Juma, 19 qazan 2012 7:33
Qazaq prozasyna alpysynshy jyldardyń bel ortasynda shoǵyr-shoǵyr bop talantty jastar kele bastady. О́rteńge shyqqan quraq qamystaı olar birinen soń biri dúrmek-dúrmek bop kep, bir-birimen jarysa jazyp, qazaq oqyrmandarynyń kitaphanasyn jańa shyǵarmalarmen baıyta tústi. Ol shyǵarmalar aldyńǵy aǵa býynnyń shyǵarmalarynan bólekshe tynystaǵy, kóp sózdilik pen shashyrańqy oqıǵalardan arylǵan, jańa oı men jańa ıdeıany obraz tabıǵatyna sińire bilgen, kereksiz, janama detaldardan tazarǵan, qazaq ádebıetiniń kórkemdik deńgeıin jańa bıikke kótergen shyn mánindegi jańa shyǵarmalar boldy.
Juma, 19 qazan 2012 7:33
Qazaq prozasyna alpysynshy jyldardyń bel ortasynda shoǵyr-shoǵyr bop talantty jastar kele bastady. О́rteńge shyqqan quraq qamystaı olar birinen soń biri dúrmek-dúrmek bop kep, bir-birimen jarysa jazyp, qazaq oqyrmandarynyń kitaphanasyn jańa shyǵarmalarmen baıyta tústi. Ol shyǵarmalar aldyńǵy aǵa býynnyń shyǵarmalarynan bólekshe tynystaǵy, kóp sózdilik pen shashyrańqy oqıǵalardan arylǵan, jańa oı men jańa ıdeıany obraz tabıǵatyna sińire bilgen, kereksiz, janama detaldardan tazarǵan, qazaq ádebıetiniń kórkemdik deńgeıin jańa bıikke kótergen shyn mánindegi jańa shyǵarmalar boldy.
Bul urpaq ádebıetke aldyńǵy aǵalaryndaı rabfak nemese muǵalimdik semınarııany úzip-julqyp júrip bitirgen, M.Áýezovten basqasy negizinen ortasha bilim qorymen shyǵarma jazýǵa kirisken urpaq emes, kóne dáýir ádebıetinen bastap, sol kezdegi Keńes Odaǵy jazýshylarynyń ozyq úlgileri bop sanalatyn barlyq shyǵarmalar men orys klassıkasyn taýysa oqyǵan, ol oqyǵandaryna ishki talap-tilekteri qanaǵat tutpaı, osyǵan deıin temir qaqpasy tars jabýly turǵan batys ádebıetiniń buryn-sońdy estip-bilmegen jazýshylaryn qomaǵaılana oqyǵan, oqı otyryp: «biz qaıdamyz?» dep árqaısysy kúrdeli de qıyn suraqqa jaýap izdegen urpaq edi. Osy suraq olardy eskini qasterleı otyryp jańasha jazýǵa ıtermeledi. Tipti, májbúr etti. Osyndaı suraqtarǵa jaýap izdep, kórkemdik deńgeı bolmasa ıdeıalar ıdeıa kúıinshe qalyp qoıa beretinin, onymen oqýshy júregine jol tapqanmen ony jaýlap alýǵa bolmaıtynyn, barlyq ıdeıalar men kórkemdik krıterııler ulttyq bolmys arqyly júzege asýy tıis ekenin, olaı bolmaǵan jaǵdaıda ondaı shyǵarmany ózge ult túgili óz ultyń da qabyldaı almaıtynyn, Brehtshe aıtqanda, «naǵyz ulttyq shyǵarmalar ǵana ultaralyq óner bola alatynyn» búkil bolmys-bitimimen túsinip, óz ónerimizdi álemdik óner bıigimen salystyra qarap, jantalasa izdeýdiń jańa jolyn tańdaǵan álgi aıtqan shoǵyr-shoǵyr talanttardyń ishinde jazýshy Tólen Ábdikov te bar edi. Ol basqa zamandastary sekildi burqyratyp kóp te jazbady, qalyń-qalyń romandarǵa da bara qoımady. О́zine qatal talap qoıa biletin, artyq-aýys bir detal, tipti, ornyn tappaǵan bir sóz úshin ózin-ózi keshire almaıtyn shyn sýretker retinde ol