Senbi, 15 qyrkúıek 2012 7:45
Syraǵań… Aqyn Syrbaı Máýlenov!Aqyn aǵamen men keshteý tanystym. Almatyǵa kelgenimizge bir jyl bolyp qalǵan, bálendeı kóp tanys joq. Kóbine Ǵafekeńniń (Ǵafý Qaıyrbekov) úıin tóńirekteımiz, aǵaıyn deıtinnen keshegi qýǵyn-súrginde adasqan qazdaı elden ketken Shárıpa apaıymdy tapqanmyn. Ol 28-shi jyldary qýǵyndalǵan Amankeldiniń beldi sardarlarynyń biri sartymaq Omardyń qyzy bolatyn. Oqý izdep kelgen aýyl balalaryna qamqor bola bildi de.
Senbi, 15 qyrkúıek 2012 7:45
Syraǵań… Aqyn Syrbaı Máýlenov!Aqyn aǵamen men keshteý tanystym. Almatyǵa kelgenimizge bir jyl bolyp qalǵan, bálendeı kóp tanys joq. Kóbine Ǵafekeńniń (Ǵafý Qaıyrbekov) úıin tóńirekteımiz, aǵaıyn deıtinnen keshegi qýǵyn-súrginde adasqan qazdaı elden ketken Shárıpa apaıymdy tapqanmyn. Ol 28-shi jyldary qýǵyndalǵan Amankeldiniń beldi sardarlarynyń biri sartymaq Omardyń qyzy bolatyn. Oqý izdep kelgen aýyl balalaryna qamqor bola bildi de.
1957 jyldyń kókteminde aqyn Shámil Muhametjanovtyń tuńǵysh balasy Almat dúnıege keldi. Sol shildehanada bolǵanym bar. Ádebıetshi qaýymmen ushyrasqanym da osy joly. Bizge bári qyzyq, toıdy atqarystyq. Umytpasam Zeınolla Qabdolov aǵamyz (keıin ustazymyz boldy) ol kezde «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, Shamaǵań da sol «Juldyzda» qyzmette ǵoı deımin. О́ńsheń bir jas aqyn-jazýshylardy Zekeń bastap kelgeni esimde. Aıtaıyn degenim bul emes, sol toıǵa Syraǵań qatyspady. Shamaǵań da, sheshesi Bıbi ájemiz de eleńdeýmen boldy. Tek ertesine sáskege qaraı Syraǵań Kúljamal jeńgemiz ekeýi kirip shyqty. Syrekeń estip júrgen Syrbaıǵa uqsamaıdy, byp-bııazy. «Qaraǵym, aınalaıyn aqtóbelik, qolyńdaǵy araqty qaq bólelik» dedi deıtin Syrbaı Máýlenov emes, mop-momaqan. Baqsaq Syraǵań basyna sol tusta bult úıirilip, ultshyl degen aıyp taǵylyp júrgen kezi, jumysynan da bosaǵan. Aǵamyz sonda bar bolǵany 35 jasta ǵana eken. Syraǵańdy alǵash kórýim osy.Arada biraz jyldar ótip, ýnıversıtetti taýysyp, «Qazaq ádebıetinde» qyzmet istep júrgen bolatynmyn. Birde redaksııaǵa Syraǵań kirip keldi. Bólmede jalǵyz ózim, ońashalyqty paıdalanyp, gazettiń kelesi sanyna ketetin bir maqalamdy jazyp otyrǵanmyn. Jańa týǵan buzaý jolbarystan qoryqqan ba, «Juldyzdyń» bas redaktory keldi-aý dep, bálendeı, elpildeı qoımasam kerek, Syraǵań renjigendeı:– Áı, bala, – dedi, – ústelden basyńdy kóter. Basqa jigitter qaıda?– Osy mańaıda júrgen bolar, – dedim ornymnan uıalshaqtaı kóterilip. Úlken kisige sálem berý de oıdan shyǵyp ketipti. Qaıtersiń, minez ǵoı. Sony baıqady ma, Syraǵań:– Sálemińdi kelesi joly berersiń. Kisiniń kisige doljnık bolyp júrgeni jaqsy, – dep esikke qaraı berdi de qaıta burylyp. – Aıtpaqshy, Amankeldi men Ybyraı týraly maqala jazyp júrgen osy sen balasyń ba? – dedi.– Iá…– Endi ne jazyp jatyrsyń?– Maqala.– Ne týraly?– Aýyl ómiri. Bıyl Torǵaıda ózen-kól qatty tasypty. Sóıte tura shabyndyq joq, jer qý taqyr, tasyǵan sý jaıylymǵa shyqpaǵan.– Demek, el sý ishinde sýsap otyr deseıshi?