Bizdiń Zekeń

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:49

Bizdiń qatar ósken zamandastarymyzdyń arasynda Zeınolla Qabdolovtyń ózine tán bıik, syıly orny bar edi. Ol Uly Otan soǵysynan keıingi dáýirde Qazaqtyń memle­kettik ýnıversıtetinde oqı júrip, stýdent kezinen-aq ádebıetke aralasyp, kózge tústi. Onyń Almaty gazet-jýrnaldarynyń bette­rinde úzbeı basylyp júrgen óleńderi men maqalalary oqyrman qaýymdy eleń etkizdi. 1949 jyly Stalın 70-ke tolǵanda jarysyp óleń jazǵan qazaq aqyndary ishinde Zeınol­lanyń óleńi úzdik dep tanylǵan edi. Ol óleń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde basylǵa­ny esimde.

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:49

Bizdiń qatar ósken zamandastarymyzdyń arasynda Zeınolla Qabdolovtyń ózine tán bıik, syıly orny bar edi. Ol Uly Otan soǵysynan keıingi dáýirde Qazaqtyń memle­kettik ýnıversıtetinde oqı júrip, stýdent kezinen-aq ádebıetke aralasyp, kózge tústi. Onyń Almaty gazet-jýrnaldarynyń bette­rinde úzbeı basylyp júrgen óleńderi men maqalalary oqyrman qaýymdy eleń etkizdi. 1949 jyly Stalın 70-ke tolǵanda jarysyp óleń jazǵan qazaq aqyndary ishinde Zeınol­lanyń óleńi úzdik dep tanylǵan edi. Ol óleń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde basylǵa­ny esimde. Sodan keıin jasóspirimder men balalarǵa arnap jazǵan onyń bir óleńi «Pıoner» jýrnaly jarııalaǵan báıgede júlde aldy.1947 jyly Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy men Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komıteti birlesip ótkizgen soǵystan keıingi alǵashqy jas jazýshylardyń respýblıkalyq keńesinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń sol kezdegi tóraǵasy Sábıt Muqanov pen Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Qaınekeı Jarmaǵan­betovtiń baıandamalarynda da onyń aty atalyp, shyǵarmalary jaqsy baǵa aldy. Keńes qorytyndysynda táýir degen 3-4 jas aqyn­dy Jazýshylar odaǵyna múshelikke ótkiz­gende de sonyń biri Zeınolla bolǵan-dy.

Bul kezde bárimiz de stýdentpiz. Shyǵar­ma­laryn oqyp júrgenmen, tanystyǵymyz bol­ǵan joq. Ol – Qazaq ýnıversıtetinde, men – Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqımyn. Alǵash ret ony jas jazýshylardyń keńesinde kórdim. Áskerden jańa kelip, osy keńeske qatysqan Ábdijámil Nurpeıisov pen Tahaýı Ahtanovtarmen birge júrdi. Ýnıver­­sıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrip, ol jańa ashylǵan oqý-pedagogıkalyq baspasynda (qazirgi «Mektep») redaktor bolyp qyz­­met istedi. Ony men ustazym Qajym Juma­lıevtiń jumsaýymen baspa dırektory Ábý Sársenbaevqa barǵanda bildim. Men barǵan­­­da, Zeınolla dırektordyń aldynda otyr eken. Ábekeń meni qabyldap, sharýamdy bitirdi de:

– Sen Zeınolla Qabdolovty bilesiń be? Tanys emessińder me? – dep surady.

Men syrttaı biletinimdi, biraq kezdespe­genimdi aıttym. Ol da meniń ózimdi kórme­gen­men, gazetterde shyǵa bastaǵan maqalal­a­rym­dy oqyp júredi eken. Jyly tildesip tarastyq.