az bolsa da saz jazýǵa, shyǵarmashylyq tolǵaq ábden meńdep, jazbaýǵa múmkindik qalmaǵan jaǵdaıda ǵana qolyna qalam alýdy ómirlik prınsıpke aınaldyrdy. Jazar aldynda ol aqsúıek bop oılanyp, jazý ústinde ózin quldaı qınady. Barlyq jańa ıdeıalar men jańa paıymdaýlar, ómirdiń ashy-tushy shyndyqtary elenip, ekshelip, meılinshe suryptalyp, qol dıirmenge tartar aldyndaǵy tálimi bıdaıdaı ár qypyǵyna deıin tazalanyp, patsha men pańnyń asyndaı san ret tekserilip, barsha adam ataýlyny tolǵantyp júrgen izgilik pen jaýyzdyq, mahabbat pen zulymdyq, adaldyq pen aıarlyq, qııanat pen qaıyrymdylyq, kisápirlik pen músápirlik, naısaptyq pen kisilik, ozbyrlyq pen momyndyq, qoıshy, áıteýir, barshaǵa ortaq qaıǵy men qýanyshtyń maǵuryp pen mashyryqtaı alys aralyǵyn qııalmen sharlap, adamı oılar men adamı topshylaýlardy qazaqı sanaǵa erkin syıdyryp, olardyń bárine qazaqı reńk, qazaqı boıaý sińirip, sheteldik úrdiske ǵana jarasymdy dep tanylyp kelgen oqys áreketterdiń ózin qazaq uǵymyna saı adaptasııadan ótkizip, ulttyq oı-sananyń búgingi kórinisindeı etip oqýshyǵa usyna bilý Tólen sııaqty jazýshylarǵa emes, tek Tólenniń ózine ǵana tán erekshelik. Sondyqtan da onyń shyǵarmalary sanmen emes, sapamen ólshenedi, sondyqtan da onyń bir shyǵarmasynyń salmaǵy ózgelerdiń qos qorjyn kitaptarynan aýyr. Tólenniń ár shyǵarmasy baz bireýlerdiń shyǵarmalary sekildi baspa júzinde jarııalanbaıdy, onyń shyǵarmasy dúnıege keledi. Al dúnıege keletin shyǵarmalar qashanda az bolatyny belgili. Eger Tólen kólem qýǵan jazýshy bolsa, «Áke» povesin qalyń romanǵa aınaldyrýyna ábden bolatyn edi. Bir urpaq – bir dáýirdiń basynan ótken qaıǵyly oqıǵalar men qıly-qıly taǵdyrlar tizbegi Tólenniń kósile de, sheshile jazýyna mol múmkindik berip turǵandaı-aq edi. Biraq, Tólen oǵan barýdan sanaly túrde bas tartty. Bas tartqyzǵan – onyń óz ishinde týa bitti jaıǵasqan qatań talap, ózin-ózi aıamasqa bekingen ishki «kórkemdik» senzýra, qalǵany álemdik ádebıetti sharlap oqyp, sharshamaı izdenip, búgingi prozaǵa qoıylar talapty erkin ıgere bilgendiginiń nátıjesi.
Bir qaraǵanda ómir degen esiktiń ashylyp jabylǵanyndaı tym qysqa, endi bir qarasań shildedegi orazanyń kúnindeı tym uzaq. Bala týylady, eseıedi, er jetedi, ushqan uıasyn tastap alysqa qanat qaǵady. Artta balasyn sarǵaıa kútip áke men sheshe qalady. Endi ǵana bastalǵan ómirdiń san-sapalaq qyzyǵy men shyjyǵyna alańsyz aralasyp ketken jas jigit sarǵaıa kútken ata-anasyn da umyta bastaıdy. Ata-ananyń balaǵa degen saǵynyshy, jumys, karera dep júrip týǵan úıine oralýdy umytqan bala jaıly qazaq ádebıetinde shyǵarma az emes. Tólenniń bul shyǵarmasy nesimen qundy? Áke men bala jaıly tolyp jatqan shyǵarmalardan munyń aıyrmashylyǵy ne? I.Týrgenevtiń ákeler men balalar jaıly jazǵan áıgili romanynyń aıtar oıyna bul shyǵarma ne qospaq jáne oqýshyny nesimen baýramaq?