– Iá, solaı…Syraǵań shyǵyp ketti. Men jalma-jan aqyn aýzynan shyqqan sózdi qaǵyp alyp, maqalamnyń taqyrybyn «Sý ishinde sýsaǵandar» dep qoıdym. Eshkim ózgertken joq. Maqala da jaryq kórdi. Syraǵańmen bir kezdeskenimde: «Maqalańnyń aty da, zaty da jaqsy eken», dep jyly júzben qolymdy aldy. Sol jylylyq keıin et jaqyndyqqa, aǵaly-inili bop ketýimizge, mol baýyrmaldyqqa bastady.Jetpisinshi jyldardyń basynda Syrbaı Máýlenov «Qazaq ádebıeti» gazetine ekinshi ret bas redaktor bolyp oraldy. Alǵash 1954 jyldary otyrypty. Syrttaı jaýar bulttaı bop kóringenmen Syraǵańnyń ishi jyp-jyly kisi eken. Alǵashqy lezdemede-aq bas redaktor óziniń baǵyt-baǵdarlamasyn birden aqtardy. «Gazetke minez kerek, – dedi ol. – Bul sózdi Muhtar Áýezov osy bizdiń gazetke arnap aıtqan. Minezdi bolaıyq. «Qazaq ádebıeti» jazýshylardyń gazeti. Demek, baǵyt, maqsat aıqyn. Qalǵan jerdegi sharýa ózimizge baılanysty. Bul degen sóz – redaksııa qyzmetkerleri tabandy, batyl, baısaldy, rýhy kúshti, qııaly ushqyr bolýy kerek degen sóz. Pikir búkpesiz bolsyn, shynshyl bolaıyq. Gazettiń tiregi – oqýshysy. Oqýshymyzdyń aldynda aǵymyzdan jarylsaq qana olardy baýrarmyz. Tyrnaq astynda kóp kir bar, sony alaıyq, ádebıetimizdiń aınasy bola alsaq – abyroı sonda».Syraǵań óstip birde aspandaı, aspanda oınaǵan jasyndaı jarqyldap, birde jerge túsip, redaksııa ujymynyń janyna jaqyn, júrekterine senim uıalata, úmit sáýlesin quıa sóıledi de: «Kúnde úgit aıtý mezi etedi. Ári aqyn adamǵa myljyń bolý jaraspaıdy. Sondyqtan sóz qysqa da, nusqa bolýy kerek, endi iske kiriseıik, aǵaıyn», – dep lezdemeni taratqany este. Aqyn redaktor sol sózinde tura bildi. Syraǵańmen qyzmettes bolǵan kúnder-aı, qamshynyń sabyndaı qysqa ómiri-aı, qalaı tez ótip kete bardyń. Jyl degeniń jylǵadan aqqan sý eken-aý…Syraǵań kóp jazatyn, óndire jazatyn. Tańǵalatynbyz. Mashbıýrodaǵy Raıa Dýgasheva apaıymyz, Ámına Mýsına apaıymyz, keıinirek, Altynkúl qaryndasymyz úsheýlep Máýlenovtiń jazǵandaryn basyp úlgermeıtin. Syraǵań óleńderin ǵana qolmen, al qalǵan qara sózderin túgeldeı mashınkaǵa aýyzsha aıtyp tastaýshy edi. Sonda quıylyp, aǵylyp otyratyn, taýsylmaıtyn gazetshiligi ańyz edi.Bir joly… ıá, birde Syraǵań maǵan mashınkadan shyqqan qalyń bir qoljazbany oqyp shyǵýǵa berdi. Ony ózi oqymapty, árip qateleri bolsa qararsyń degen. Ári-beriden soń jalyǵa bastadym bilem, qoljazbanyń ishindegi «Obkomnyń terezesi» deıtin óleńdi oqydym da, al kep kúleıin:«Obkomnyń terezesi,Uqsaıdy aspannyń aq nuryna,Qaraıdy kózildiriksizAdamnyń taǵdyryna…»О́leń osylaısha kete barady. Men qoljazbanyń tusyna: «Obkomnyń terezesi aldyńǵy planǵa shyǵyp ketken», dep jazyp, qoljazbany ári qaraı oqymastan, ózi joqta jumys stolyna aparyp qoıa salǵanmyn.Arada ájeptáýir ýaqyt ótken. Syraǵań salqyndaý. Bir kúni qolyma bir bet qaǵazdy ustata saldy. Bir shýmaq óleń:«Munar japqan taýlardyń da jany bar,Sulap jatqan tastardyń da qany bar.Bul ómirde jansyz jatqan bir zat joq,Árbir zattan tirlik oty