Oqý bitirgennen keıin Zeınolla baspada­ǵy jumysyn jalǵastyra júrip, ýnıver­sı­tettiń qazaq ádebıeti kafedrasynda muǵalim bolyp qaldy. Osydan keıingi ekeýmizdiń ke­z­desýimiz respýblıka Oqý mınıstriniń orynbasary Ádı Sháripovtiń aldynda boldy. 40-jyldardyń sońy men 50-jyldardyń bas kezinde Qazaqstan tarıhy men ádebıetinen ultshyldyq pikirler izdelip, saıası naýqan júrgeni elge belgili. Biraz aqyndar men jazýshylar osymen baılanysty synǵa ushyra­dy. Ádebıette kórkem shyǵarmalarmen qosa, ádebıettik zertteýler de qoparyla tekseri­lip, ultshyldyqty dáleldeıtin materıaldar izdeldi. Ondaı mysaldardyń bir toby mektep oqýlyqtarynan «tabyldy». Qazaqstan Kom­partııasynyń Ortalyq Komıteti mektep oqý­lyqtary jóninde arnaıy qaýly qabyldady. Oqýlyq avtorlary Q.Jumalıev, E.Ysmaıylov sottalyp ketti de, olarmen birge oqýlyq jazýǵa qatysqan S.Muqanov, B.Kenjebaev jumystarynan bosap, syn astynda júrdi. Sondaı kúnderdiń birinde bizdi, bir top jas ádebıetshilerdi Ádı Sháripov shaqyr­t­ypty. Olardyń ishinde Z.Qabdolov, A.Nurqatov, M.Bazarbaev, B.Saharıev, Q.Turǵanbaev, men, taǵy da bir-eki mektep muǵalimderi boldy. Ádekeń áńgimeni sozǵan joq. Qysqa ǵana qazirgi jaǵdaıdy sıpattap, mekteptiń oqýlyqsyz qalǵanyn, olaı otyra berýge bolmaıtynyn, jańa oqýlyqtar jazýdy jastarǵa tapsyrýdy durys kórip otyr­ǵandary jaıly aıtty. «Senderdi ultshyl dep eshkim aıyptaı qoımas. Keńes zamanynda týyp, bilim alǵan adamsyńdar», dep kúldi. Sóıtip, Oqý mınıstri Á.Sembaevqa alyp bardy. Ol kisi qysqasha tanysyp, Ádıdiń aıt­qanyn maquldap (sirá, aldyn-ala kelisken bolýy kerek), bizge «iske sát» tiledi. Ádıge kaıtyp kelip, eki topqa bólinip, orta mek­teptiń 9-10 synyptaryna oqýlyq jazatyn bolyp kelistik. Z.Qabdolov, A.Nurqatov, bir mektep muǵalimi (aty-jónin umyttym), men – tórteýimiz 9-synyptyń «Qazaq ádebıeti» oqý­lyǵyn jazýǵa kiristik. Osy tusta biz jıi kezdesip, belgili máseleler jóninde aqylda­syp, keńesip degendeı, jaqynyraq tanys­tyq. Men de ınstıtýtty bitiretin jyly «Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet» bas­pasynda (qazirgi «Jazýshy») jumys istep, keıin «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalyna aýysqanmyn. Odaqtyń ishindemiz. Sol tusta kóp bolatyn jıyn-talqylaýlarǵa qatysa­myz. Zeınolla da kelip turady.

