Uzaqbaı ulaǵaty

Senbi, 25 tamyz 2012 6:00

Adaldyq – ardyń isi deıtin bolsaq, aýyldyń qara jolynda shańǵytyp oınap ósken bala qan­sha eldi aralap, qansha jerdiń dá­min tatsa da, týǵan topyra­ǵynyń baqaly kóli men baldyr­ǵandy jerine adaldyǵyn esh ózgertpek emes. Negizi, adam balasy ózi ja­ratylǵan topyraqpen tamyrlas. Qanshama akademık-professorlardan alǵan san salaly bilimniń shetin ustap júr­seń de, týǵan jerińniń aty atalsa, qulaǵyńdy tosyp eleńdeı qa­lasyń. Tipti «Ár baqa óz kól­shigin maqtaıdy» degendeı, dál seniń aýylyń, dál seniń aýy­lyń­nyń adamdary basqalarǵa uqsa­maıtynyn aıtyp, kóńiliń ala­bur­typ, kóziń oınap shyǵa ke­lesiń. Bul – týǵan jerdiń, bala­lyq baqyttyń qu­direti.

Senbi, 25 tamyz 2012 6:00

Adaldyq – ardyń isi deıtin bolsaq, aýyldyń qara jolynda shańǵytyp oınap ósken bala qan­sha eldi aralap, qansha jerdiń dá­min tatsa da, týǵan topyra­ǵynyń baqaly kóli men baldyr­ǵandy jerine adaldyǵyn esh ózgertpek emes. Negizi, adam balasy ózi ja­ratylǵan topyraqpen tamyrlas. Qanshama akademık-professorlardan alǵan san salaly bilimniń shetin ustap júr­seń de, týǵan jerińniń aty atalsa, qulaǵyńdy tosyp eleńdeı qa­lasyń. Tipti «Ár baqa óz kól­shigin maqtaıdy» degendeı, dál seniń aýylyń, dál seniń aýy­lyń­nyń adamdary basqalarǵa uqsa­maıtynyn aıtyp, kóńiliń ala­bur­typ, kóziń oınap shyǵa ke­lesiń. Bul – týǵan jerdiń, bala­lyq baqyttyń qu­direti. Keıin­nen el tizginin us­tap, maqtaýly maman, atpal azamat bolǵan jan­dardyń óz aýylyn umytpaı, tirshiligine aralasyp otyrǵanyn kórgende, osy qudirettiń júrek túkpirinen ósh­pegenine kýá bola­syń. О́zim bile­tin sondaı bir azamattyń ómir joly týraly ki­tapty  oqı otyryp, osyndaı tol­ǵanysty basymnan keshirdim.Qazaǵymnyń qaıtpas qara narysyń,Týǵan eldiń abyroıy, arysyń.Taıtalasta taıdyrmaǵan namysyn,Urpaǵyńa qasıetiń darysyn, – degen aqynnyń óleń joldarymen bastalǵan bul kitap basynan aıaǵyna deıin qazaqtyń qara nary, eliniń syıly da ulaǵatty aza­maty, qoǵam qaıratkeri Uzaq­baı Qaramanovtyń ómir joly men qyzmetine arnalypty.Uzekeńmen men birazdan ta­nys­pyn, ózin kórmeı turyp, bi­rinshi atyna qanyqtym. Qury­lys ınjeneri mamandyǵy qazaq je­rinde tek 60-jyldardyń basynda ǵana qalyptasa bastady, dálirek aıtsaq, osy mamandyq boıynsha alǵashqy túlekter 1962 jyly elimizdiń qurylys ındýstrııasyn damytýǵa qanat qaqqan edi. Sol alǵashqy túlek­terdiń biri bolǵa­nym – men úshin úlken maqtanysh. Qazaq dalasynda sáý­let óneri kenje qalǵan dúnıe emes: qalalar, astanalardy aıt­paǵanda, jaz-jaılaýdan keıin qystyń qatal yzǵarynda yq-pana bolatyn qys­taqtar sa­lynǵany burynnan-aq belgili, biraq ha­lyq­tyń basym kópshiligi úshin qurylys isi