Minezdi adam

Jeksenbi, 16 jeltoqsan 2012 7:18

Minezsiz adam joq, jurttyń bárinde de minez bar. Bireý jýas, bireý kirpııaz, bireý baısaldy degendeı… Biraq olardy eshkimde minezdi adam demeıdi. Tipti árkimge bir tıisip, jurttyń mazasyn alyp júretin adamdy da minezdi demeıdi, ary ketse, tentek der. Minezdi degen basqa túsinik. Ol aıtqanynan qaıtpaıtyn (árıne, durystyǵyna senimdi bolsa), aıtqysy kelgendi ishte búgip qalmaı, kimge de bolsa aıtyp salatyn, bir istiń aqıqattyǵyna kózi jetse, sol úshin qasqaıyp turyp kúresetin, qandaı da bir tıimdilik úshin arynan attamaıtyn adamdardy «minezdi eken», «minezdi adam» deıdi.

Jeksenbi, 16 jeltoqsan 2012 7:18

Minezsiz adam joq, jurttyń bárinde de minez bar. Bireý jýas, bireý kirpııaz, bireý baısaldy degendeı… Biraq olardy eshkimde minezdi adam demeıdi. Tipti árkimge bir tıisip, jurttyń mazasyn alyp júretin adamdy da minezdi demeıdi, ary ketse, tentek der. Minezdi degen basqa túsinik. Ol aıtqanynan qaıtpaıtyn (árıne, durystyǵyna senimdi bolsa), aıtqysy kelgendi ishte búgip qalmaı, kimge de bolsa aıtyp salatyn, bir istiń aqıqattyǵyna kózi jetse, sol úshin qasqaıyp turyp kúresetin, qandaı da bir tıimdilik úshin arynan attamaıtyn adamdardy «minezdi eken», «minezdi adam» deıdi. Jurtqa tanymal adamdardan mysal keltireıik pe? Ondaı adamǵa Nurmahan Orazbek jatady.

Jýrnalıst, qaıratker azamat. Ony qalam­ger qaýym jaqsy biledi. Ortasynda bedeldi. Sol minezdiliginen seskengennen emes, aq júrektiligi úshin, dosqa degende qoń etin kesip beretin márttigi úshin syılaıdy. Talaılar aldyn kespeı, jol usynady. Al onyń kópke tanymaldylyǵy eń aldymen sol minezdi­li­gi­ne qatysty. Áıtpese, aq júrek, adal adamdar, qudaıǵa shúkir, barshylyq. Biraq Nurmahan sekildi adamdar sırek. Jurt aldymen onyń sol minezdiligin sóz etedi, ol sonysymen erekshelenedi.Qııalǵa júginip, osy Nurekeńniń boıynan sol minezdiligin alyp tastap, kóz aldymyzǵa elesteteıikshi: qarapaıym ǵana kóptiń birin­deı qara tory jigit kúlimsirep qarap turar edi. Kitap jazǵan eken, kim jazbaı jatyr, odan kóp jazatyndar da kóp. Túrli-túrli gazet-jýrnaldarda jumys istepti, tipti onda basshy da bolypty, ondaılar da az emes qoı. Biraq este qalǵandary sırek. Eger sol minezi bolmasa, Nurekeń de kóptiń biri bolyp, elenbeı qala beredi-aý deısiń.Oǵan bul minez qaıdan juqqan degen oı keledi. Birshama ýaqyt aralasymyz bar, sol minezin árkez kórip te júrmiz. О́mirinen de azyn-aýlaq habardarmyz. О́ziniń aqjúrek­ti­gine basyp, sol ómiri jaıly syryn aqtaryp ta tastaıdy, ómirbaıanyn jazǵanda da esh­nár­sesin jasyrmaıdy. Jetim ósip, jasynda qı­yndyqty kóbirek kóripti. Qıyndyqtyń bireý­di júnjitip, bireýdi shıratatyny bar. Nurma­han balany shıratqan syńaıly. Jasynda apaıynyń kitaphanashy bolǵanyn paıdalanyp, kitapty kóp oqypty. Sodan biraz nár­seni túıgen. Shıryǵýǵa sol túıgen qosylyp, adal ómir súrý kerek, ádildik úshin kúresý kerek degen baılamǵa