgen ultyn uıqysynan oıatýǵa atsalysýdy óziniń azamattyq paryzy sanaǵan.Osy jerde taǵy bir áńgimeniń reti kelip tur. Aqseleýdiń kórkem shyǵarmalary men ǵylymı eńbek­teriniń ári taqyryptas, ári sa­baqtas ekendigi. Onyń povesteri men áńgimeleri qazaq dalasy men qazaq balasynyń basynan keshir­gen qıly taǵdyryn qııýlastyra sýrettep, ultymyzdyń ómiri men ónerindegi bolmys-bitimin qaster­lep, onyń ǵasyrlar boıy úzilmeı, jalǵasyn taýyp kele jatqan dástúrli ómir súrý saltynyń san qyryn jarqyrata jazyp, búgingi urpaqtyń sol atadan qalǵan asyl murasynan úlgi-ónege alýyna jón siltep, jol salý. Aqseleýdiń áde­bıettegi kósheli jolyn ǵylym jolyna aýystyrý arqyly kórkem shyndyq pen tarıhı shyndyqtyń ara-jigin bekitip, úılestirip, jarastyra jymdastyryp, armanda­ǵan arnaǵa túsirip jibergeni shyn­dyq. Azattyqtyń azapty joly men tarıhı taǵylymy Aqse­leýdiń ǵylymı-kópshilik mazmundaǵy eń­bekterinde eren shynshyldyq­pen, tamyryn tereńnen tarta baıan­dalǵan. Aqseleý qazaq tarı­hy­nyń arǵy-bergi kezeńderi, el men jer taǵdyry, ýaqyt pen urpaq úndes­tigi jóninde tolǵaqty máseleler kótergen qaıratker ǵalym. Jalpy, jazýshynyń tanymy tereń, tolǵamy arnaly ǵylymı eńbek­terin tarazy basyna tartyp, onyń rýhanı qazyna­myz­ǵa qosylǵan súbeli olja eken­digine kóz jet­kizýimiz ońaı. Ol qazirgi ózgergen qoǵam men qıly kezeń sıpattaryn saralaı salmaq­tap sýrettegen qanshama maqala­lar jazdy de­seńizshi?! Ǵalymnyń derektik, tanymdyq taǵylymy meılinshe mol, tól tarıhymyzdy jańasha kózqaras negizinde qaıta tiriltken eńbekteriniń qyr-sy­ryna túsinip-túısinsek qana óz bilimimizdi baıytyp, jan dúnıe­mizdi jasantyp, ulttyq rýhymyzdy kótere túsemiz.Aıaýly azamat Aqseleýdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly tolǵanysqa túskende, aldymen oıǵa oralatyn bir ataly sóz bar. Ol qazaqtyń jaqsy-jaısań­da­rynyń ultynyń ulyna súısingen sátin beıneleıtin «segiz qyrly, bir syrly» deıtin tekti teńeýi. Osy tujyrym tikeleı Aqseleýge qarata aıtylǵan syńaıly. Nege deseńiz, dáleli daıar. Sony tizbe­lep shyǵar bolsaq:Aldymen: Aqseleý oı-qııaly, qalamy júırik jornalshy. Oǵan dálel keltirip, ýaqyt shyǵyndaý­dyń qajeti shamaly. Ol úshin qazaq baspasóz betterin, ásirese «Lenınshil jas» tigindilerin aq­taryp shyq­saq bolǵany. Onyń birsypy­rasy óz qolynan quras­tyryp, qaıtys bolǵannan keıin, ulty­myz­dyń kókiregine qaıyrym-meıi­­rim uıala­ǵan qazaqtyń aıtýly azamattary Muhtar Qul-Muham­med pen Iman­ǵalı Tasmaǵam­betovtiń qam­qor­lyǵymen jaryq kórgen alty tomdyǵyna kirgi­zilgen.Al ekinshi qyry – kórnekti jazýshy ekendigi. Onyń jaryq kórip, jurtshylyqtan jaqsy baǵasyn alǵan tórt kitaby – kórkem shyǵarmalary.Aqseleýdiń ǵulamalyǵy ǵa­lym­­­­dyǵynda. Ǵylym