ata kásip bolyp qalyptaspaǵan. Son­dyqtan da bolar, sol 60-jyl­dardyń basynda qurylysshy jumysshy­lar­­dyń arasynda qa­zaqtar ne­ken-saıaq kezdesetin, qyz-kelin­shek­ter tipti bolmaıtyn da. Qa­zirgi Nıkolskıı shirkeýiniń qasyndaǵy bazardyń mańynda ýnıversıtet jataqhanasyn salyp jatqan brıgadaǵa bir qazaq qyzynyń jumysqa kelýi úlken oqıǵa bolǵan. Bul jáıttiń tosyn ári qyzyq bolyp kóringeni son­shalyq, Almaty qalasy boıynsha qurylys-montaj basqar­ma­­la­­ryn­da (SMÝ-17) qyzmet at­qaratyn 3-4 qaraly qazaq jigiti sol qyzdy kórýge barǵanbyz. Ol kezde qu­rylysshy qyz-kelin­shek­terdiń bá­ri orystar bolatyn, so­lardyń ishinen kádimgi jumys­shy­nyń kombınezonyn kıip, qolyna sy­laq­shynyń quralyn ustaǵan qazaǵymyzdyń qarato­rysy kózge ottaı basylǵan edi. Ol ýaqyt­tarda qyz balanyń qu­rylys isinde qara jumys iste­geni, árıne, qazaq tárbıesine jat nárse edi.Atalmysh jyldarǵa deıin ma­­mandar Reseı, Ýkraına qala­larynan bilim alyp kelip jatatyn. Onda da oqýǵa baratyndar jalpy bilimimen qatar orys tili boıynsha synaqtar tapsyryp, ábden irikteletin. Ár odaqtas respýblıkaǵa beriletin oryn sany da shekteýli bolatyn, son­dyqtan úmitkerlerge qoıylatyn talaptyń údesinen shyǵý barly­ǵyna birdeı buıyra qoımaıtyn. Al synnan súrinbeı ótkender qabyldanǵan oqý ornynda bilim alyp, óz mamandyǵyn ıgerse, týǵan jerinde onyń shashasyna shań tımeıtin, óıtkeni qazaqtyń ǵasyrlar boıǵy mádenıeti, óneri bolǵanynda daý joq, biraq el jańa zamannyń aǵysyna ilesý úshin sol zaman talabynyń oı-shuqyryn tanyǵan mamanǵa zárý edi. Solardyń biri Uzekeń boldy.Teńizdiń tolqyny jaǵasyn ur­ǵan Uıalynyń balyqshysy Qa­ra­man oshaǵynyń tútini, úmitiniń oty Uzaqbaıǵa jasynan-aq bilim alýdy nyqtap qulaǵyna quıyp ósiripti. Yrzyǵyn teńizden taýyp júrgen Qaraman aqsaqaldyń sýdaı syrǵyǵan ómirdiń qaı baǵytqa baryp quıaryn aldyn ala bolja­ǵany bolar, áıtpese kóziniń qarashyǵy – jalǵyz ulyn kózden tasa qylmaı yǵyn­da ustasa, ony eshkim sókpes edi ǵoı. Ákesiniń sózi me, jaratqan­nyń darytqan zerektigi men talpynysy ma, bala Uzaqbaı ja­synan-aq bilimge qush­tar­lyǵy­men, quıma qulaqty­ǵy­­men tanylypty. «Az da bolsa aqyndyǵyń bolmasa, naǵyz matematık bolý múmkin emes», dep nemis mate­matıgi K.Veıershtrass aıtqan­daı, júrekte jatqan kóńil syrlaryn óleńdetip aıtý óneri bar ma, joq pa – men ony bil­meımin, biraq Araldyń balasy Uzaqbaı joǵary oqý ornyna qabyldaı­tyn komıssııa múshele­rin esepke alǵyrlyǵymen tańǵal­dyrǵan. Ta­­ǵy bir danyshpan, ejel­gi grek jazýshysy, oıshyl Isokrattyń «Matematıka degeni­miz – aqyl­dyń gımnastıkasy…»  degen sózi bul ǵylymnyń adamdy, onyń oıyn tártipke keltirip, ómir ustanymdaryna belgili bir áser etetinine dálel. Shynymen de Uze­keńmen qyzmet babynda aralasyp júrip, ol kisiniń qısyndy oılary men josparly isterin shashaý shyǵarmaı júzege asyryp jatatyna kýá boldym. 