Qyran bolyp qonǵan qııaǵa

Qyran bolyp qonǵan qııaǵa

Senbi, 20 qazan 2012 7:49

Bilimi men ǵylymy damyǵan el ǵana álemdik órkenıet kóshine ilese alady. Osy jaýapkershilikti sezinip, tabandylyqpen eńbek etken maıtalmandarymyzdyń arqasynda bizdiń respýblıkamyzda da ýaqyt talabyna saı ulttyq bilim berý júıesi qalyptasty. Erinbeı eńbek etip respýblıkamyzdyń bilim berý júıesi men ǵylym salasyn damytýǵa ózindik úles qosqan sańlaqtarymyzdyń biri Sultan Sartaıuly Sartaev búginde 85-tiń asqar bıigin baǵyndyryp otyr.

 

Senbi, 20 qazan 2012 7:49

Bilimi men ǵylymy damyǵan el ǵana álemdik órkenıet kóshine ilese alady. Osy jaýapkershilikti sezinip, tabandylyqpen eńbek etken maıtalmandarymyzdyń arqasynda bizdiń respýblıkamyzda da ýaqyt talabyna saı ulttyq bilim berý júıesi qalyptasty. Erinbeı eńbek etip respýblıkamyzdyń bilim berý júıesi men ǵylym salasyn damytýǵa ózindik úles qosqan sańlaqtarymyzdyń biri Sultan Sartaıuly Sartaev búginde 85-tiń asqar bıigin baǵyndyryp otyr.

Bizdiń búgingi keıipkerimiz – zań ǵylymdary­nyń doktory, akademık Sultan Sartaıuly Sartaev jastaıynan eńbekti serik etken, qaı istiń bolmasyn jemisti bolyp ónýine áýeli nıet pen zeıin qajettigin erte uǵynyp, tabandy eńbegimen eline syıly bola bilgen jan. Onyń ǵylymı-oqy­tý­shylyq ómir joly, Qazaq­stannyń konstıtýsııalyq memleket retinde ornyǵýy baǵytynda jasaǵan qadamdary, elimizdiń bilimi men ǵylym salasyn da­mytýǵa qosqan úlesi, azamattyq ustanymy men adamı qasıetteri barshaǵa jaqsy málim.

Sultan Sartaıuly Sartaev 1927 jyly qazan aıynyń 15 jul­dyzynda Qyzylorda oblysy, Ja­ńa­qorǵan aýdany, qazaqy qaı­maǵy buzylmaǵan Ja­ńaqorǵan ke­ntinde dú­nıege kelgen. Mektep qabyrǵa­synan úzdik sýyrylyp shyq­qan bozbala – bolashaq ǵalym Sultan Sar­taı­uly Almaty qalasyna úlken úmi­tin ar­qalap kelip, Almaty mem­lekettik zań ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Ol bilim jolyn munymen támam­da­maı, úmit otyn ári qaraı jalǵap, bilimin Más­keýdegi Mem­le­kettik zań ıns­tı­týtynyń aspırantýrasynda jal­ǵas­ty­ra­dy. Sul­tan Sar­taıuly­nyń ǵylym jolyn­daǵy alǵashqy qadamy as­pı­ran­týradan bastalady.

Osyndaı tanymal bilim ordalarynda bilim alǵan Sultan aǵaı óz qatarlastarynyń úzdigi boldy. Stýdenttik kezdiń ózinde qoǵam­dyq jumys­tarǵa belsene aralas­qan ol ınstıtýtty, aspırantýrany bitirgen soń óziniń eńbek jolyn 1952 jyldyń qarasha aıynan Almaty memlekettik zań ınstıtýtynda aǵa oqytýshy qyz­metinen bastaıdy. Odan soń osy ınstıtýtta dosent, memlekettik quqyq kafedrasynyń meńgerý­shisi, keıinnen ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sı­tetinde dosent, memlekettik qu­qyq kafedrasynyń meńge­rýshisi, zań fakýltetiniń dekany, memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy kafedrasynyń meńge­rý­shisi, professor qyzmetterin at­qardy. Ǵylym­nan qol úzbeı júrip, 1952 jyly qazan aıynda kandıdattyq, 1970 jyly doktor­lyq dıssertasııasyn qorǵady. 1975 jyly Ulttyq Ǵylym aka­de­mııasynyń korrespondent-mú­shesi, 1996 jyly QR áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń aka­de­mıgi ǵylymı dárejesin ıelendi.

