ALAShULY

Keńes Nurpeıisov deıtin úlken júrekti qazaq ómir usynar syndar men emtıhandardan kózi tirisinde súrinbeı ótken adam bolatyn. Jáne taǵdyr talqy­synan yqpaı júrip, qoǵam, ýaqyt usynar saýaldardyń qandaıyna da jaýap sózin múdirmeı aıta alǵan, ár kezde de parasat aıdynynan tabylyp, ult bıigine kóterile bilgen tulǵaly ǵalymdarymyzdyń biri, biregeıi edi... Ol kisi jaratylysynan syr­baz, sypaıy, asa mádenıetti, ómir men qoǵam qubylystaryna baı­saldy baǵa berýden áste jańyl­maıtyn, ustamdy pikirdiń, tereń oıdyń, tııanaqty taldaýdyń qaı­sar bitimdi ıesi-tin. Asyl aǵamyz maǵan tarıh deıtin ǵylymnyń kó­segesin kógertip, týyn jelbiretip, bıik kóterý úshin ǵana týǵan sırek azamat sekildi elesteıtin. Shynynda da, ol sırekteri­mizdiń sıregi edi ǵoı... Keıde jolyǵa qalǵan jerlerde osy oıymnyń azdap ushyǵyn baıqatsam: “Nurlan, shyraǵym, ol sózińe rahmet. Tarıhty bizge deıin de oıy, sózi taza adamdar jasaǵan ǵoı... Áýeli solardy aıtaıyq. My­saly, bizdiń ulttyq tarıhymyz­dyń ózinde — arǵy-bergi dáýir­le­rimizde alash pen qazaqty aıtyp, basyn báıgege tigip ótkender az ba?!. Solardy bir túgendep alaı­yqshy áýeli... Solardy... Tiriler qaıda qashar deısiń...” dep jymııa qarap, salaly saýsaqtaryn ıyǵy­ńa artatyn edi... Artatyn edi de, ata tarıhymyzdyń arǵy-bergi dáý­irlerinen syr tolǵap, áńgime ba­ǵytyn basqa bir arnaǵa baıqatpaı buryp alyp ketetin... Oıdyń qorjyny aǵytylyp, syrdyń sandyǵy ashylatyn... Sodan Keńes aǵa ekeýmiz Almaty deıtin talaı-talaı jampozdyń jalyn tarap, kekilin súzgen uly shahar­dyń áldebir tynysh kóshesi men únsiz alańdaryn ilgeri-keıin qy­dyrystap, sharshaýdy umytýshy edik... Álden ýaqytta ol kisi: “Oı­pyrmaı, Nurlanjan, osy áńgimeni jeńgeńniń ystyq sháıin iship otyryp jalǵastyrsaq bolmaı ma?!” dep aqsııa kúletin... О́zinen buryn atyn estigen júregi keń, jany jaısań sol aǵa­men alǵash tanysýym da qyzyq bolyp edi. Jańylmasam, 1978 jyldyń kúz aılarynyń biri. Abaı dańǵylynyń Fýrmanov kóshe­simen qıylysyna ornalasqan úlken kitap dúkenine kirip, “Álem ádebıeti” deıtin bólimde joǵymdy izdep, jańa kitaptardy aqtarys­tyryp tur edim. Tý syrtymnan: “Áı, batyr, sen shamasy Sheks­pırdi izdep júrsiń-aý...” degen maıda qońyr daýys estildi. Jalt qaradym. “Sálemetsiz be, aǵaı!” “Sálemińdi aldyq”, dedi aqquba óńdi, uqypty kıingen ádemi kisi. – Iá, kel, tanysaıyq... Keńes Nurpeıisov degen aǵań bolamyn. Qolyn usyndy. – Aǵa, keshirińiz... Men asyp-sasyp, syrttaı atyna qanyq belgili tarıhshynyń qolyn aldym. – Nurlan... Orazalın... – dedi aǵamyz. – Byltyrǵy kúzden beri atyńa qanyǵyp qaldyq. TIýZ-degi “Shyraq janǵan tún” spektaklin kórdik. Jaqsy dúnıe eken. Sol