«Ultshyldyq» naýqany Qazaqstan Komsomoly Or­ta­lyq Komıtetiniń balalarǵa arnap shy­ǵaratyn jýrnaly «Pıonerge» de soqpaı ketpedi. Onyń redaktory Tóken Ábdirah­ma­nov ornynan alyndy. Ornyna jańa adam izdep jatty. Bir kúni Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komıtetiniń hatshysy S.Kenjebaevtan maǵan shaqyrtý keldi. Sákeńmen (Saǵyndyq) birinshi ret kezdesýim edi, aldy keń, oıyn ashyq aıtyp, pikirlesýge bastap otyratyn adam eken. Qazirgi naýqanǵa qyn­jylysyn bildirdi. «Eldiń bárin, tipti jas­tardy da bylǵap bitti», dep renjidi. Renjýiniń sebebin ózi túsindirdi. «Senen buryn bul qyzmetke Zeınolla Qabdolovty shaqyrǵanbyz. Jaqsy, bilimdi ádebıetshi, jazýshy, joǵary mekteptiń muǵalimi. Máskeýge jiberip, Ortalyq Komıtet hatshysynyń qabyldaýynan da ótkizdik. Sonyń artynsha ústinen aryz túsip, Máskeýden qaıta telefon soǵylyp, toqtatyp qoıdy. Syltaýy – mektep oqýlyqtarynda ultshyldyq qateler ketken eken. Sol kitaptardyń redaktory bolyp Zeınolla Qabdolov qol qoıypty», – dedi renishin jasyrmaı. Endi, meni usynyp otyr­ǵanyn jáne Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń bıýrosy arqyly bekittirip alyp baryp, Máskeýge jiberýdi sheshkenin aıtty. Komsomol Komıteti partııanyń sheshimin buza qoımas», – dedi.

Sóıtip, Zekeńniń ornyna men «Pıonerge» redaktor bolyp bardym. Bul kezde aspırantýrada oqıtynmyn jáne «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynda bólim meńgerýshisi qyzmetin qabat atqardym. Ustazym Qajym Jumalıev ustalyp ketti de, «ultshyl ǵa­lym» basqarǵan kafedraǵa qyraǵy kózder qadaldy. Temirǵalı Nurtazın degen jaqsy, bir bilimdi ustazym bar edi. Ony da ju­mystan shyǵardy. Kóptegen talqylaýlardyń astynda qaldyq. Ondaı jaǵdaıda oqýdy jal­ǵastyrý da ońaı bolmady. Sony eskerip, men Komsomoldyń Ortalyq Komıtetiniń usynysyn qabyldadym da, aspırantýrany tastap kettim. Zeınollany da aryzdan keıin «Mektep» baspasy jumystan bosatqan. Zekeń men ketken soń «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalyna jaýapty hatshy bolyp keldi de, jaǵdaı jóndelgen kezde redaktor bolyp bekidi. Sodan Ortalyq Komıtetke jaýapty qyzmetke aýysty. Odan «Qazaq áde­bıeti» gazetine redaktor, ári Jazýshylar odaǵyna hatshy bolyp oraldy. «Pıonerden» men «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine, odan Ortalyq Komıtetke jumysqa bardym. Osy kezde Zekeńmen birge qyzmet isteýge týra keldi. Osy sııaqty qatar júrip jumys isteý de bizdiń oqýlyqty birge jazǵan shyǵar­ma­shylyq qyzmetimizge qosa, qarym-qatyna­symyzdyń jıileýine, kóńilimizdiń jaqyn­daýyna jaǵdaı týǵyzdy.

Muqan Imanjanov degen bárimiz ustaz tutqan, qadirli bir aǵamyz bolyp edi. Sonyń mańyna kóp úıiriletinbiz. Muqannyń aýyr­ǵan kezderinde onyń dostary sol úıdiń ma­ńynda aralasyp jatatyn edik. Onyń ústine Zeınolla ekeýmiz Ortalyq Komıtetten birge úı alyp, kórshi bolyp kirdik. Ádebıette de, ómirde de uzaq jyldarǵa sozylǵan syılas­tyǵymyz, dostyǵymyz bastaldy. Sol qal­pymyzdan óle-ólgenshe jańylǵan emespiz. Kórshi bolyp aralasa bastaǵan tusta biz onyń otbasymen tanystyq. Anasy bizdiń anamyzben til tabysyp áńgime quratyn edi. Qaryn­dasy Qalımash pen inisi Oryn kóz aldymyzda erjetti. Qońyr degen apasy elde turatyn, jıi kelip-ketip júretin. Baqyt, Serik, Daryn, Abzaldardyń týǵanyn kórdik. Bári de jaqsy tárbıe alyp ósti.