Sultan Sartaıuly týraly sóz qozǵaǵanda onyń boıyndaǵy eń izgi qasıetter – qarapaıym­dy­lyq, kishipeıildilik, ultjandy­lyq, iskerlik, eńbekqor­lyq jaıynda aıtpaı ótý múmkin emes. Dana hal­qymyz «Qarapaıymdy­lyq – kemeńgerliktiń kórki» degen uly sózdi óziniń osyndaı uldaryna arnap aıtqan shyǵar, bálkim. «Ulyq bolsań – kishik bol», – degen halyq danalyǵyn berik ustanǵan Sultan Sartaı­uly Qazaqstan jáne TMD elderi túgili, Eýropa men Azııanyń birqatar elderinde tanymal bola tura, kez kelgen ortada jyly ári dostyq qa­rym-qatynas ornatyp, barshany qarapaıymdy­ly­ǵymen baýrap alady. Ol óziniń izdenim­pazdy­ǵy­nyń, tynymsyz eńbe­giniń arqasynda búgingideı dáre­jege jetti. Búginde ol QR UǴA akademıgi, Qazaqstan Respýblı­ka­­synyń Joǵarǵy mektep aka­demııasynyń akademıgi, Taraz, Semeı jáne Qyrǵyz-Slavıan mem­lekettik ýnıversıtetteriniń qur­met­ti professory, Qyrǵyz zań aka­demııasynyń Rafık Turǵyn­bekov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty, aty álemniń biraz elde­rine tanymal iri tulǵa. Úlkenge qurmet, kishige izet bildire otyryp qa­jy­maı eńbek etken asyl azamatymyz qara shańyraq QazUÝ atty bilim ordamyzdy, tipten respýb­lıka­myz­dyń ǵylym salasyn halyqaralyq deńgeıde ta­nymal mamandarmen qamtama­syz etti, tek Qazaq­stannyń ǵana emes О́zbekstan, Qyrǵyzstan t.s.s. shet memleketterdiń de ǵy­lymynyń damýyna atsalysty.

Ultty súıý, elge shynaıy qyz­met etý – árkim­niń qolynan kele bermeıtin, sózben ǵana emes, is­pen dáleldenetin uly is. Ult taǵdyry, til taǵ­dyry el taǵdy­ry­men tyǵyz baılanysty. Osyny tereń uǵynǵan Sultan Sar­taıuly memlekettik tildiń, mem­lekettik tildiń tiregi qazaq ulty­nyń taǵdyryna arasha túsip, odan týyndaıtyn má­selelerdi óziniń eńbek­terine arqaý etti. Sol ar­qyly ol memlekettik tildiń damýyna, shetelderdegi qazaqtar­dyń tarıhı Otanyna oralýyna ózindik súbeli úlesin qosqan azamattar qatarynan oryn aldy. Kez kelgen jınalystarda, saltanatty jıyndarda ol qazaq tilinde sóıleý­den jańylǵan emes.

Ulaǵatty ustaz shákirtte­rimen, jalpy stýdent qaýymymen kezdesý barysynda olardyń ár­qaısy­synyń suraq-saýaldary­na, pikirlerine erekshe den qoıýǵa tyrysyp, olardyń boıynda bilimge, ǵy­lym­ǵa degen qyzyǵýshylyǵyn týdyrýǵa, sol ar­qyly bilim, ǵylym deńgeıin kóterýge úlken mán beredi. Eńbekqor adamnyń jumsaǵan kúshinen góri bitirgen isi anyq kórinedi. Tek Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń ǵana emes, jalpy, zań ǵylymy­nyń kún­nen kúnge damyp, tyń ózge­risterge, úlken jetistikterge qol jetki­zýinde Sultan Sartaı­uly­nyń úlesi mol. О́ziniń zor uıym­dastyrýshylyq qabiletiniń arqa­synda ol aınalasyndaǵy adam­dardy ortaq iske jumyl­dyryp, jigerlendirip keledi.