Qaladaǵy qarbalas ómir bir basqa, aýyl álemi bir basqa. Tolyp jatqan aǵaıyn-týystan jalǵyz qalǵan ákeniń jalǵyz uldan kóp nemere súısem degen armany, bir armany oryndalyp, kelin túsirgen kezdegi búkil aýyldyń dúrligip toı jasaýy, alǵashqy nemeresin tartyp alǵandaı áke-sheshesiniń bir jasqa tolar-tolmasta elge alyp ketýi, kelesi jyly aýylǵa kelgende ol balanyń bulardy tanymaýy, hal ústinde jatqan ákeniń aryzdasyp-qoshtasýy, el ishinde ólimge degen sonshalyqty sabyrly kózqaras, tipti, dál osylaı qoshtasyp qoıǵan Dosmaǵambet degen bireýdiń aıaq astynan saýyǵyp ketip óziniń de, áıel, bala-shaǵasynyń da aldynda «yńǵaısyz» jaǵdaıda qalýy, bári-bári: qaıǵysy da, qýanyshy da mamyrajaı, beıǵam, alańsyz, ańǵal qazaq aýylynyń qara sózben salynǵan shynaıy sýreti dersiń. Eń arysy: «óskende áke-shesheńdi baǵasyń ba?» degen suraqqa «baqpaımyn» dep short kesken jas balanyń jaýabyna sheıin naǵyz sýretker jazýshy ǵana baıqaýǵa tıis shyndyq jatyr.
Búkil bir rýly elden asharshylyq kezde ǵaıyptan-taıyp jalǵyz ózi aman qalǵan ákede urpaǵynyń kóp bolýynan basqa qandaı arman bolýshy edi? Kelininiń úsh qursaq kótergeniniń ózin azyrqanyp, tipti, Almatyǵa emdelýge, toıǵa, jınalysqa kelgen adamdardyń bárine balasynyń mekenjaıyn jazyp berip, «kelinniń ishin baıqap kel» dep jasyryn tapsyrma berip jatatyn áke-shesheniń nemerege degen «toıymsyzdyǵynyń» túbinde qazaq dalasyn qynadaı qyrǵan asharshylyq pen tolyp jatqan zobalańdardyń áli basyla qoımaǵan qaıǵy tabyn sezip otyrasyń.
Sonymen, áke kóz jumdy. Artynda qalyp bara jatqan balasy men úsh nemeresi qarańǵy kórge kirer aldynda úmit sáýlesin seýip, ishinde sem bop qatqan qatpar-qatpar qaıǵy sherimen o dúnıege attandy. Táıiri, bul ómirge kim kelip, kim ketpegen, «…Kezegimen óliner, baıaǵydaı kóriner» dep ar jaǵynda Abaı kúrsinse, «V etoı jıznı ýmırat ne novo, no ı jıt konechno ne noveı» dep ber jaǵynda orys jigiti S.Esenın kúńirendi, al kúni keshe aramyzda júrgen Asqar Súleımenov bolsa: «Kelý – paryz, ketý – mindet» dep short kesken. Tipti, ol kisiler eshteńe demese de «ózekti janda ólim bar», týǵan adam ólip, adam bitken alma-kezek oryn aýystyryp jatady emes pe? Qalyń romanǵa júk bolatyn bul povestegi kesek-kesek oqıǵalar men san qıly sıtýasııalar tek este qalar iriligimen, júrekke jyly tıer shynaıylyǵymen ǵana emes, osylardyń báriniń qazaqy bolmys, qazaqy psıhologııa, qazaqy tanym arqyly berilýinde. Áke men balanyń arasyndaǵy qarym-qatynas jalpyǵa ortaq taqyryp bolǵanmen, ol taqyryp ár ultta ár basqa qabyldanyp, ár basqa sheshimin taýyp jatatyny aqıqat. Barsha adamzatqa ortaq bop sanalatyn osy taqyryp qazaq topyraǵyna Tólen qalamy arqyly qonys aýdarǵanda, formasy da, mazmuny da taza ulttyq shyǵarma bop týǵan. Bul shyǵarmany «oqyp shyǵý úshin» ǵana qarap shyqqan adamǵa onyń «pálendeı alyp bara jatqan eshteńesi joq» bop kórinýi múmkin. Bulaı baǵalaý eshnárseni moıyndaǵysy kelmeıtin, moıyndaǵysy kelse de ishki qyzǵanyshyn jeńe almaıtyn rýhanı toǵysharlarǵa nemese shyǵarmashylyq daltonıkterge tán.
Shyǵarma bitti.
«…Ákemdi jóneltip bolǵan soń, kelesi kúni men aýdanǵa baratyn sovhoz dırektorynyń mashınasyna ilesip júrip kettim. Qaıǵy júgi jeńildep, boıym sergip qalǵan sekildi. О́likti qadir tutqan osynaý qyrýar ólim joralǵysynyń ǵasyrlar boıy halyq arasynda saqtalyp kelýiniń syryn jańa túsingendeımin. «Iаpyr-aý, – deımin ishimnen tań qalyp, – nege jurt el ortasynda ólgisi keledi? Nege ómir boıy basqa jerde ǵumyr keship, ólý úshin týǵan elge oralady? Nege?