keledi de, ol minez bolyp qalyptassa kerek.Sol minezdiliginiń arqasynda ol qashanda belsendi bolyp júrdi. Mektepti bitire salysymen, óz kezindegi úlken uran – tyń ıgerýge attanǵan. Odan soń uly qurylys – Sokolov- Sarybaı kombınatyna barǵan. Sonda da biraz nárseni kóńiline túıgen. Túıgende, sonda basqa ult ókilderiniń óz halqyna kemsite qara­ǵanyna qatty ashynǵan. Qany qaraıǵan sátteri de bolǵanǵa uqsaıdy. Sonda onyń qandaı áreketterge barǵany belgisiz. Al Nu­rekeń basqa jurt kýá bolmaǵan nárseni aıtpaıdy. Jurt kýá bolǵan nárseler keıinirek, ol ýnıversıtetke túskennen keıin bastaldy.Jasymyz Nurekeńnen az-kem kishi bolǵan­men, ýnıversıtetke mektepti bitire salyp túskendikten, odan eki kýrs joǵary oqydyq. Sonda onyń bir stýdent basqa ult ókilin ulttyq namysyna tıgeni úshin jurt kózinshe sabaǵanyn, komsomol jınalysynda ult máse­lesin kóterip, sóılegenin estigenbiz. Bizdiki jaı estigen áńgime, al Nurmahannyń kýrstasy, úlken jazýshymyz Muhtar Maǵaýınniń «Shytyrman» roman-essesinde jazǵany – kózben kórgender, sonda óziniń kýrstasynyń qolymen de, sózben de tóbeleskenderi áserli aıtylǵan.Tóbeles degen onsha jaǵymdy nárse emes. Ásirese, zııaly qaýym quptaı qoımaıdy. Biraq sol tóbeles te kózqaras. Ádildikke sózben, ýájben jetýge bolmaıtyn kezde, jurt oǵan amalsyz barady. Aýylynda, óz ortasynda ol eshqashan da bireýge qol kótermegen adam. О́z degenine ýájben, sózben jetken. Al ýájge toqtamaǵandarǵa amalsyz minez kórsetken.Jaqynda halqymyzdyń aıaýly perzentte­riniń biri, qazaq baspasóziniń úlken qaıratkeri Qasym Sháripovtiń 100 jyldyǵyna oraı kitap shyǵatyn boldy da, sol azamatty bi­letinder izdestirildi. Biletinderdiń biri Nur­mahan Orazbek eken. Esteligin jazyp berdi. Sol esteliginde Nurekeń ýnıversıtet qabyr­ǵasyndaǵy hıkaıalarynyń sońǵysyna birsha­ma egjeı-tegjeıli toqtaǵan. Bul – dıplom jumysyn qalaı qorǵaǵany jaıynda.Jalpy Nurmahannyń bir qasıeti – ju­mys­tyń aýyryn ózi taýyp júredi. Jýrna­lıs­terdiń áýlıe ustazy Qaıyrjan Bekhojınge dıplom jumysynyń taqyrybyn «Qazaqstan jáne «Pravda» dep bekittirip alady. Onyń ózinde ustazy shaǵyn kezeńdi alýǵa kóndiredi. Áıtpese ol doktorlyq dıssertasııaǵa da aýyrlyq etetin taqyrypty almaq bolǵan ǵoı. Tipti sol 1919-1925 jyldardy alǵannyń ózinde ushan-teńiz materıal jınap, sonyń ózin dıplom jumysyna ázer syıdyrady. Syıdyrǵanda, Keńes ókimetiniń qazaq dalasyna ákelgen jaqsylyǵynan góri, odan bılik basyna kelgen Ortalyq ókilderiniń ozbyrlyǵy kópteý bolǵany ańǵarylar edi. Qazaqstanda proletarıat joq, proletarıat – orystar, proletarıat dıktatýrasy kezinde sondyqtan bılikti kim ustaýy kerektigin olar isimen dáleldegendeı. Qyzylordada revkom bolǵan Gerjot degenniń qysymynan bir mıllıonǵa jýyq qazaqtyń aýa kóship, kópshiligi qyrylǵany aıtylady.Dıplomdyq jumys emes, kandıdattyq dıssertasııanyń júgin arqalaǵandaı bul eńbek basqalardan buryn onyń biraz ustaz­darynyń qarsylyǵyn týdyrady. Talqylaý