«Ustazdyq etý – ýaqyt utý emes, ózgeniń ýaqytyn aıalaý, óziń­niń ýaqytyńdy aıamaý», depti shyǵystyń bir ǵulamasy. Bul ulaǵatty sóz beınebir bizdiń ma­qalamyzdyń keıipkeri Sultan Sar­­taı­ulyna arnalyp aıtyl­ǵan­daı. О́ıtkeni, ol ózi­niń qymbat ta asyl ýaqytyn shákirtteriniń bo­ıyn­daǵy qasıetterdi der ke­zinde tanyp, ashýǵa, da­mytýǵa arnaýda árkez basqalarǵa úlgi-ónege bola bilýde. Iá, ǵasyrlar jyljyp ótse de «Ustaz» sóziniń mán-maǵynasy ózgermek emes. Jalpy, ultjandy bilimdi jastar tár­bıeleý – aǵa býyn ókilderiniń aldyndaǵy borysh.

Sultan Sartaıuly óziniń eń­bek jolynda 600-den astam ǵy­lymı eńbek jazyp jarııa­laǵan, birneshe ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlaryn da­ıyndaǵan ulaǵatty ustaz-ǵalym. Onyń «Qazaq Sovet mem­leketiniń qurylýy men qa­lyp­tasýy», «Odaqtas Respýblıka­lar­dyń ult­tyq mem­lekettiligi», «Qazaq SSR-iniń memlekettik bıli­gi­niń eń joǵarǵy ókildi organy», «Sh.Ýá­lıhanovtyń memle­ket­tik-quqyq­tyq kózqarastary» (qosalqy av­torlyqta), «Stanovlenıe Konstıtýsıı Respýb­lıkı Kazahstan: problemy ı perspektıvy» (qos­al­qy avtorlyqta), «Qa­zaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń qalyptasýy: problemalary men bolashaǵy» (qosal­qy avtor­lyq­ta), «Táýelsiz Qa­zaq­­stan – ege­mendi memleket» (qosalqy avtor­lyq­ta) kitaptary, sondaı-aq onyń jalpy redaksııasyna bas­shylyq etýimen jazyl­ǵan «Qazaq SSR-iniń memleket jáne quqyq tarıhy», «Qazaq ádet-ǵuryp qu­qy­ǵynyń materıaldary» (qo­sal­qy avtor­lyqta) eki tomdyq oqý­lyǵy, «Polıtıcheskaıa ı pravovaıa ıstorııa Kazahstana» (qosal­qy av­torlyqta), taǵy da ózge ǵy­lymı eńbekteri qaı kezde de mańyzyn joımaıtyn qundy dú­nıeler bolyp tabylady.

Sultan aǵa tek óz isiniń she­beri, zań ǵyly­mynyń atasy, memlekettik qaıratker ǵana emes, otbasynda ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan qaıyrymdy áke, otbasyna degen, Otanyna degen perzenttik boryshyn únemi oılap júretin abzal azamat, ardaqty ata, aǵaıyn-týǵannyń maqtany­shy men abyroıyna aınalǵan aqsaqal.

Sultan Sartaıuly óziniń eń­bek jolynda jaýap­kershiligi mol talaı qyzmetterdi abyroımen atqaryp, el qurme­tine bó­lendi. Bir­neshe márte Joǵarǵy Keńeste halyq ókili bolǵan ol Qazaq­stannyń egemen, táýelsiz memleket re­tinde qa­lyptasyp, damýyna negiz qala­ǵan birqatar zań aktileriniń jobalaryn ázir­leýge atsalysty, Qazaqstannyń atynan kóptegen halyqaralyq is-sharalarǵa qa­tys­ty. Sonymen qosa, kemeńger ustaz, ulaǵatty azamat Sultan Sartaıuly Memleket basshysy janynan quryl­ǵan Keńesshi organ – Prezıdent­tik Keńestiń al­ǵashqy quramyna kirdi, Qazaq­stan Zańgerleri oda­ǵy­nyń alǵashqy prezıdenti boldy.

Sultekeń jaıly sóz sabaqtaı otyryp, uly Abaıdyń «Bıik mansap, bıik jartas. Oǵan órmelep jylan da shyǵady, qalyqtap ushyp qyran da shyǵady», – degen sózderin eriksiz oıǵa alasyń. Iá, ol óz bıigine adal eńbeginiń ná­tıjesinde qyran bolyp kóte­ril­gen azamat. «Ustaz baqyty – ozyp týǵan shákirti» deı kele, Sultan aǵa sizge atyńyzdy aıdaı álemge pash etetin talantty da bilimdi shákirtterińiz kóbeıe bersin degen tilek bildiremiz. Oǵan jetý úshin Alla Taǵala Sizge tek densaýlyq pen uzaq ǵumyr bergeı dep tileımiz!

Ǵalym MUTANOV,

Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq

ýnıversıtetiniń rektory.

ALMATY.