tabylar».Otyra qalyp:«Iá, ıá, bári ras, tek aqyn aıtsa –Munar japqan taýlardyń dajany bary ras,Sulap jatqan tastardyń daqany bary ras,Bul ómirde jansyz jatqan bir zat joq,Árbir zattan tirlik oty tabylar, ras, ras», – dep Syraǵańnyń óz óleńin burmalaı, óz tarapymnan «ras» degen sóz qostym da:«Tek, tek«Obkomnyń terezesiAqylmenen sheshedi istiń túıinderin» deý qate,«Obkomnyń terezesi jaryq shashypQaraıdy júregine dúıim eldiń», –Degenińizge de qosylýǵa bolmaıdy», – dep jaqshanyń ishine «Aısa uıqas» degen belgi qoıyp, aqynǵa aparyp berdim.Syraǵań jyldam kózildirigin kıip, oqyp kórdi de:– Ket aıda, Tumanbaı durys jasaǵan. Eger ol saǵan kezinde «aqyndyq» mandat bergeninde sen Ábýlaqaptan da asyp túskendeı ekensiń, – dedi kúlip. – Qudaı qalaı saqtaǵan?..Ol ornynan kóterile berdi, men zyta jóneldim. Syraǵań kózildirigimen súze qaraǵanda susty bolyp ketetin. Álginde: «Tumanbaı durys jasaǵan», degende, men bir joly Syraǵańa ózimniń de «áý bastan qara jaıaý» bolmaǵanymdy, jazýdy óleńnen bastaǵanymdy, jazǵandarymdy Tumaǵańa oqytqanymdy, ol kisiniń meni salǵan jerden tejep, menen aqyn shyqpaıtynyn aıtyp toqtatqanyn syr ǵyp baıandaǵanmyn. Sony aldyma tartty. «О́zime de sol kerek, nem bar edi, Syraǵama súıkenetin…» dep, jumys ornyma kep otyra bergenimde uzatpaı sońymnan qýyp jetti. Keıpinde ashý joq, jaıdary.– Shynynda da óleń qıyn jazylyp júr, taqyryp ta usaqtap bara ma, – dep qarsy stolǵa otyrdy. – О́tkende Evneı (Býketovty aıtyp otyr) de synady. Magnıt týraly óleńderimdi oqyǵan eken. Keı jerlerinde tehnologııaǵa urynǵanymdy aıtty. О́leńge tehnıkany túsirý qıyn ǵoı…– Syraǵa, meniki syn emes qoı, jaı bir… – deı bergenimde, ol:– Já, bári durys, «jaman óleń jaqsy óleńdi asyraıdy» dep, Qasym da aıtqan. Sol Qasymdy kóziniń tirisinde týǵan-jerin jan-tánimen, júrek qanymen jyrlaǵany úshin kóp qýdalady ǵoı. Bir ret maǵan: «Janym qalar ma eken dep, jalanyń aýzyna qum quıylar ma eken dep, eki aı boıy tyrp etpeı úıde otyryp Stalın týraly poema jazdym. Biraq onyń ózi de meniń qarsylastaryma qalqan bola almaı ma dep qorqamyn», degeni bar. Sol aıtqandaı, bizdiń sońymyzdan da biraz qybyr ergen, «ultshyl» degenge deıin barǵan. Lenın, partııa týraly jazsaq osy retten. Ara-tura bul taqyrypty da qaýzap qoımasań bolmaıdy… Aıtpaqshy sen menimen birge júrshi, umytyp barady ekenmin, Evneıdiń hatyn bereıin, – dep, ol meni endi kabınetine bastap júrdi.Hat shynynda da meniń atyma jazylǵan eken. Syraǵańnan alýǵa umytyp ketippin. «Qaraǵym Qoǵabaı, – dep bastapty, – Evneı aǵa. – Siz Qanekeń (Qanysh Sátbaev) jónindegi jazǵanymdy eskertken ekensiz. Soǵan kádimgi óz bastyǵyńyz Syraǵańyz kináli. Ol kisi Qanekeńniń báıbishesi T. A-men (Taısa Alekseevna) bir emhanada emdeledi de, úlken kisiniń ómirbaıanyn tek Evneı jaza alady dep dáripteıdi. 