birneshe saǵatqa sozylady. О́zine qamqor bolýǵa tıis ustazdary mundaı ultshyldyq pıǵyldaǵy jumysty qorǵatpaý kerek dep daýryǵady. Nurmahan-stýdent raıynan qaıt­paı, óziniń oı-pikirin dáleldep qasarysady. Kim biledi, memlekettik komıssııanyń tór­aǵa­sy taıazdaý, jaltaq bireý bolyp, ýnıversı­tettegi ataqtary dardaı ǵalymdardyń yǵyna jyǵylsa, óz pikiri bar, daıyndyǵy mol stýdent dıplomsyz qalar ma edi. Biraq onyń baǵyna qaraı, tóraǵa belgili qoǵam qaırat­keri, QazTAG dırektory Qasym Sháripov bolyp shyqty. Talqylaýdan keıin, biraz ýaqyt úzilisten soń (sirá, olar taǵy da talqylasa kerek), komıssııa tóraǵasy dıplomǵa «tórt» degen baǵa qoıylǵanyn, onyń ózinde stýdent­tiń óz ustazdarymen kóbirek aıtysyp ketkeni orynsyz ekeni eskerilgenin habarlaıdy.Sol asa prınsıpshil qaıratker adammen Nurmahan arada on jyldaı ýaqyt salyp, qaıta kezikti. Qasym Sháripov QazTAG dırektory kezinde sol mekemege ol jaýapty redaktor bolyp bardy.Ýnıversıtteti bitirgen soń da sol minezdi­ligimen Nurmahan talaı adamnyń paıymyna syımaıtyn qadamdar jasady. О́mirdi kóre­min, jýrnalıstik jumysty basynan bastaımyn dep, Almatydaǵy qyzmetin tastap, sonaý Torǵaı, Túrkistan asyp, aýdandyq gazetterde jumys istedi. Sonda da ózine tán saıası belsen­diliginen taımaı, kózge túsip júrdi. Sonda júrip te respýblıkalyq basylym basshylarynyń nazaryna ilingen. «Lenınshil jas» gazetine solaı kelgen.Qaıda júrse de, ol kóptiń biri bolǵandy qalamady. Osy bir áreketim bireýge jaqpas demeı, oıyndaǵysyn aıtyp salatyn. Izden­gish, kóp oqıtyn adamnyń oıynda kóbine jaq­sy ıdeıalar júredi. Ras, ol bireýge jaǵady, bireýge jaqpaıdy. Nurekeńniń onda jumysy bolmaıdy. Men pikirimdi aıttym, quptasań­dar jón, quptamasandar ózderiń bilińder deıdi. Degende, onyń sondaı minezi bireýlerge unaı­tyn da. Qazaqstan LKSM Ortalyq Komı­tetine solaı barǵan. Nurmahannyń osyndaı minezi sol komsomol basshysy О́zbekáli Jáni­bekovke jaqqan. Tek sol jaqqany sál keıini­rek beldi basylymdarǵa shaqyrylǵanda, ony jiber­meı, jolyna birshama kedergi bolǵany da bar.Jańashyl, talapshyl adamǵa keıde óziniń baýyr basqan ortasy da aıtarlyqtaı aýyrt­palyq týdyrady. Ol «Sosıalıstik Qazaq­standa» (qazirgi «Egemen Qazaqstanda») ótken ǵasyrdyń 70 jyldarynyń basynda biraz jyl jumys istedi. Jaqsy kórindi. Biraz tyń taqyryptar usynyp, ony jazýǵa ózi qatysyp, kózge de tústi. Ásirese, syrtqy saıasatty, shetel ómirin jazýda tek Máskeýdiń bergenin jarııalaıtyn zamanda, bul taqyrypta biraz materıaldar jarııalap, gazettiń óz betin kórset­ti, ózin de tanytty desek bolar edi. О́ziniń mine­zine basyp, partııanyń zamany júrip turǵan kezde, osy biz nege ár materıal saıyn partııa­nyń sezd, pleným sheshim­deriniń mańyzyn aıta beremiz, bireýin de aıtsaq jetpeı me degen usynys ta bildirgen. Bul usy­nys ásirese kommýnıst aǵalaryna unamaǵan, olardyń muny «saıası saýatsyz» dep jazǵyr­ǵanyn da estigen. Olarmen daýlasýdy artyq