Otbasynyń uıytqysy Sáýle №12 qazaq mektebinde sabaq berip, qadirli ustazdardyń biri sanaldy. Bizdiń kishi ulymyz qazaqsha oqyǵan kezinde Sáýleden tárbıe alǵan. Anasy qaıtqanda da qaıǵysyn bólistik. Daryn degen uly meniń Ádil degen balammen birge oınap, dos bolyp ósken edi. Ekeýi de bir mezgilde qaıtys bolyp, solardy eske aldyq. Sóıtip, yntymaqty kóńilmen ómirimizdi ót­kiz­dik. Zekeń meni «Seri-aǵa» deýshi edi, men «Zeke» deıtinmin. Sáýle men Álııa da ja­rastyqty syılasty. Shyǵarmashylyq qyz­met­te­ árqaısymyzdyń óz jolymyz bolǵan­men, biz bir-birimizge qarap otyrdyq. Tilek­testik tanytyp, kerekti jerinde ún qosyp, pikir aıtýdan da tartynǵan emespiz. Jas kezinde óleń jazǵan Zeınolla elýinshi jyldardan bastap prozaǵa bet burdy. Áýeli «О́mir ushqyny» (1956) atty hıkaıa jazdy. Odan keıin onyń jalǵasy esebinde «Jalyn» atty roman jazýǵa otyrdy. Áýelde jýrnal­dyq nusqasy «Juldyz» jýrnalynda basyl­ǵan (1963) romandy biraz ustap, qaıta qarap, 1970 jyly ǵana jarııalady.

«О́mir ushqyny» týraly meniń «Lenın­shil jas» gazetinde jazǵan maqalam bar (1957 jyl, 14 sáýir). Sonda men Zeınolla proza­sy­nyń lırızmin, shyǵarma keıipkerlerin beıneleýdegi jańalyqtaryn, psıhologııalyq sýretterdiń baılyǵyn jáne árqılylyǵyn atap kórsetken edim. Negizgi qaharmandaryn óz zamandastary – stýdent jastar ortasynan tańdaǵan avtordyń olardy shyqqan ortasymen (munaıly ólkemen) baılanysta ashyp, keıin sol jaqqa qaıtyp jumys isteýge daıyndaýy da shyǵarma taqyrybynyń áleýmet­tik mazmunyn belgileıtin edi. Taıman men onyń qurbylary da, áke-sheshesiniń beıne­le­ri de naqtylyqpen ashylǵan-dy.

«Jalynda» avtor ýnıversıtet bitirip, ómirge joldama alǵan jastardyń óndiristegi alǵashqy qadamyn, izdenisteriniń baǵytyn, jalyndy jas urpaqtyń órshil isterin sýret­tedi. Olar óndiriste burynnan istep júrgen tájirıbeli urpaq ókilderimen til tabysyp (Dáýren – Taıman jelisi), ómirden óz ornyn tabady. Jas jumysshylar taǵdyryn (Taıman, Qaben, Sardar) jazýshy ońaılatpaı, ómir úshin kúrestiń, eńbek synynan ótkizedi. Romannyń jumysshy tabyna arnalǵan Búkilodaqtyq roman báıgesine ıe bolýynyń (1972) ózi onyń tabystarynyń odaqtyq máni bolǵanyn dáleldeıdi.