1971 jyly Qanekeńniń báıbishesi buryn beıtanys meni shaqyryp, ótinish aıtýy osydan bastalady», – dep jazǵan. Gazet qyzmetkeri retinde Evneı aǵaǵa Qanekeń týraly maqala jazýdy ótingen hat ıá, oıda-tyn. Syraǵańnyń qytyǵyna tıgen «ázil» de kvıta boldy.1974 jyly meniń «Qarasha qazdar» deıtin kitabym jaryq kórdi. Sonyń súıinshi danasynyń birin Qaınekeı aǵaǵa jazyp bergenmin. Qaınekeń kitabymdy tez-aq oqyp shyǵypty da Syraǵańa telefon shalypty.– Myna kedeı erledi, – depti ol. – Biz taısaqtap atyn ataýǵa bata almaı júrgenimizde, tıtimdeı bala atalarynyń atyn aıdaı álemge biraq-aq shyǵardy. О́zi pále eken.– Kimdi aıtyp tursyz, Qaıneke?– Ana balany…– Qaı bala? Túý, Qaıneke-aı, tuspaldaýyńyzdy qoımaısyz. О́zi kún ystyqta adamdy osylaı qınarsyz ba?– Ketshi ári, qyztalaq? – dep Qaınekeı aǵamyz tiktenip, telefondy tastaı salypty. – Senderge birdeme aıtaıyn dese báldene qalasyńdar, túge.Syraǵań telefondy ile ózi shalypty. Birbetkeı Qaınekeı endi telefonnyń qulaǵyn kótermeı qoısa kerek. Osynyń bárin Syraǵań qyzyq qyp aıtyp kúletin.– Oı, Qaınekeń de tentek qoı, sál nársege qyrjıyp telefondy tastaı salǵan. О́zi saǵan ábden qulaǵan, – dedi. – Ol kisige unaý degen, páli, qıynnyń qıyny.Uzamaı kitabymdy Syraǵań da oqyp shyǵypty. Pálendeı maqtaǵan joq, biraq taqyrypqa ish tartty ma, tuspaldap áńgime aıtýy kóbeıdi. «Sarbazdar» deıtin povesimde Amankeldiniń ólimi, ol kezde «alashordashyl» dep júrgen qazaqtyń zııalylarynyń ómiri sóz bolatyn. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Álıhan Bókeıhanov óz attarymen atalady. Ańǵarǵan kisige bári aıqyn, sol jyldardyń deńgeıimen ólshegende bul da erlik. Avtorlyq pozısııada alǵashqy sáýle – nyshan – nysana degender bolady, sony birte-birte ańǵartý pıǵyly bar. Osyny lıtodan bir ótkizip alyp, ilgeri jyljýdy murat tutyp júrgen kez ǵoı ol tus. Syraǵań kitaptaǵy ıdeıany túsine qoıǵan eken de, endi, ol qoltyqtaı jónelip sóılesetin ádet tapty. Baıqaımyn, saqtana sóıleıdi. Aqań men Jaqań ábden aqtalǵanynsha bul kisilerdiń atyn týra atap kórgen emes. Yńǵaıynda, «Aqań», «Jaqań…», «Aqkólde boldyń ba?» – deıdi Syraǵań. «Boldym». – Aqkól kól-aq qoı. Uzyndyǵy 60, kóldeneńi 20 shaqyrymdaı. Aqkól sekildi Vengrııadaǵy Balaton kólin teńiz dep ataıdy. Torǵaı dalasynyń aýmaqty atyrabyn alyp jatqan Aqkól teńiz dep ataýǵa turarlyq kól. Aqkól qoıny shejirege de toly…– О́tkende Aqkól týraly aıtpadym ba. Mine, osy Aqkól Amanjoldan taraǵan Úmbeteı batyrdyń rýyna erteden qonys bolǵan… Onyń jeti áıeli, áıelderiniń ishinde úsh qalmaq qyzy bolǵan. Sol Úmbeteıdiń Adalbaı degen balasynan Tańbaı, odan Shoshaq taraıdy… – Syraǵań osy jerden áńgimeni úzedi.– Shoshaqtan Baıtursyn, Baıtursynnan Ahmet – Ahań týmaı ma?– Iá…– Seniń kitabyńdaǵy ýezd nachalnıgi Iаkovlev bar emes pe, mine, sonyń basyn jarǵan kisilerdi bilemisiń? – deıdi ǵoı…– Durys. Bilseń boldy. – Áńgime osylaı taq-tuq aıaqtala salady.Keıin bári ornyna kelgesin Syraǵańnyń da ish-qusa syry júıe-júıege túsip edi-aý… Bul tusta Syraǵańa jáne bir syrlas inisi qosylypty. Til mamany Seıitbek Nurhanov ekeýi erteli-kesh tarıhtyń nebir qupııa qatparyn aqtarady eken. Ensıklopedııalyq bilimi bar deıtin Sekeń