kórgen ol sonda eshqandaı yń-shyńsyz ózin kópten shaqyryp júrgen Tarıh ınstıtýtyna aýysyp ketken.Jalpy Nurekeń bir jumysqa ózi ótinish jasap barmaıdy. Ádette ony shaqyrady. Tipti bir jumysty atqarýdy ótinedi. Tarıh ınstıtýtyna solaı barǵan. QazTAG-qa da sha­qyrdy. Alǵashynda bas redaktorlyqqa, odan soń dırektordyń orynbasary etti. Jurt ony sol QazTAG-tyń jumysyna arnap jaral­ǵandaı kóretin. Sol zamanda barlyq gazet QazTAG-pen baılanysta. Resmı materıal­dar­dyń bárin sodan alady, sonyń betine qaraı­dy. Gazet basshylaryna eń tanymal adamnyń biri Nurmahan Orazbekov boldy. Ol qolǵa alǵan nárse bitip jatady.Bul jumystan da ony basqa jaqqa sha­qyrǵan. Tipti Saryaǵashta demalyp jatqan jerinen Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qa­zaqstan» gazetine redaktorlyqqa Almatydaǵy úıine de jibermeı, Tashkent arqyly birden Qaraǵandyǵa ushqany bar. Nurekeńniń minezi osy gazette aıryqsha kórindi. Buryndary ol ózi basqalarǵa táýeldi jaǵdaıda júrdi. Bir ıdeıa aıtsa, onyń júzege asýy basqalarǵa baılanysty edi. Keıde qalyp qoıýy da múmkin. Al munda ol – bastyq, sheshýshi tulǵa. Oıyndaǵysyn júzege asyra alady. Sol gazet te basqalardyń qaraýynda emes pe, redaktor da bireýge baǵynyshty emes pe deýge bolar, solaıyna-solaı, biraq Orazbekov ony basty nárse sanamady, azarlyǵy – ornymnan alyp tastar, ázirge óz oıymdaǵyny júzege asyramyn degendi ustandy.Alǵashqy kúnnen-aq bul gazet ózgerip sala bergen. «Qıyndaý» taqyryptyń materıaldary jıi jarııalanatyn boldy. Jurt, árıne, sondaı materıalǵa qumar. Sol tusta oblys­tyq gazetter redaksııalary basqa oblystan shyǵatyn gazetterdi de alyp otyratyn. Sóı­tip, «Ortalyq Qazaqstandaǵy» ózgeristi búkil respýblıka jýrnalısteri bile bastady. Bul gazette Jeltoqsan oqıǵasyna qatysty materıal jarııalanǵanda, oǵan MQK atynan eskertý de jasaldy. Redaktor ony tyńdady da qoı­dy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan jazýshy Ja­ıyq Bekturovtyń estelik materıaldary biri­nen soń biri shyqty. Ǵalym Evneı Bóketov týraly estelikterdiń de joly bolmaı júr eken, olarǵa da jol ashyldy. Aqyn Serik Aq­suń­qar­­ulynyń minezdi óleńderi de oqyrmanǵa jetti.Osynyń bári jańa redaktor Nurmahan Orazbekovke qatysty bolyp jatqanyn oqyr­man qaýym birden ańǵarǵan. Biraq sol oqyr­man bir kúni osy gazette «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degen urannyń «Bas kespek bolsa da, til kespek joq!» dep ózgergenine tań qaldy, senbedi. Tańdanǵanda, keńestik qurylystyń jarǵysyndaı bolǵan urandy da ózgertýge bolady eken-aý, oǵan redaktordyń qalaısha dáti bardy eken degen.Bul ózgertýdi túsindirip jatý artyq. Ol redaktordyń erligi ekeni daýsyz. Orazbekov Qazaqstanda birinshi bolyp osylaı jasady. Sol maqalada aıtylǵandaı, azarlyǵy – bas keter; ketkende, qyzmetten alar degen shyǵar. Bul Nurekeńe jarasatyn minez.Osy gazette jumys istep júrgendegi Nurmahan Orazbekovtiń taǵy bir erligi shyn máninde bas