Zeınolla ádebıetke ózindik betimen, izdenisterimen keldi. Ol taptaýryn joldarmen júrmeı, keıipker tańdaýda da, ómir shyndyǵy degen uǵymdy jalpylamaı, jeke adam taǵdyryn tanýdaǵy tyń oılarymen, stıldik ózgesheligimen kózge tústi. О́mirge degen qushtarlyqtyń syry, romantıkalyq ásem saz, adam kóńilin tanympaz jumsaq minez – bári de jazýshy shyǵarmalarynyń basqaǵa uqsamaıtyn erekshelikterine jatady. Jazýshy tili de soǵan oraı tógilip, maıda, sypaıy, syrshyldyǵymen ózine tartady. Onyń romantıkalyq boıaýy qanyq. Ol adam arasyndaǵy qatynastyń ásemdigin, sypaıy­ly­ǵyn, adaldyqty, jan sulýlyǵyn jyrlady. Belgili qoǵam, memleket qaıratkeri, áde­bıetsúıgish, ol jónindegi oılaryn jazyp jarııalap júretin Ilııas Omarov marqumnyń Zeınolla shyǵarmalaryndaǵy «ishki sulý romantıkaǵa, ómirdiń shyndyq qubylysta­ry­na toly» sýretterge kóńil aýdarýynyń ózi de osy biz aıtqan oılardy kóp bolyp maqul­daýdyń belgisi sııaqty edi. Zeınollanyń bul eki kitaby da orys tiline aýdarylyp, Almatyda, Máskeýde basyldy (1958, 1971, 1976, 1982). Sońǵy roman vetnam tilinde jaryq kórdi (1980).

Zeınollanyń «Adam» (1964), «Syr» (1975) degen kitaptary onyń pýblısıstik qalamynyń júıriktigin tanytatyn áńgime, ocherk, esse janrlaryndaǵy týyndylarynan quralǵan. Olarda da jyly lırıkaǵa, sezim­taldyqqa bólenip aıtylǵan adamdar syry men isi jaıly ómir sýretteriniń neshe alýan kórinisteri ushyraıdy. Solardyń ara-arasynda ol A.S.Pýshkın men N.V.Gogoldiń jeke shyǵarmalaryn, keńes ádebıetiniń tańdaý­ly úlgileri qatarynda syılyqqa ıe bolǵan L.Kassıldiń, V.Zakrýtkınniń, V.Dobrovo­l­s­­­kııdiń romandaryn, A.Ostrovskııdiń «Ush­ynǵan aqsha», M.Gorkııdiń «Kún perzent­teri», N.Hıkmettiń «Eleýsiz qalǵan esil er» pesalaryn aýdardy. Romandar kitap bolyp tarasa, aýdarma pesalar Qazaqstan teatrlary sahnalarynda qoıyldy. Qazaqtyń M.Áýe­zov atyndaǵy akademııalyq drama teatry sahnasynda Zeınollanyń «Jalyn» romanynyń oqıǵa­­­lary negizinde jazylǵan «Sónbeıtin ot» atty pesasynyń qoıylýy da atap ótýge tu­ratyn dúnıe. Bul – ár janrda jemisti eńbek­tengen jazýshy izdenisiniń bir parasy.

Zeınollanyń ǵylymdaǵy joly onyń synshylyq qyzmetimen, ýnıversıtet qabyr­ǵasyndaǵy ustazdyq eńbegimen tikeleı baılanysty. Ol alǵashqy shyǵarmashylyq qada­mynan bastap, aqyndyǵy, jazýshylyǵymen qosa synshy esebinde kórinip, ádebı proses­ke aralasty, ádebıettiń jańa týyndylary jóninde pikirler aıtyp, maqalalar jazdy. Sonymen bizdiń (Aıqyn Nurqatov úsheýi­miz­­diń) jazǵan oqýlyǵymyz 12 ret basylyp, ke­zinde mektep oqýshylarynyń ádebıetke degen ynta-yqylasyn oıatýǵa kómekteskenin bú­­gin biz rızalyqpen eske alamyz. Osy iste ol óziniń isker, oıshyl-pedagog, ǵalym ekenin tanytty. Elimiz táýelsizdik alyp, oqý baǵ­dar­lamalary ózgerip, jańa oqýlyqtar jazý tusynda Zeınollamen qaıta qosylyp, oqý­­lyq jazý múmkindigi týǵan edi. Biz, Hasen Ádi­­­­baev úsheýimiz jazǵan 11-synyptyń oqý­ly­ǵy áýel­de baıqaý oqýlyǵy retinde basylyp, mektep tájirıbesinde maquldanǵan­nan ke­ıin, jón­delip jańa oqýlyq bolyp bekitil­di. Qazir ol 11-synyp oqýshylarynyń qolynda.