Syraǵańdy, Syraǵań Sekeńdi baıytyp, aǵaıyndy ekeýi astanadaǵy birde Abaı, birde Shoqan eskertkishteriniń mańaıynan tabylar edi. Jarasqan qos jup jaı basyp, shúıirkelese áńgimelesip kele jatatyn. Syraǵań «Seıitbek maǵan sońǵy jyldary tabylǵan úlken olja boldy. О́ziniń bilmeıtini joq. Oqyǵan-toqyǵanyn este saqtaý jaǵynan aldyna jan salmas», – dep otyratyn. Jańa qyrynan ashylǵan aqyn ábden batyldanyp:«Allalap ný qaraǵaı shýlaı-shýlaı,Tómende tolqyn óldi týlaı-týlaı», – dep endi Maǵjannan aǵytady. Birde Ahańnan, birde Jaqańnan túıdek-túıdek tastaıdy, múdirýdi bilmeıdi. Mundaıda ol erteginiń Geraklyna uqsap:«О́tken-ketken qasıetin babalardyń,Dúnıe endi tanıdy men arqyly», – dep, ózin janı túsetin de:«Jarqyldap naızaǵaıdaı ar-namysym,Kúńirenem sónip qalǵan arman úshin.Men júrmin elektrli baǵandarmen.Solardyń shoǵyn úrlep jalǵaý úshin», – deıtin.О́zine qatań talap qoıatyn Syraǵań: «Oqýym az», – dep otyryp, «e-e, táıiri» deıtinderdiń talaıynyń qalpaǵyn teris kıgizip jiberetin. Sózge de, jyrǵa da usta aqyn tapqyr-aq edi. Jazýshy, dramatýrg Qapan Satybaldın Syrbaı Máýlenovten:– Pesada tórt qazaqty óltirgenime qalaı qaraısyń, osynym artyq emes pe? – dep surapty. Sonda Syraǵańnyń:– Qapeke, búkil qazaqty qyryp tastasańyz da erkińizde ǵoı, – dep jaýap bergeni, ne Jambyl oblysyna barǵanda bir aqyn inisi:«Syr-aǵa, otyraıyq óleńdetip,Ár jolyn óleń sózdiń kólemdi etip», – degende Syraǵańnyń:«О́leńdi jeńil-jelpi aıta salyp,Baǵasyn ne qylamyz tómendetip», – deýi, taǵysyn taǵylar, jalpy Syraǵań aıtypty degen aforızmder el aýzynda óte mol.– Al kóne ańyzdaı kúńirenip, qarlyqqan ashy daýysymen qara jerge qaq bolyp uıyǵan tustary she? 1973 jyldyń kúzi. Baký qalasynda Nasımıdiń 600 jyldyǵy ótip jatty. Toıǵa Azııa-Afrıka jazýshylarynyń Almatyda ótken konferensııasyna qatysqan qonaqtar ushyp barǵan. Kóshbasshymyz Moskvanyń úlken SK-synyń ókili Belıaev degen. Ol Nasımıdiń týǵan aýylynda sóılegen sózinde: «Biz osy toıǵa Qazaqstannan kelemiz, biraq esh jerde dál sizdiń eldeı aqyny kóp el joq», – dep qalǵany. Syraǵań túnerip ketti. «О́ı mynaý qaıtedi? Ne dep tur ózi? Qap. Keshe ǵana bizdi maqtap edi, munyń qaı sózine senersiń?» Bozda tasyǵan boz ingendeı býlyqqan tolaǵaı aqyn dalanyń quıynyndaı quıqyljyp, ózine kezek kelgende SK-nyń ókili ekensiń demeı: «Álginde Belıaev joldas bir taýdy kóterý úshin bir taýdy alasarta sóıledi. Bul qate pikir», – dep aldy da:«Sálem, Baký qalamsyń,О́mirimde san bolǵan.Qushaǵyńa alarsyń,Kóńilimde joq alań.Nızamıden jyr uqqanSálem saǵan Abaıdan.Toıyńa kep tynyqqanSálem Qasym aǵadan.Án salǵanda taýda sý,Kúı shertedi dalasy.Sálem saǵan jan Baký,Aqyndardyń qalasy», – degen jyr joldaryn oqı jóneldi de, sózin aıaqtady. Aqyn aıtqanda aqyn qala dúrlige qol soqty. Minbeden túskende ózbektiń Mintemir deıtin aqyny: «Aldaspanym-aı!» – dep, Syraǵańdy baýyryna qysty. Mundaı mysaldardy Syraǵańnyń janynda júrip, kóp kórdik. Kóbiniń kýási bolǵanymyzdyń ózin aıtý da paryz.Emıl Zolıa 37 jasynda romandaryn jazýǵa otyrǵan eken, gazettiń qara jumysymen ýaqyt óte barypty. Jas 37-ge kelip qalǵan. 