doktory, professor syndy ataq-dárejesi sonyń aıqyn aıǵaǵy.Men biletin Aqseleý sonaý «Lenınshil jasta» tilshi bolyp júrgen kezden bastap qazaq elin aralaı júrip, ultymyzdyń kóm­bede jatqan, eleýsiz qalǵan kóne eskertkishterin zerttep, qara óleń­derin jınastyryp, keıin olardy kádege jaratyp, «Kúmbir-kúmbir kúmbezder» (2-tom), «Myń bir marjan», «Qazaq álemi. Emnomádenı paıymdaý» degen atpen kitap bolyp shyqty. Bul onyń bilgir de bilimdi mádenıettanýshy bolǵandyǵynyń jarqyn mysaly.Bertin kele Aqseleý ónerdiń ózekti máselelerin qozǵap, pikir-paıym, tosyn da tyń, jańalyǵy shash-etekten ulttyq kúı óneriniń altyn qazynasyna aınalǵan eń­begin jarııalady. «Qazaqtyń kúı óneri» ony teńdessiz óner­tanýshy qataryna qosty.Táýelsizdik týy tigilgen jyldary Aqseleý ultymyzdyń upa­ıyn túgendeýge aıanbaı atsalysyp, qazaqtyń ejelgi eldigin, baıyrǵy memlekettigin, qabyrǵa­ly halyq bolǵandyǵyn bultart­paı, dáıekti derekter arqyly baıandaǵan ǵylymı maqalalaryn úzbeı jarııalap, artynan ataqty ǵalym-áriptesteri Myrzataı Joldasbekov pen Qoıshyǵara Salǵa­raǵa qosylyp «Eltutqa» degen kitap jazyp shyqty. Jekelegen tarıhı tulǵalar arqyly el tarıhyn tasqa tańbalaǵan bul eńbek zárý taqyrypty qozǵaýymen qun­dy. Ras, onyń qaısybir pikir, derek qaıshylyqtary bolsa, ol júre kele túzeletin kemshilik. Al Aqseleýdiń tól tarıhymyzǵa qos­qan súbeli úlesi zerdeli zertteý­shiniń jemisi, oǵan deıin batyly jetip eshkim túp tamyryn tereń­nen tartyp, jınaqtap, jańasha, ha­lyqtyq kózqaraspen paıymda­maǵan, oı-tujyrymdary tyń eń­begi «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy». Endeshe, Aqseleýdiń El, Ult, Memleket bolýymyzdyń bastaýy baǵzy zamandarda jatqandyǵyna erekshe qymbat, erekshe qazynaly úles qosqan tarlan tarıhshy ekendigine talas bar ma?!Aqseleýdiń aıryqsha atap ótýge tıis qyry – onyń ulty­myzdyń baryn bazarlaýǵa qosa joǵymyzdy izdep, taýyp, qazaq­tyń arman-ańsaryna aq jol ashylyp, tezirek kóshin túzep, ynty­maq-birligi, tir­shi­lik-tynysy ja­ras­qan irgeli el bolý jolyndaǵy janqııarlyq eń­begin – qaısar qaıratkerligin ár­qashan este ustap, esimin árdaıym qasterlep júrý búgingi jáne bola­shaq urpaǵymyzdyń paryzy. Bul oraıda ultymyzdyń muratty má­sele­lerin qozǵaǵan, baıypty, sarabdal, parasatty pikirlerimen bóli­sip, bılik basshylaryna arnap, sheshimin tabýyn tikeleı solardyń jaýapkershiligine júktep, ózi já­ne esimderi elge syıly aza­mattarǵa qosylyp respýblıkalyq baspasóz betterinde sandaǵan úndeý hattar, suhbattar jarııala­ǵany da kúni keshe edi ǵoı.Bir maqalada Aqseleýdiń qyry men syryn túgel aıtyp taýysý múmkin emes. Bul ony maqtap-madaqtap, atyn asqaqtatý úshin aıtyla salǵan kópirme, qyzdyr­manyń