Zeınollanyń ǵylymı baǵyttaǵy irgeli zertteýlerin atasaq, onyń qazaq áńgimesiniń damýy men sheberlený jolyna arnaǵan kan­dıdattyq («Janr syry» degen atpen 1964 jyly basylǵan), qazaq ádebıettaný ǵyly­mynyń teorııalyq negizderi jaıly doktor­lyq («Ádebıet teorııasynyń negizderi», 1970) dıssertasııalaryn aldymen ataý paryz. Alǵashqy eńbeginde Zeınolla qazaq prozasyndaǵy shaǵyn epıkalyq formanyń týýy men sheberlikke jetý jolyn baısaldy zerttese, keıingi dıssertasııasynda ol áde­bıet teorııasynyń negizderi jaıly álemdik tájirıbeni eskere otyryp, onyń ulttyq ádebıette, ǵylymda qalyptasýyn, qazaq áde­bıeti shyǵarmalaryna súıene otyryp teo­rııa­lyq qaǵıdalar men boljamdardy jańar­tý isin tııanaqty túrde qalypqa túsirdi, ár kezdegi oı-pikirlerdi ushtaı, jetildire tústi. Ol ádebıet teorııasyn oqıtyn joǵary mektep stýdentteri úshin ǵana emes, jalpy ádebıetsúıer qaýymnyń, jazýshylardyń bas­ty oqý quralyna aınaldy. Zeınollanyń doktorlyq dıssertasııasyna opponent bolyp, tórelik aıtqan men sol tusta-aq onyń osy erekshelikterin ataǵan edim.

Dıssertasııany keıin tolyqtyryp, jóndep, avtor joǵary mektepke arnalǵan oqýlyq retinde usyndy. Ol «Sóz óneri» degen atpen birneshe ret (1976, 1982,1992) basyldy. Bulardan keıingi jyldary jazǵan «Jebe» (1977), «Áýezovtiń ásemdik álemi» (1986), «Arna» (1988), «Kózqaras» (1996) atty kitaptarynda da Zeınolla kórkem ádebıet pen ádebıettaný ǵylymyndaǵy jańalyq­tar­ǵa súıenip, óziniń estetıkalyq oı-pikirlerin jarııalady. Onyń ádemi, syrshyl stıli bul eńbekter arqyly ǵylym tiline aınalyp, Zeınolla zertteýleriniń baǵasyn kótere tústi. Ol oqyrmanymen sóz óneri, onyń tarıhy, búgingi kúıi jaıly uzaq bir áńgime shertkendeı kórinedi.

Zeınolla búkil ómirin ózi oqyǵan ýnıversıtette sabaq berý, ustazdyq etýmen ótkiz­di. Jas urpaqty ádebıettiń teorııasymen qa­rýlandyrdy. Onyń aldynan leksııa tyńda­ǵan­darǵa oqýlyqtaryn paıdalanǵan urpaqty qossaq, qazaqtyń ádebıetshi jastarynyń bári de onyń shákirti sanalady. Bul qaýym tutastaı ádebı-teorııalyq saýatyn Zeınolla eńbekterimen ashty deýge ábden bolady. Ǵa­lym úshin, ustaz úshin bul – úlken baqyt. О́lsheýge kelmeıtin, tek áke men balanyń sezimine uqsas qýanysh. Ýnıversıtet qabyr­ǵasynda onyń ustazdyq qyzmetiniń 50 jyl­dyǵy (2000) atap ótildi. Búgin onda «Qabdo­lov aýdıtorııasy» jumys isteıdi.