Áldeqalaı kóńilim bosap, kózime jas tireldi. Biraq, ákemniń qazasyna jylaǵam joq. Basqa birdeńege. Basqa…»
Ol qandaı «basqa birdeńe?» Shyǵarmanyń eń sońyndaǵy osy bir eki aýyz sóz qazaqtyń búkil tirshiligi men bolmysyn, ózine ǵana tán ómir saltyn, ómirlik fılosofııasyn anyqtap turǵan joq pa? Budan biraz buryn aýrý aınaldyryp alǵan áke-sheshesin Almatyǵa kóshirip almaq bolǵanda joq-bardy syltaý etip ákesiniń kónbeı qoıǵanynyń syryn balasy endi uǵyndy. О́ler aldynda súıegin týǵan elge qaraı súıreıtin qazaqı bolmysty Tólen Ábdikov shynaıy da shymyr shyǵarmasynda osylaı sýrettep beripti. Sýretkerdiń shynshyldyǵy men shynaıylyǵy sol, shyǵarmadaǵy bolmysy tańǵy shyqtaı taza, sezimderi jańa saýǵan sútteı appaq adamdardy kóre qalsań et jaqyn baýyryńdy kezdestirgendeı qushaqtaı ketkiń keledi. О́ıtkeni, biz ol adamdarmen Tólen arqyly etene jaqyn tanystyq, olardyń basynan ótken qaıǵylaryna ortaq boldyq, olarmen birge ómir súrdik.
Kórkem shyǵarmanyń basty maqsaty da osy bolsa kerek.
Tólen Ábdikov 60-jyldary jaryq kórgen «Bas súıek» atty alǵashqy áńgimesinde músinshi Hamıttiń Jaýbóri batyrdyń bas súıegi arqyly onyń músinin jasaý jolyndaǵy jan azabyn sýretteý arqyly shynaıy ónerge ózin arnaǵan adam eshqashan rahat ómir súre almaıtynyn, izdenýde shek joq ekenin, jaýjúrek batyrlar jaıly qatyp qalǵan stereotıpti jeńý ońaıǵa soqpaıtynyn, qolynda az ǵana bıligi bar adamdardyń ózi ulty úshin jan qıǵan uly tulǵalardan góri óz týystaryna eskertkish ornatyp, ultqa úlken qııanat jasap otyrǵanyn oılaıtyn toǵysharlardy alǵashqy áńgimesinde-aq synap edi. Sovhozdyń jaı ǵana býhgalteri byltyr ólgen ákesine tóbesi kók tiregen eskertkish qoıyp jatqanda, qol sozym jerdegi Qalmaqqyrǵanda eli úshin mert bolǵan Jaýbóriniń molasy jermen-jeksen bop, ústin shóp basyp jatqanyn qaperine de almady. Bul – ulttyq sananyń mesheýligi. Tólen osyǵan kúıindi.
Ádilet jolyndaǵy onyń janaıqaıy sodan beri bir báseńsigen emes. Onyń kelesi shyǵarmalary – «Aqıqat» pen «Parasat maıdanynda», «Biz úsheý edik» atty tuńǵysh dramalyq shyǵarmasynda, «Qaıyrsyz juma», «Oń qol», «Jat perzent» sekildi ishki dramaǵa toly áńgimelerinde aqıqat pen qııanattyń ashyq maıdanǵa shyqqanyn kóremiz. Ásirese, janrlyq jaǵynan taza kórkem shyǵarmadan góri fılosofııalyq-polemıkalyq esse bop tabylatyn «Parasat maıdany» atty povest júıkeleri tozyp, ábden qajyǵan, ómirde mán-maǵyna izdep sanalary sarsańǵa túsken, tipti, úmitsizdik aýrýyna shaldyǵyp, myna ómirden óz erikterimen ketýdiń fılosofııasyn jasap alǵan jandardyń jan arpalysy men sabyrly kúızelisteri ózderi qarańǵy túnek dep esepteıtin myna tirshilikten qyryq jamaý júrekke daýa izdep, ony taba almaı, taba qalǵan kúnde sol bozamyq sáýleniń artynda taǵy da qarańǵy túnek turǵanyn kórip, myna ómirdiń alǵysharttaryn