qyzyl sóziniń biri demes­siz. Aqseleý jaratylys-týmysynan bek­­zat azamat. Onyń dombyra shaýyp, shaqsha jasap, qamshy óretin qolóner sheberi, qońyrlata án aıtyp, kúmbirlete kúı tartatyn ónerpazdyǵy, keýdesi altyn sandyq kári qulaq, eskiniń kózi – qa­rııa­lar­sha kúndi túnge ulas­tyryp, uzaq tań­ǵa maıyn tamyzyp aıtatyn áń­gimeshi-shejire­shiligi she?Iá, qaısybirin aıtyp taýysaıyn. Aqseleýdiń biz shola toq­ta­lyp, ótken ár qyryn zerttep-zerdeleýge arnaıy ǵylymı eń­bekter jazylsa, doktorlyq dıs­­­sertasııalar qorǵalsa artyq bolmas edi jáne bul Aqseleý úshin emes, eli­miz, urpaǵymyz úshin qajet tirlik. Ultynyń áde­bıetin, mádenıetin, tarıhyn túgendeý ar­­qyly týǵan halqynyń qadir-qasıetin artty­rýǵa aıanbaı at­salysqan ardaqty azamatymyz Aqseleý Seıdimbek­tiń ózi joq bolsa da, ulym degen ulty toılaıtyn jetpis jasqa tolý qar­sańynda jazýshy-ǵalymnyń ǵu­myryn uzartqan shyǵarma­shy­lyq-qaıratkerlik eren eńbegi eli-jurty barda esten shyqpasy shyqqan kúndeı shyndyq.Qyr qazaǵynyń bar bolmysyn – qazaqy qadir-qasıetin qany men janyna tereń sińirgen ult­tyń uly edi ǵoı Aqseleý!Ult basyna qara bult úıiril­gen áıgili Jeltoqsan qozǵalysy kezinde qazaǵynyń namysyn jyrtyp, aqıqatty aıtyp, sóz sóılep, maqala jazyp, shybyn janyn shúberekke túıe júrip, KIB-niń qara tizimine ilinse de, ashyq kúreske shyqqan da asyl azamat Aqseleý edi ǵoı!Aqseleýdiń shyǵarmashylyq jo­lyndaǵy jankeshti eńbegi elenbeı, eskerilmeı tasada qaldy desek qat­ty qateleser edik. Alaıda, artynda qalǵan qısapsyz qundy murasyn, suryptalyp-tańdalyp qu­­rasty­ryl­­­­­­ǵan alty tomdyq ki­tabyna zer salyp, zerdeleı taldap, tolaǵaı pikir, parasatty paıym arqyly baǵalaý jaǵy kemshin ekeni ras. Aldaǵy jyldar osy olqy­lyqtyń ornyn toltyrsaq, ulty­myzdyń rýhanı qazynasy­nyń qun­dylyǵyn arttyra túse­rimiz haq.Kezinde ótpeli dáýrenniń ashy-tushy dámin birge tatyp, tatý-tátti tirshilik keshken asyl dosymyz Aqseleýdiń artynda qalǵan dostary: Kádirbek, Beksultan, men, Tólen, Qoıshyǵara men Dýlat bolsa, onyń esimin ardaqtap óte­rimiz, jer basyp júrgende júrek­terimizdiń tórinde saqtarymyz sózsiz. Sondaı-aq, Aqseleýdiń ónerdegi ómirin shyǵarmashylyǵy, al adamı ǵumyryn balalary – qymbatty qarlyǵashtary Saltanat, Perızat, Zere jáne urpaǵyn jalǵastyrýshy uly Erlan, solardan taraǵan nemere-shóbereleri uzartary aıdan anyq. Olaı bolsa, Aqseleý aramyzda júr…Aıtqandaıyn, Aqseleýdiń atyn ardaqtap, eline sińirgen eńbegin umyt­­paıtyn ulty – alty alashy bar ǵoı.Bul Aqseleý týraly aqı­qat­tyń álqısasy ǵana. Áriden qozǵalyp, tereńnen tartylyp, taratyla sherter shejire-syrdyń jalǵasy alda­ǵy kúnder enshi­sinde…

Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.