Zeınollanyń sońǵy eńbegi, onyń shyǵar­ma­shylyq ómiriniń qorytyndysy dep sana­lýǵa laıyq týyndy – «Meniń Áýezovim» romany men «Muhtar Áýezov» atty zertteýi. Ekeýi bir kitap bolyp, 1997 jyly jarııalandy. Bul jyl – M.Áýezovtiń 100 jyldyǵy atalyp ótetin jyl edi. Jas kezinen ustaz tutyp qasyna ergen, kóp úlgi-ónege úırengen uly qalamgermen birge ótken kúnderdiń taǵylymy sııaqty shyǵarma. Osy týyndyny ol ómir boıy oılanǵan sııaqty. «Áýezovtiń ásemdik álemi» degen shaǵyn eńbegi onyń barlaýy tárizdi kórinedi. Áýezovti taný, ony ózinshe túsiný – árkimniń-aq talaby. Biraq Zeınollanyń tanýy basqasha. Stýdent bolyp leksııasyn tyńdaý, onyń sóz sóıleý máneri, tipti, árbir qımyl-qozǵalysyna deıin kóz aıyrmaı ańǵaryp, baqylaı bilý, leksııadan tys ýaqytta qasyna erip, kóp nárseniń kýási bolý, uly jazýshynyń qýanyshty-renishti sátterin kórý, onyń oqyrmany bolyp, obraz jasaýyn, ómir shyndyǵyn tıptendirý jolyn, Abaı ómiriniń qaltarysty sıpattaryna sheıin bilip, sony roman jelisine paıdalana bilý ónerin ıgerýi, kórkemdik beınelilik pen sheberlik, taǵy basqa syrlaryn ańǵarý Zeınollanyń ǵana qolynan kele aldy. Sondyqtan ol Áýezovti «Meniń Áýezovim» dep atady. Estelikterine romandyq pishin berip, móldir, shuraıly sýretkerlik tilmen uly ustazynyń bolmysyn, keskin-kelbetin, psıhologııalyq sýretin jarqyratyp asha aldy. Onyń Áýezovi biz kórgen, tanyǵan Áýezovti aınytpaı kóz aldymyzǵa keltiredi.

V.Belınskııdiń: «Árbir uly shyǵarma óziń biletin nárseni kóz aldyńa keltirgende, men neǵyp osylaı jaza almadym dep ókin­diredi. Sonyń bári seniń oılaǵanyńdaı, ta­bı­ǵı qalpynda realıstik beınege túsedi», degen sózi bar edi. «Meniń Áýezovimdi» oqyǵan adamnyń bári de osylaı oılaýy daýsyz. Roman osynysymen baǵaly, osynysymen uly. Abaımen birge Qazaq degen halyqty álemge tanytyp, onyń tarıhyn, eldigin, nar júgin kótergen azamatyn dúnıege áıgilegen jazýshy portreti, onyń ulylyǵy – Zeınolla romanynyń basty tabysy. Onyń prozadaǵy aqyndyǵy búkil roman boıynda aıqyn kórinedi. Sonymen birge roman Áýezovke tán oı-tolǵanystardy, sezim áserlerin mol qamtyp, jazýshy dúnıetanymyn asha bilýi­men baǵaly. Ony oqyǵan adam Áýezovtiń ózinen dáris tyńdaǵandaı áserde qalady.