adamzat óz qolymen ózderi baıaǵyda asqan sheberlikpen buzyp tynǵanyn, tabıǵat garmonııasy adam qolymen kúnnen-kúnge setinep bara jatqanyn, endi onyń jalǵanýy múmkinnen góri múmkin emestigi mol ekenin, adamzatty parasat qarańǵylyǵynan alyp shyǵar Teseı jibiniń qaıta jalǵana qoıýy neǵaıbyl ekenin eki adamnyń bir-birine jazǵan oıǵa toly hattarynan ómir degen ne, qaıǵy men baqytty qalaı túsinemiz degendeı telegeı-teńiz suraqtar men saýaldardyń aq boranynyń astynda qalǵan oqyrman da bir mezgil ózi de úmitsizdik ıirimine tartylyp baryp, áreń degende maltyǵyp júrip «úırenshikti óz jaǵalaýyna» shyǵyp, álgi saýaldardyń jaýabyn izdestire bastaıdy. Qosylmaıtyn eki uǵymnyń eshqashan birikpeıtinin sezedi. Oksıýmoron, ıaǵnı ádildik pen qııanat sııaqty kereǵarlyqtar qaqtyǵysy qaǵıdasyn Tólen óz shyǵarmasynda anyq jazǵan da eken. Nazar salyńyz: «Eger bir attyń túsi ári kók, ári qara bolsa, ony ala dep ataıdy. Biraq ol aq pen qara dep atalatyn eki tústiń bar ekenin joqqa shyǵara ala ma? Joq! Tek, eki tús bir attyń boıyna syıysyp tur. Endeshe, izgilik pen qııanatty bir boıyna syıdyrǵan qansha qubylys bolsa da, ol ekeýi bir uǵymǵa aınala almaıdy. («Parasat maıdany», 20-bet). Tólen bul shyǵarmasyn jazǵan kezde, árıne, áldeqashan umytylyp ketken kóne grek fılosofııasyn jańǵyrtqaly jazǵan joq, bul – oı qýǵan adamnyń basynan ótpeı qoımaıtyn zańdy qubylys. Uly formalıst V.Shklovskıı: «álemge áıgili shyǵarmalarda keıipkerdiń baqytty sátin sýretteý bir-eki betten aspaıdy eken, al qalǵan betterdiń bári sergeldeńge toly bolady eken, – dep jazǵan edi. Tólenniń «Parasaty…» sergeldeńge toly. Onyń kez-kelgen betin ashyp oqı qalsańyz ózińizdi mazalap júrgen ishki arpalysyńyzdyń qaǵaz betine qalaı túsip qalǵanyna tań qalǵandaı bolasyz. «Adamdar eń kóp azapty qarapaıym aqıqatty elemegennen shegedi» degen F.Nıssheniń anyqtamasynan bastaý alatyn fılosofııalyq oı-tujyrymdar tizbegi barǵan saıyn tereńdep, bútin bir oı aralyna túsip ketkenińdi baıqamaı qalasyń. Adam ómirge rahat úshin emes, azap úshin, baqyt úshin emes sergeldeń úshin keletinin, Abaıshylap aıtqanda, «oıly adamǵa qyzyq joq bu jalǵanda» bolsa, Maǵjanshylap qaıyrǵanda, «sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa» ekenin «Parasat…» povesi joǵary sana men tanym bıiktigi turǵysynan taldap, taratyp, Tólenniń ómirdegi ózi sııaqty keıde daýlasyp, dáleldep aıtqanyna kózińdi jetkizbeı tynbaıdy. Máselen, onyń mynadaı oılaryna qalaı daý aıta alasyń? «Bostandyq – adamnyń óziniń ishinde, sanasynda. Týmysynda qorqaq, jaǵympaz janǵa qansha bostandyq bergenmen ol bostan bola almaıdy. Shekten tys ózimshil, shenqumar, nápsiqumar, ashqaraq adamdar eshqashan da bostan bola almaıdy. О́ıtkeni, olar ózderiniń álgi nıetteri men pıǵyldarynyń qulaq kesti quldary.