1959 jyly Kýı­byshevtiń ınjenerlik-qurylys ınstıtýtyn bitirgen­nen keıin týǵan jerine kelip jumysqa aralasqan jas Uzaq­baıdyń bilimi de, kúsh-qaıraty da eline arnaldy.Kásibı qurylys ınjeneri mamandyǵyn alǵashqylardyń qa­tarynda alyp, eldiń bolashaǵy úshin ter tókken Uzekeńdi kóp­shilikten erekshelegen onyń bili­mimen qatar, iske degen qulshy­nysy edi. Onda qaı jumysqa da nemquraıly qaraý degen bolmaıtyn, onyń ústine óziniń uıym­dastyrýshylyq qabiletin de aınalasyna birden ańǵarta bildi. Dini men tilin aıtpaǵanda, minezi men qalyptasqan ádeti, bilimi men tárbıesi bólek qanshama adam­nyń basyn bir ujymǵa biriktirip, jumysqa jumyldy­rý­dyń ózi ońaı sharýa emes, al endi sol jumysty, ásirese qurylys isinde ýaqytyly, sapaly oryn­daýǵa uıymdastyrý naǵyz da­ryndylyq dep aıtýǵa bolatyn shyǵar. Osyndaı qabilet Uze­keńdi qandaı qyzmetinde bolsa da tek abyroıǵa jeteledi. Pro­rabtyq qyzmetten táýelsiz Qa­zaqstannyń Úkimetin basqarǵan­ǵa deıingi aralyqtaǵy qyzmet­te­riniń bárinde de óziniń azamat­tyq kelbetin joǵaltpaı, bilimi men qabiletterin shyńdaı bildi.Telearnalardan, gazet-jýrnaldardan «depýtat» degen uǵym­­dy «halyq qalaýlysy» degen tirkespen aıtyp júr. Ma­ǵynasy úlken, salmaǵy aýyr tirkes… Depýtattyqty qaraqan basynyń qamy etip, «pálenshe depýtat bolypty ǵoı, men sodan kemmin be» degen qaǵıdatpen bá­seke jarysqa aınaldyryp júr­gen pysyqaılar kóp. Ýaqytynda estip jatatynbyz, keıbir «myq­ty» úmitkerler saılaý merzi­minen birer jyldaı buryn attaryna er salyp, jan-jaqqa shabarmandaryn jiberip, aqyl-ke­ńesshilerin, «jazǵysh­ta­ryn», de­meýshi-qoldaýshylaryn daıyndap, solardyń bárin oılas­tyryp, depýtattyq dodasyna ki­ri­sip-aq ketetin. Keıingi ýaqytta Parlament saılaýy partııalar arqyly qurylatyn bolǵan­dyq­tan, órkenıettilik qalybyna tú­se bastaǵan sııaqtymyz.Uzekeń ótken ǵasyrdyń 90­­-jyldarynyń ekinshi jartysynan bastap eki-úsh márte óz kandıdatýrasyn Májilis depý­tat­tyǵyna usyndy. Aǵamyzdyń depýtattyqta daıyndyq jumy­­sy qalaı júrdi deısiz ǵoı. Bizdiń komandamyz eki-aq adamnan tu­ra­tyn: Uzekeń – basshy, men – qos­shy. Saılaý bolar aldynda 1-2 aı buryn telefonmen habarlasady: «Áı, Ábeke, jumys­ta­syń ba? De­ma­lysyń qashan, bir jaqqa ke­teıin dep jatqan joq­syń ba?» dep babyna keltire su­rap, ilgerindi-keıindi josparlarymdy bilip alady da: «Ekeýmiz birge bir sharýany bitirýimiz kerek edi», dep pálenshe ýaqytta baratynyn eskertip qoıa­dy. Sharýa – depýtattyq dodaǵa daıyn­dyq jumystary. Kelgennen ke­ıin ózi týraly, óziniń