1977 jyldyń kúzinde men de «Qazaq ádebıetindegi» jumysymdy tastap, jazý stolyna otyrdym. Bir kúni tús áletinde úıge telefon túse qaldy. Arǵy jaqtan Syraǵańnyń daýysy estildi.– Áı, bala, – dedi ol, – sen osy aqyn Kákimbek Salyqovty tanısyń ba?– Joq…– Onda sen tezdetip osynda kele qal, «Jetisý» qonaq úıindemiz, 520-shy lıýks.Aıtqan adreske kelsem aǵalarym kóńildi. Syraǵań:«Jalǵyz taýda joq deıdi jalǵyz baýyrym,Aýyl jaqqa jasqanyp júrmin barýǵa», – deıtin «jasqanshaq» aǵań mynaý, – dep Kákeńdi nusqady. – Eline Sábeń (Sábıt Muqanovty aıtqany) bastap baratyn bolǵanda Máskeýge tartyp otyrǵan, isi jaman.– Iá, ondaı bolǵan, – degen Kákimbek aǵamyz quraq ushty. – Kel, shyraq, tórlet. Syrttaı estýim bar, atyńdy bilemin.– Ákesi úshin ken qoparyp, anasy úshin aqyn bolyp júrgen bul aǵańa ekinshi márte Muqańmen (Muhamedjan Qarataev) baryp ornyn jáne sıpap qalǵanbyz. Áıteýir, Jálel bolyp, oǵan da táýbe. – Syraǵań erke sóılep tur.– Bárine SK kináli, Syreke, – deıdi Kákeń sypaıy jymıyp. – Taban astynan shaqyrtyp alǵany…– Aıybyńdy moıyndasań, myna balany elińe aparasyń. Ulytaýdy tegis aralat. Amankeldi jaıly roman jazyp jatyr. Kórsin bárin, – dedi.– Ábden bolady, Syreke.Syraǵańnyń ústemelete jónelgeninen qysylyńqyrap baramyn.– Syraǵa-a…– Joq, sen Ulytaýǵa barýyń kerek. Tipti osy joly bar, ózimen ere ket.– Másele sheshildi, – dep endi Kákeń dastarqan basyna shaqyrdy. – Káne, tanystyq úshin…Sol kúni Syraǵań Kákimbek aǵany bizdiń úıge erte júrdi. Ádemi bir otyrys boldy-aý deımin. Syraǵań zatynda bir isti bastasa qoımaıtuǵyn, jan-tánimen kirisetin. Aýyq-aýyq telefon soǵyp, tipti degbirińdi alatyn. Sondaı eljirep turady, ıilgen kempirqosaqtaı kóńili sáýle shashýshy edi. Syraǵańnyń jedeldetýimen Ulytaý óńirin aralap qaıtqan sol sapar áli este. «Zamanaqyrdy» jazǵanda kóp paıdasy tıdi. Qos aqynǵa da myń alǵys.Bir shtrıhty aıta ketpeske bolmas. Neniń reti, áıteýir, toı. Bir top aqyn jazýshy irgedegi Jambyl aýylyna bardyq. Qaıran qazaq toı dese jaıyp tastamaı ma, keńshilik, rahatqa batyp, keshkisin qaıtatyn boldyq. Kóńildimiz. Birge barǵan Ahat Jaqsybaev ekeýmizdiń jubymyz jazylmaı kóp avtobýstyń birine kelip jaıǵasqanbyz. О́zimizben-ózimiz. Ahat ázil aıtyp otyrǵan. Ústimizge Syraǵań men Seıitjan Omarov kelip kirdi. Orynnyń kóbi bos bolsa da, Seıitjan Omarov:– Qazir túserde yńǵaıly bolsyn, sen ekeýiń bizge osy aldyńǵy oryndaryńdy berseńder qaıtedi? – dedi. Elgezek Ahat birden ushyp turyp:– Jaraıdy, jaraıdy, otyryńyzdar, – dep jatyr. Oıymda eshteńe joq, men:– Osy shaldardan-aq qutylmaı qoıdyq qoı búgin. Álginde bireýi kıiz úıden ornymyzdan turǵyzyp jiberip edi, endi… – deı bergenim sol eken, Seıitjan aǵa:– О́ı, myna balanyń ózi qıyn eken ǵoı. Nemene bizdi kópsinip júrsińder me, ketermiz erten-aq. Jerleriń keńir, – dedi renishin bildire. Ahat meniń qoltyǵymnan kóterip jatyr.