keterdeı áreket edi. Bul jaıynda biraz aıtylǵan. Qalamger qaýym ǵana emes, jurttyń kóbi biledi. Prezıdent Keńsesiniń basshysy Mahmut Qasymbekov te ol jaıynda jazyp, ony úlken erlik iske balaǵany bar. Jalpy Nurmahan týraly áńgime bolǵanda, muny attap kete almaısyń. Ol qııanat bolar edi. Mundaı erlik qaıtalanbaıdy.1991 jyldyń 19 tamyzynda GKChP deıtin, ıaǵnı Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memleket­tik komıtet eldiń demokratııaǵa degen qada­myn, halyqtardyń táýelsizdikke umtylysyn birjola toqtatýǵa áreket jasaǵanda jurttyń bári abdyrap, oǵan qandaı baǵa berýdi bilmeı qaldy. Bireýler olardyń kókeıin ańǵarsa da, aıtýǵa qoryqty. Talaı adam áliptiń artyn baqty. Qoryqpaǵan bir adam boldy, ol Nurmahan Orazbekov edi. Bálkim, saıasatkerler ishindegi ondaılar bolǵan shyǵar, biraq jýrnalıst qaýym ishinde, redaktorlar arasynda Nurekeń jalǵyz bolǵany anyq.Sonda onyń erligi ne edi? GKChP málim­deme jasap, eldegi bılikti ózderi alatynyn habarlaǵanda, «Ortalyq Qazaqstan» gazeti badyraıtyp: «Jeksenbiden dúısenbige qaraǵan túni Keńes Odaǵynda memlekettik tóńkeris jasaldy», dep jazdy. Maqalanyń taqyryby: «Iá, bul memlekettik tóńkeris». Sol GKChP jeńiske jetse, ózin ne kútip turǵanyn Nurekeń jaqsy bildi. Ondaı jaǵdaıda ne bolatynyn qýǵyn-súrgindi bastan keshirgen Jaıyq Bekturov aǵasy da eskertken, eń bolmasa shamaly jumsart dep jalynǵan. Sonda Nurmahan: «Jaqa, sózdi shyǵyn qylmańyz, endigi kezek bizdiki shyǵar, bálkim. Taǵdyr solaı bolsa, buqpantaılaǵanmen qutyla almas­pyz» dep bezergen. Minez be? Minez ǵoı. Kóp adamda kezdespeıtin minez. Kóp adamnyń qolynan kelmeıtin áreket.Budan keıin de Nurekeń biraz sharýanyń basynda júrdi. Aǵylshyn tilinde shyqqan res­­­pýb­­lıkalyq «Qazaqstan» gazetiniń, «Aqı­qat» jýrnalynyń redaktory boldy. Respýb­lıka­lyq «Qazaqstan» baspasyn basqar­dy. Qaıda júrse de sol minezi, aınymaıdy. Bir­­betkeı­li­gin artyq kórip aıtqandarǵa: «Osylaı ketke­ni­miz ketken shyǵar», deıtini de bar. Birde bas­­pagerlerdiń jınalysy bolyp, oǵan mınıstr de qatysyp, sonda áriptesteri sózińiz óte­di dep ony sóıletipti. Daýysyn kóterip sóı­leıtin ádetine bassa kerek. Sonda bir kezde shákirti bolǵan mınıstr: «Nureke, osyny daýys kóter­­meı-aq, jaı aıtýǵa bolmaı ma?» dese kerek. Nu­rekeń: «Sender jaı aıtsa, estısińder me?!» dep jurtty kúldirip qana qoımaı, úlken jınalysty túsinistik arnaǵa túsiripti. Bul da minez.Onyń minezi týraly kóp áńgime aıtýǵa bolady. Taýsyla qoımaıdy. Sondyqtan ony doǵarǵan jón shyǵar. Al anyqtamalyq retinde aıtatyn bir jaı: onyń onnan astam pýblısıstıkalyq, derekti kitaptary bar, aýdarmanyń qas sheberiniń qolynan shyqqan kitaptary da bir talaı, eńbegi de elengen: «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri.Osy azamat jetpis beske tolyp otyr. Alla taǵala minezińnen aıyrmasyn dep tilek aıt­saq, jón shyǵar. Bul minez Nurekeńe jarasady.Mamadııar JAQYP,«Egemen Qazaqstan».Almaty.