Zeınolla bizdiń urpaqtyń esimi eline keń taraǵan, eń qadir tutar ókili boldy. Ony biz de biletinbiz, syılaıtynbyz. О́zimiz jınalyp qalǵanda tór usynar qasıettimiz de, dýaly aýyz sheshenimiz de sol bolatyn. Músilim Bazarbaev, Zákı Ahmetov, Rahmanqul Berdi­baev, Nyǵmet Ǵabdýllın, Muqash Sársekeev, Tursynbek Kákishev, Amanjol Shámkenov – bárimiz bir jyldyń tóli edik. Jyldyń basyna taman týǵandyqtan bári meni «tólbasy», «Seri-aǵa» atandyrdy. Sony aldymen aıt­qan Zeınolla edi. Ol osyny aıtyp, tórge súıre­gende: «Zeke, ár nárseniń jarasym­dy­ly­ǵy bolady. Sen tórdi toltyryp otyra­syń. Seniń kisilik kelbetiń, parasatyń bas­qaǵa uqsamaıdy. Bárimiz seni qorshaı oty­raıyq. Sen tórge otyr», – deıtinmin. Ol kónetin. Sol tórimizdi toltyryp otyrǵan asylymyz mezgilsiz aýyr naýqasqa ushyrap, uzaq jatyp qaıtys bolǵanda ortamyz opyraıyp qalǵany esimizde. Ony el bolyp joqtady. Elbasy kóńil aıtty. Ol kisi Zeınollany erekshe syı­laıtyn edi. Onyń da­ryndylyǵyn, aıt­qysh­tyǵyn baǵalady. Astana Aqmolaǵa kósh­kende búkil aǵa urpaqtyń atynan Prezıdent kóshine batasyn berip, aǵalyq tileý tilegen Zekeń bolǵany – bári­mizge maqtanysh. Aıt­qany kelip, tilegi qabyl bolyp, Aqmola saltanatty Astanaǵa aınaldy. Prezıdent kóńili jaılandy.

Zeınollanyń dostary, tilekshileri kóp edi. Onyń biz syıǵan aýdıtorııaǵa syımaıtyn darqandylyǵyn men árqashan qyzǵa­nyshsyz eske alamyn. Bul obrazdyq maǵyna­s­ynda da, tikeleı maǵynasynda da solaı bolatyn. 1964 jyly ol KazPI-diń ǵylymı keńesinde kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Áýelde ǵylymı keńes ótetin aýdıtorııaǵa jınalyp, halyq kóbeıip ketkende, ınstıtýt­tyń úlken akt zalyna aýysqanymyz bar. 1970 jylǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda ót­ken doktorlyq dıssertasııa qorǵaýynda da solaı bolǵan edi. Kezinde Joǵarǵy Keńestiń sessııalary ótetin zaldy halyq lyq tol­tyrǵan. Onyń mereıtoılarynyń bári solaı ótti. Oǵan arnalǵan sońǵy bir jıyn ýnı­versıtettiń 15-shi qabattaǵy ǵylymı ke­ńesi zalyna syımaı, bıologııa fakýltetiniń úlken akt zalyna aýysqany da este.

Zeınollanyń jany jumsaq, tili qandaı maıda, sándi beıneli bolsa, kóńili de sondaı darqan boldy. Sezimtal edi, sál bir nárseni kóńilge alsa, jany jabyrqap qalatyn, biraq renishi tez taraıtyn. Aınalasyna nur shashyp, sol jyly, maıda sózimen jylý taratyp otyratyn. Keıde artyqtaý maqtap ji­ber­di-aý dep qysylyp, ony tejeýge tyrysatynbyz. Qazir oılasaq, onyń júregi adamdy súıý úshin, jaqsyny taný úshin jaralǵandaı-aq eken. Ol «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nu­ry tasysyn» degen prınsıptiń adamy edi. Ol jurtpen kóp aralasty, solardyń bo­­ıyndaǵy jaqsylyqty kóre bildi, sony jet­kizip aıtýǵa tyrysty. Sondyqtan da el-jur­tyna da, dostary ortasynda da qadiri ar­tyq boldy, halyq súıispenshiligine bólendi. Ony búkil el bolyp shyǵaryp salǵanymyz esi­mizde. Almaty jurtshylyǵyna qosa kóptegen oblystardan, týǵan jerinen kelgen delegasııalar jer qaıystyryp, qalany kúńirentkeni bárimizdiń kóz aldymyzda.

Qazir Zeınolla aty qazaq halqynyń tań­daýly uldarynyń qatarynda atalady.

Serik QIRABAEV.