– Tur, tur, uıat boldy. Júr, art jaqqa baryp otyraıyq,..Syraǵań jaqtyrmaı bir qarady. Eshteńe deı almadym, bolary boldy, aıtqan sóz atylǵan oq. Úlken kisi kóńiline alyp qaldy. Syraǵań keıin bir áńgimede: «Keıde bala, keıde dana mineziń bar eken seniń», – dedi. Onyń bul sózi qazir maǵan sabaqtaı bolyp estiledi.Jipke tize bersek, Syraǵańnyń dárisi kóp. Ol meniń ata tegimdi suramapty. Bar biletini shopyr Qulettiń inisi deıtindi estıdi eken. Iá, Torǵaıda «Qulet shopyrdyń» bolǵany ras, ataqty shofer edi, el tabanyndaǵy alǵashqy shoferlardyń biri bolatyn. Ertede «shofer» ataýlyny qazirgi kosmonavtan kem kórmeıtin, sanaýly kezi. Sodan da este qalady ǵoı. Syraǵańnyń meni tanýy osy sońǵy saparda boldy ǵoı deımin. Aqynnyń 70 jyldyǵyn toılaýǵa elge barǵanymyzda «Aqkól» keńsharynda – Ańsaǵannyń ornyna duǵa oqyta kirgenimizde (Ańsaǵan Qońqabaev deıtin eldiń aıaýly azamaty edi, ómirden jas ketti), sonyń úıinde Kárim Mustafın aqsaqal jolyqsyn. Aýdan ákimi Jaqan Qosabaev qarııaǵa Syraǵańnyń toıyna astanadan kelgen qonaqtardy tanystyryp, kezek maǵan jetkende, aty-jónimdi atady. Kárim aqsaqal eleń etip:– Jaqan balam, sál tura turshy, kim dediń? Almatyda ertedegi ataqty túıe balýan Sársekeıdiń balasy bar, ózi jazýshy dep estýshi ek. Bul jigit sol bop júrmesin? – dedi.Jaqan:– O jaǵyn qaıdam, áıteýir, bizdiń biletin aǵamyz osy kisi, – dedi. Kárim aqsaqal maǵan buryldy, jurt ta eleń etti.– Iá, ata, men sol kisiniń nemeresimin.– Sársekeńniń qaı balasynansyń?– Sátmaǵanbetinen.– Alda, aınalaıyn-aı, balýannyń urpaǵy ekensiń-aý, jaryqtyq atańdy kórip edim, ákeńdi de bilem. Qolyńdy alaıyn. – Kárim aqsaqal ornynan qozǵalǵanda, men de atyp turdym. Úlken kisi qolymdy qysyp, betimnen súıdi. Atany, tipti ákeni kórmeı ósken men tolqyp-aq baramyn… Sonaý 1931 jyldary dúnıeden ótken atamdy jadynda saqtaǵan, soǵystan oralmaǵan ákemdi biletin de jan bar eken-aý?..Kárim aqsaqal áńgimeni de jaqsy aıtady eken, ózi erterekte muǵalim bolypty. Jasy seksennen assa da sózi shıraq ári qaıratty. «Sartymaq Jumabaıdyń «Jumabaıdyń bes qasqyry» atanǵan bes uly boldy. Olar: Beısenbaı, Dúısekeı, Táketaı, Sársekeı, Sentaı. Sonyń Sársekeıi – túıe balýan da, Sentaıy – egiz balýan edi», – dep qaıyrdy Kárim aqsaqal sóz kezeginde.Osy áńgimege Syraǵań erekshe den qoıdy. «E-e, ózińdi jańa bildim-aý», – dep Aqkólge shomylǵan kezimizde qaıta-qaıta qasyna shaqyryp alyp, janynan uzatpady. Sóıtken quımaqulaq aǵa, qaıran Syrekem. Bári ádemi bastalyp edi-aý. El qandaı, kóńil qandaı. Yqylas she?«Taǵy da janym bir qýnap,Kezemin Torǵaı dalasyn.Kókiregimde jyr týlap,Jutamyn jupar aýasyn», – dep, baryp-aq ediń, týǵan jerge. Qýanǵanyń da ras. Torǵaı dalasyn kezdiń de. Kókiregińizde jyr týlap, jupar aýasyn jutqanyńyzdyń da kýási boldyq. Átteń, átteń, dúnıe, sol bir kólik apaty. Qostanaıǵa bet alǵandaǵy jol. О́zi san ótken jol. Aldaspan aqyn sol jolda jan jary Kúljamal ekeýi qansyrap jatty. Alla saqtasyn, aıtý da, jazý da qıyn, qol júrmeıdi. Dárigerler qudiretti eken-aý. Eńbek