halyq aldyndaǵy mindetteri men olardy sheshý joldary týraly jazylatyn mátinderdi Uzekeńniń bas­shylyǵymen qurastyratynbyz. Men de ol kisi sııaqty qurylys­shy ınjenermin, sondyqtan mun­daı iske qalamy júırik azamattardy shaqyrsaq degen pikirimdi Uzekeń qabyldamaıtyn. «Osy sharýaǵa ekeýmiz de jetemiz», dep meniń keıbir «mánerleýge tal­pyn­­ǵan jazbalarymdy» qolpash­tap, kótermelep qoıatyn.Jazatyn da ózimiz, redaktor da ózimiz, dızaıner de ózimiz, ıaǵnı basýǵa daıyndalǵan mate­rıal­­dardyń túr-túsin anyqtap, basylatyn danasyn belgileıtin de ózimiz. Materıaldardy kimge, qashan jiberý kerektigin Uzekeń bizge aıtyp, tapsyrmalaryn be­rip attanyp ketetin. Qolymyz­dan kelgenshe bar isti aǵamyzdyń aıtqan merzimdi ýaqytynda at­qarýǵa umtylatynbyz. Qujat­tar­­dyń barlyǵyn jibergennen keıin Uzekeńe sáttilik tileýmen bolatynbyz. Osylaısha ár saılaý naýqany aıaqtalǵansha bizde degbir qalmaıtyn – bar oıymyz: eger Qaramanov depýtattyqqa saılanbaı qalsa, onda ol bizdiń mátinderdi durys qurastyr­ma­ǵanymyzdan bolady dep qatty mazasyzdanatynbyz. Biraq Uze­keń qanshama ret depýtat boldy – bári de halyqtyń qalaýymen bolǵan dúnıe edi. О́zi saılanǵan óńirlerdiń qıyndyqtary men muqtajdyqtaryn kabınette shi­rene otyryp sheshken joq, únemi halyq arasynan tabyldy. Qaı óńirden saılansa da, ha­lyqtyń ózine artqan senimin adaldyqpen aqtaı bildi.Maqalany adamnyń týǵan jermen tamyrlas ekendigimen bastaǵan bolatynmyn. Uzekeń ózi týyp-ósken Aralyn gúlden­dirý jumysynan tys qalyp kór­gen emes. Araldyń aıdyny 60-jyldardyń basynan bastap tartyla bastaǵanda, ondaǵy halyqtyń kóńili de, turmysy da óz nárinen tartylǵandaı bolyp edi. «Shamnyń jaryǵy túbine tús­peıdi» degendeı, Syry shal­qyp, teńizi telegeı bolyp jat­qanda da óńir halqynyń aýyz sýǵa zárýligi árdaıym ózekti bolyp kelgen. «Jeti kún jaýǵan jańbyrdan jelip ótken sý artyq», jaratqannan qol jaıyp qansha surasań da, Aral óńiriniń kúıip turǵan topyraǵyna tamshy tambaıtyn kezderi kóp bolady. Al kókten túsetin nár kózinen basqa qalyń halyqtyń ózdiginen aýyz sýǵa qol jetkizýi – qı­yn­nyń qııameti: qaladaǵy bir­neshe ǵana shúmekten aǵatyn sýdy ıinaǵashpen shelektep tasıtyn. Mine, osy kezde boıyndaǵy jalynymen jarqyrap iske kiris­ken Uzaqbaı Qaramanovqa Aral-Amanótkel sý qubyryn tartý ju­mysy tapsyryldy. 