«Bostandyq degen ne? Ol – ar-uıattyń tazalyǵy» degen bizdiń dáýirimizden jeti ǵasyrdaı buryn ómir súrgen jeti dananyń biri – Perıandr Korınfskıı. Ǵajap emes pe! Iаǵnı, shyn bostandyqqa rýhanı kemeldený arqyly ǵana jetýge bolady» («Parasat maıdany», 30-bet). «О́mir degen uly oıynnyń erejesi baıaǵyda jasalǵan. Ádette erejeni tómengi dárejedegi oıynshylardyń jıi buzatynyn jáne olar úshin ereje qashan da aýyr júk ekenin esińizge salǵym keledi» (31-bet)
Iá, oı tizbekteri osylaı jalǵasyp kete beredi. Baıqadyńyz ba, ara-arasynda ondaı úmitsiz tuńǵıyqtan shyǵýdyń da joldary bar eken. Ol – rýhanı kemeldený, ǵasyrlar boıy qalyptasqan ómir degen uly oıynnyń erejesin buzbaý?! Biraq, qalaı? Rýhanı kemeldený ıdeıasyn uly oıshyl L.Tolstoı óle-ólgenshe aıtyp ta, jazyp ta ótti, adam óz boıyndaǵy qanaǵatsyzdyq pen mansapqumarlyqty jeńbeı, ádil qoǵam ornata almaıtynyn barlyq gýmanıst-jazýshylar men aqyndar, ǵalym-fılosoftar taýsyla jazyp ótti. Biraq, adamzattyń, dálirek aıtqanda, bıleýshi toptyń «ereje» buzý dástúri órshimese, báseńdegen joq. Demek, sheńber tuıyqtaldy. Ádildik eshqashan ádiletsizdikti jeńe almaıdy. Biraq, birjola jeńilmeıdi de.
Oksıýmoron jalǵasa beredi. Adamzat ózin-ózi qurtyp bitkenge deıin.
Tólen Ábdikov qalamynan týǵan «Aqıqat» povesi, «Biz úsheý edik» dramasy da tabıǵaty jaǵynan bir-birimen úndes, mazmundas jatqan shyǵarmalar. Munda keıipkerlerden góri oı qaqtyǵystary jekpe-jekke jıi shyǵyp, oı obrazǵa aınalyp jatady. Uly Gomer aıtqandaı, «Mysl ý lıýdeı zemnarodnyh byvaet takoıý, kakýıý ım v etot den posylaet rodıtel bessmertnyh ı smertnyh». Demek, ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan aqıqat jolyndaǵy aıqas Tólenge de dál sol shyǵarma jazý ústinde joǵarydan quıylyp jetken bolar. Biraq, ol oı «jaýyndaryn» jurttyń bári emes, oı ańdyǵan adam ǵana ustaı alatyn bolýy kerek. О́mirden talaı fızık ótti, alaıda, naızaǵaıdy Rezerford qana ustaǵan joq pa? Tólen de adam sanasynda kún saıyn jarq-jurq etip mazany alyp qoımaıtyn oı naızaǵaılaryn ustap alyp, bárin qazaqy kógenge tizip, oqýshysyn tanym dúnıesiniń erikti tutqynyna aınaldyryp jiberedi. Parapsıholog pen telepat, krımınaldy polısııa arasyndaǵy baılanys, telepattyń urylardy oısha kórý qasıeti, osy qasıetti kezdeısoqtyq emes, adam boıyna bitken kóripkeldik júıe retinde qarastyratyn ǵylymı júıe jasamaq bolǵan professordyń eńbegi esh ketip, povest telepat Roberttiń ólimimen bitti. Munda da bılik óz ústemdigin júrgizbeı qoımaıdy eken. Polısııa úshin ǵylymı negiz jasaýdan góri gangsterlerdi ustaý áldeqaıda qymbat. Bir qaraǵanda shytyrman fantastıkalyq janrda jazylǵan shyǵarma bop kóringenmen ómirdiń máni men tarıhı oqıǵalardyń sol tarıhtan alar orny jaıly tolǵanystarǵa toly. Telepat Robert kóripkel ǵana emes, kóripkeldigi arqyly adam bolmysyn ábden zerttep bolǵan, adamdardyń jappaı pendeshiliginen, usaqtyǵynan, merkantıldiginen, jeke bastyń paıdasy úshin jaýyzdyqtyń eshqandaı túrinen bas tartpaıtyn ózimshildik minezderinen ábden jerigen, «bul bes kúnniń orny joq aptyǵarǵa» degen adamzat aýasyn kezip júrgen oıdy qaǵyp alyp bizge jetkizgen Abaı sekildi, Robert te mynadaı «aptyqqan», mánsiz tirshilikke qyzyǵa qoımaıdy. Ol úshin ómir súrýdiń, professor kúnde qulaǵyna quıatyn «máńgi tarıhta qalatyn boldyń» degen mańyzdy usynystyń ol úshin budan bylaı kók tıyn da quny joq. О́ıtkeni, ol «máńgilik» degen oıdyń ózine kúle qaraıdy. «Ulylyq», «Talant» degen uǵymdardyń ózi Volter aıtqandaı qudaıdan keletin nárse dep esepteıdi Robert. Aıtalyq, soqyr ınstınkpen qustar qalaı uıa salady, talantty shyǵarma degen de solaı. Al, tarıhqa keletin bolsaq, – dep jalǵastyrady oıyn sol telepat. – Tarıhta eshqandaı mán joq. О́ıtkeni, tarıhta ylǵı kezdeısoq tulǵalar men kereksiz oqıǵalar qalady». «Qundyzdyń dańqyn shyǵarǵan – onyń túgi bolǵanmen, sol túkter qundyzdyń ózi úshin qymbat zat emes. Ol tipti ózi úshin asa mándi bop eseptelmeıtin zattyń qalaısha óziniń dańqyn shyǵaryp júrgenine tań qalǵan bolar edi. Tarıh ta sol. Oǵan adamdardyń izgi armany, mándi maqsaty, mahabattary qajet emes… Qaıdaǵy bir jańsaq maqsattarmen salynǵan áýre pıramıdalar tarıhta qalady da, tolyp jatqan adamdardyń kóz jasy men qaıǵy-qasireti umyt qalady. Tarıhshylar syrtqy kórinister men hronologııany ǵana esepke alady».