áne, dárigerlerdiki! Bulardyń jep júrgen nany adal eken. Toı saparynda saparlas, mamandyǵy dáriger, kelinshegim Gúlbarshyn sol joly úlken qaırat kórsetti-aý deımin, tilegendeı Syraǵań toıyna ǵaıyptan kele qalǵan Qostanaıdyń ataqty otashysy, sol kezdegi halyq depýtaty Ysqaq Esirgepov bolmaǵanda jaǵdaıdy boljaý qıyn-aq edi. Qos dáriger túnimen kirpik qaqpaı, aýyr jaraqat alǵandarǵa alǵashqy kómek kórsetip quraq ushqandaryn kóz kórdi. Syraǵań men onyń báıbishesi Kúljamal jeńgeıdiń qatty zaqymdanǵan qas-qabaqtary tigildi. Dárigerler operasııalardyń bárin jáne narkozsyz jasady-aý, adam jany ne degen siri. Ertesine sanavıasııa da ýaqytyly jetti. Jaýtańdap dala qaldy, kóz jasyn súrtip el turdy.Áıteýir, aqyry qaıyr. Kóp tileýi shyǵar, shyǵyn joq. Syrekeń men Qulekeń Almatyǵa oraldy. «Ýh!» – degenbiz.Aqynnyń «Juldyzdy júrek» deıtin bir jınaǵy «Kent taýyna ketip bara jatyrmyz» deıtin óleńimen aıaqtalatyn. «Ne taý?» dep oılap qoıatynmyn ishteı.«Kent taýyna ketip bara jatyrmyn,Aspan beıne qatyp jatqan jaltyr muz.Kent taýyna ketip bara jatyrmyn,Sary dala, sary samal salqyn kúz».Astar bar sııaqty osy óleńde. Aqyn neni meńzegen? Jumbaq. Áıtse de, júrek bárin sezedi… 1993 jyldyń 12 aqpany. Syraǵań nashar jatyr degen habardy estisimen reanımasııa bólimine jetkenmin. Medısınalyq tártiptiń qatańdyǵyna qaramaı, áıteýir, áreń degende palatasyna kirdim-aý. Qasymda sol bólimniń dárigeri Kúlshat Qaıyrbekqyzy. Syraǵam sup-sulyq, kózi jumýly, kókiregi syr-syr etedi, erni kezergen.– Syrbaı Máýlenovıch-ch, – dep daýystaıdy qasyndaǵy dárigeri. Dybys bermedi.– Máýlenovıch-ch,..Álden ýaqytta Syraǵań kózin bir ashty-aý. Esi ózinde eken.– Sizge baýyryńyz kelip tur.– Á-á-á, – dep qyr-qyr etti Syraǵań. – Kim-m bul-l?Jaqyn kelip qolyn sıpadym, mup-muzdaı. Jaraly qolyn jansyz deýge bolady, kókpeńbek.– Men ǵoı, Syraǵa, Qoǵabaımyn… – Únsiz, uzaq qaraǵan ol, bir kezde bar kúshin jınaǵandaı bolyp:– Á-á, – dedi. – Rızamyn, qalqam-m…Budan keıingi sózi úzik-úzik shyqty.– Bá-ri-ne sá-le-m…Dáriger maǵan shyǵýǵa belgi berdi.– Já, dem alsyn, qajydy.Uzamaı Syraǵańnyń sýyq habary jetti. Kún aqpannyń 13-ine qarapty. Dala ala quıyn, kóńil júdeý. Júrek jylap tur. Tóńirektiń bári shyr aınalyp bara jatqandaı, jan-jaǵym sary saǵym, sap-sary bir dúnıe. Osylardyń arasynan bir kósh kóringendeı boldy. Baǵyty – taý jaq. Alysta aq sáýleler shashylǵandaı. Aqyn óleńi tilge jáne oraldy.«Kent taýyna ketip bara jatyrmyn,Sary dala, sary samal salqyn kúz…»Jyldar ótip jatyr. О́mir-dúnıe óz zańymen aǵýda. Bul kúnde Syraǵańnyń atynda kóshe, eldi meken bar, mektepter aqyn atyn ıelendi, Almatyda ózi turǵan úıge eskertish-taqta qoıyldy, kitaptary shyǵyp jatyr. Átteń dúnıe, bul jalǵanda kim máńgi turǵan, ózi búginderi aramyzda joq, aldaspan aqyn tiri bolǵanynda osy kúnderi 90-ǵa keler edi, halqy jyr dúldúliniń mereıtoıyn toılar edi…Kóńildegi bar jubanysh – Syraǵań esimi el esinde, ol – halqymen birge jasaıtyn aqyn!Qoǵabaı SÁRSEKEEV,jazýshy.
Almaty.