99 shaqy­rymdyq bul arna qurylysy osy óńir úshin de, Keńes odaǵy úshin de HH ǵasyrdyń eń úlken ári mańyzdy nysany boldy. Halyq ıgiligine jasalǵan bul jumysty abyroımen atqarǵan Uzekeńniń de kóńili marqaıdy: aýyz sý ár úıdiń aýlasyna ákelinip, qyz-kelinshekter men balalar «Qy­rymnan» sý tasý azabynan qutyldy, esik aldyna baý-baqsha egý múmkindigi ashyldy. Ábdilda Tájibaevtyń keıipkeri Tolaǵaı­dyń tamshysyz qalǵan elge jań­byr jaýdyratyn taý ákelgeni bylaı sýrettelipti:Tańdap júrip taý jotasynTalǵaı qarap orman, tasynTarbaǵataı úıirinen,Tolaǵaıy tańdap aldy.Kóńili súıgen bir shatqaldyUzaq yrǵap bólip aldyО́rkeshtengen túıininen,Basyndaǵy qaryn qosa,Baýryndaǵy ańyn qosa,Shaıqap bulaq, kók ormandy,Kúshpen áreń aldy-daǵy,Arqasyna saldy-daǵyKelgen izben qaıta oraldy.Uzekeńniń – jigeri tasyǵan jas jigittiń sol 60-jyldardyń basynda oryndaǵan jumysy osyndaı tolaǵaı eńbekpen kelgen. Sol eńbek áli de jalǵasyp keledi: Uzekeń Aral teńizinde Kókaral bógetin turǵyzý, Syrdarııa arnasyn retteý jumysta­rynyń da basy-qasynda boldy, bul jumystardy áli de baqy­laýynda ustap keledi. Depýtat bolyp júrgen kezinde eldi áleý­mettik-mádenı jaǵynan damytý sharalaryn qolǵa alyp, mektepter, stadıon, emhanalar saldyrdy. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt halyqqa qyzmet etken sý qubyrynyń tozyǵy jetip, oǵan da jóndeý jumystary jasaldy. Mine, bunyń bári – Uzekeńniń óz isine adaldyǵynyń belgisi.Pendeshilikpen keıde bireý­diń syrtynan bireý ǵaıbat sóz aıtyp jatatyn kez bolady, al Uzekeń týraly men eshkimnen eshqandaı te­ris pikir estigen joqpyn. Qan­shama qyzmette boldy, irili-usaq­ty laýa­zymdarǵa taǵaıyndaldy, memle­ket­­tik bı­lik basynda boldy, talaı refor­malyq sharalardy basqardy, bel­gili bir óńirlerdi damytý tutqasyn ustap turdy – bárinde de ol kisi adaldyǵynan taımady. Artynan jaman sóz ermedi, eshkimniń kóńili qalyp, ókpesin arqalamady. Bılik basynda jú­rip, óziniń ar-ojdanyna kir kel­tirmeı, halyq aldyndaǵy abyroıyn ol qyz­metten ketkennen keıin de asqaq­tata bilgen sanaýly adamdardyń ortasynan qaıda júrse de adal­dyqtyń ısi ańqy­ǵan Uzaqbaı aǵa­myzdy bólip aı­týǵa bolady. Ha­lyq aldyndaǵy adal eńbegi onyń adamı jaratylysymen ózektese keledi. «Adal­­­­dyq júrgen jerde adam­dyq júredi» degen qazaq.Balalyq shaǵynda sansyz qustyń qutty, uıaly mekenine aınalǵan Uıaly aýylynan Uze­keń de óz uıasyn turǵyzdy. Sol aýyldan túlep ushyp, bir mektepten qanat qaqqan Uldaı qyzben bas qosyp, otbastarynda Asqar, Nurlan, Dáýlet atty ul­dary dúnıege keldi. Uldaı jeń­gemiz aǵamyzǵa adal jar, balalaryna asyl ana bolýmen qatar, elimizdiń Bas prokýratýrasynda jumys istep, polkovnık sheninde zeınetke shyqty. Uldary qadirli azamat bolyp, ózderi de ul-qyz ósirip otyrǵan órkendi otbasy. Qazir Uldaı jeńgemiz ben Uzaqbaı aǵamyz ekeýi balalary men nemerele­riniń qyzyǵyna bólenip, egemen Qazaqstanymyz­dyń erteńin quratyn urpaqtar­dy tárbıelep otyr.Ábdisaǵıt TÁTIǴULOV,QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi,  Memlekettik syılyqtyń laýreaty.