Tólen shyǵarmalary osyndaı oılarǵa toly. Tipti, ómir men ólim jaıly kóp aıtylatyn oılar barlyq pende shoshıtyn, «ólim» degen sýyq sózdiń ózin úreıli máninen aıyryp, jolaýshynyń kelýi men ketýi sııaqty qarapaıym uǵymǵa aınaldyrady. Álemdik oı men qaǵıdalar talantty jazýshynyń shyǵarmalarynda erkin jymdasyp, qazaqy qalp alyp, ulttyq fılosofııalyq kategorııalarmen mıdaı aralasyp ketkenin kóremiz. «Kto znaet, eto jızn ne est lı smert, I smert ne est lı to, chto jızn dlıa smertnyh» dep bizdiń dáýirimizden áldeqashan buryn anyqtamasyn berip ketken Evrıpıdtiń oılary «Aqıqat», «Parasat maıdany», odan áldeqashan buryn jazylǵan «Tozaq ottary jymyńdaıdy» degen povesterde, ásirese, «Áke» povesinde qaıta jańǵyryp, ulttyq mán-maǵynaǵa ıe bolady.
Tólen Ábdikovtiń «О́rkenıet» jýrnalynda jarııalanyp, áli kitap bop shyǵyp úlgermegen, 2010 jyly dúnıege kelgen taǵy bir úlken shyǵarmasy bar. Onyń aty «Tuǵyr men ǵumyr». Bul povest dep atasań da, keń aýqymdy roman dep atasyń da kónetin, «ne salsań da tartatyn», bolmysy bólek dúnıe. Oqıǵasy – búgingi kún, pishini – baıandaý stılinde, mazmuny – Tomas Mannyń «Býddenbrokkı» dep atalatyn kólemi jarty qarys romanyna saı, keıipkerleriniń ishki álemi – knıaz Myshkın men Nehlıýdovty eske túsiretin, ıdeıasy – E.M. Remarktiń «Batys maıdanda ózgeris joq» atty romanymen úndes týyndy. Barlyq talantty shyǵarma sekildi bul shyǵarmanyń da «alyp bara jatqan eshteńesi joq», qazaq ádebıetinde talaı jazylǵan taqyryp. Batyrdyń ákesi halyq jaýy bop ustaldy, artynan áıeli de tutqyndaldy, 11-12 jasar Batyr men 4 jasar qaryndasy jetim qaldy, halyq jaýynyń balalaryna kómek qolyn sozǵan adam da jazalanatyn kez, ıaǵnı, eki balanyń kórmegen azaby joq, aqyrynda ekeýiniń eki ajyraýy, kishkene qaryndasynyń aýyryp shetinep ketýi, balalar úıi, tóbeles, soǵysqa suranyp ketý, Batyrdyń áskerı gazetke avtomat ustap turyp túsken sýreti, jaý qorshaýynda qalý, tutqynda bolý, AQSh áskerleriniń azat etýi, jaza kútip turǵanyn bilse de «táýekel» dep elge oralý, sovettik lager, Borıs degen atqa ıe bolý, Shtrafzona, Kolyma, azattyq alý, Sibirde úılenip, úı-jaı bop turyp qalý, qartaıǵan shaǵynda týǵan jerge oralý, adam tanymastaı ózgergen týǵan aýyly…
Bul oqıǵalardy erinbeı tizip otyrǵan sebebim – «kórdińizder me, «alyp bara jatqan eshteńesi joq, bári tanys-beıtanys oqıǵalar» degen oıdy dáleldeı túsý úshin keltirdim. Al, osy oqıǵalar tizbekten bosatylyp, árbir kórinis, árbir epızod, árbir detal kórkem shyǵarmaǵa aınalǵanda Zaman, Adam, Taǵdyr degen úsh uǵymnyń arasynda tuńǵıyq oıǵa ketesiń. Shyǵarmada jıi aıtylatyn: «Adamnyń basy – Allanyń (Allahtyń emes) doby» ekenine, osyndaǵy bir adamnyń basynan ótken, barsha qazaqtyń tóbesinen tóngen qasiretti qara jer qalaı kótergen, qazaq qalaı úgitilip quryp ketpegen dep jaǵańdy ustaýǵa ǵana shamań jetedi. Bir basyna tóngen myń qasiret-qaıǵydan arylyp, óler aldynda súıegin týǵan jerde qaldyrý úshin eline kelgen Batyr aýyldaǵy kishkene saıabaq ortasynda ózine qoıylǵan eskertkishtiń bar ekenin tiri qalǵan jalǵyz qarııa, burynǵy hımııa pániniń muǵalimi, qýshıǵan shúıkedeı shal Sálimgereıden estip, munyń basy aınalyp ketedi. Bári ras eken. Erteń – Toǵyzynshy maı. Búkil aýyl eskertkish mańyna jıylyp gorn tartqan pıonerler gúl shoqtaryn qoıyp, kishkentaı aýyldan shyqqan erjúrek batyr jaıly jalyndy sózder aıtylmaq. Buny jurt Máskeý túbinde erlikpen qaza boldy dep, maıdan gazetine baıaǵyda shyqqan munyń qaısar beınesin músinge aınaldyrǵan eken.
Endi buǵan tiri júrýdiń jóni de qalmapty.
Sol kúni ol talma aýrýy asqynyp, qaza boldy da, «aýylǵa qydyryp kelgen bir jolaýshy taban astynda qaıtys boldy» dep, belgisiz bireý retinde jer qoınyna tapsyrady.
Mine shyndyq, mine ańyz, mine aqıqat! Bir kezderi ózderi ómir súrgen, syıly bolǵan, bir qaýym elmen et jaqyn baýyrlardaı bite qaınasyp, aǵaıyn-týys bop ketken eldiń búgingi urpaǵy bulardy umytqan. Tipti, «Sháıkenniń uly talaı azap pen sergeldeńdi bastan keshirip, qartaıǵan shaǵynda týǵan eline aman-esen kelipti» dese de oǵan eshkimniń sengisi joq. Olarǵa bulyńǵyr saǵym ishinen erteginiń qaharmanyndaı aman oralǵan Batyrdan góri ańyzdaǵy batyr qymbat. Eger onyń tiri ekeni dáleldense osy aýyldy aýyl etip ustap turǵan eskertkishtiń kúl-talqany shyqpaq, ıaǵnı, aýyl tarap ketpek.
Tólen osy shyǵarmasymen búgingi qazaq prozasynyń deńgeıin taǵy bir satyǵa bıiktetip, eń tańdaýly álemdik prozashylardyń qataryna qosylyp otyr. «Shyndyqty jazatyn jazýshynyń aldynda turǵan bes qıyndyq» degen Breht teorııasynyń bári – batyldyq, aqyl, biliktilik, qabileti jáne aıla – osy shyǵarmadan aıqyn kórinedi. Mundaı shyǵarmany jazý úshin burynǵyny qaıtalaýǵa soqtyrmaıtyn asqan bilimdarlyq qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.
Bul maqalada biz Tólenniń qyzmet salasy, eńbek joly, ár jyldary shyqqan kitaptary men kúıshiligi, jaqsy kórgen erkekteri men erkek emesteri, onyń shyǵarmasy boıynsha túsirilgen kórkem fılm men sahnadaǵy qoıylymdary jaıly keńirek sóz etýden góri onyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eń basty azamattyq kredosy – aqıqat janyndaǵy jan aıǵaıyna kóbirek úńilýdi jón sanadyq. Ol maqsatymyz qalaı oryndaldy – ol jaǵynaoqyrman qaýym óz tóreligin aıta jatar.
Dýlat ISABEKOV.