Orazalın Nurlan sen emessiń be ózi?! – dep maǵan suraýly júzben kúlimsireı qarady. – Saǵat (Bul jerde belgili qoǵam qaırat­keri, synshy, aqyn Áshimbaev Saǵat týraly bolyp otyr) aıtqan... Birge oqyp, bir bólmede jatyp­syńdar ǵoı... – Iá... Sol kúnnen bastap, ol kisi “aǵa”, men “ini” retinde jolyqqan jerde arqa-jarqa amandasyp, jaı surasyp turatyn boldyq. Úırenise kele, áńgimeńdi bólmeı tyńdaý qasıeti damyǵan aǵa aldynda sózdi irikpeı aıtýǵa qalyptastyq. О́mirdiń kúngeıi men kóleńkesiniń qatar júrýi tabıǵat zańy. Keńes aǵanyń basynan ótken ystyq-sýyqtyń, torqaly toı, topyraqty ólimniń bárinde tóbe kórsetip, qasynan tabylýǵa tyrystyq. Ol kisi de sondaı adamdar men adamdar arasyn jaqyndatýǵa, júrekter men jú­rekter arasyna kópir ornatýǵa sebep bolatyn kisilik qatynas­tarǵa qatty den qoıýshy edi. Sonyń biri meniń jadymda myqtap saqtalypty... 1982 jyldyń qyrkúıeginde men ákemnen aıyryldym. Jol­das-jora, dos-qurbylarymdy qasyma ertip, aýylǵa bardym. El-jurtqa, er azamattarǵa rahmet. Ákemizdiń arýaǵyn áspettep, aqyrǵy saparǵa shyǵaryp salýdyń salmaǵyn jeńildetip, júgin kó­teristi... Kóp ýaqytqa deıin kóńil aıtýshylar úzilmedi. Sondaı kúnderdiń birinde Gogol kóshesi, 35-úıdegi Má­de­nıet mınıstrli­gin­degi meniń ka­bınetime alǵashqy­lar­dyń biri bolyp osy Keńes Nur­peıisov aǵamyz keldi. Únsiz kelip, meni baýyryna basty. – Ákeıdiń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn, Nurlanjan. Gazetten oqydym... – dep aýyr kúrsinip aldy da, qarsydaǵy oryndyqqa otyrdy: – Habar almadym. Já, oqasy joq. Jigitterden estidim. Jaqsy jó­nel­tipsińder. Arýaq rıza bolsyn. Ar­mansyz ólim bolmaıdy. О́ki­nishsiz ajal joq. Myrqasym aq­saqal erte ketken eken... Amal bar ma?! Buıryq solaı bolǵan shyǵar, berik bolyńdar, – dedi kináz bitimdi, kórkem minezdi aǵamyz. – Rahmet... – Sen baqyttysyń, ákeıge topyraq salyp, óz qolyńmen jerlediń... Myna biz ákemizdiń túr-túsin de jóndi bilmeımiz... Súıeginiń qaıda jatqanynan da beıhabarmyz... “Halyq jaýynyń” uly degen sózdi arqalap júrip óstik. Amal qansha?!. – dep edi ol kisi sóziniń bir tusynda. Mine... Sodan beri attaı 26 jyl ýaqyt ótse de aǵanyń sol kúngi sabyrly keskini qaz-qalpy kóz aldymda... Keńes Nurpeıisov týraly áńgime aıtqanda, ózgeni bilmeımin, meniń tilimniń ushyna eriksiz “alash”, “alashorda”, “alash arystary”, “alash azamaty” degen tórkininde áldeqandaı oıdy terbep, júrekti qozǵaıtyn kıeli sóz, qasıetti uǵymdar turady. Nege? Sebebin izdeı bastasaq on taraý oıdyń áýelgi tireler tusy — ǵalymnyń zertteýshilik ǵumyrynyń eń mol kezeńin alǵan alashorda tarıhy. Ekinshi bir tusy, ózi aıtqandaı balalyq, balǵyn kezinen uıqysy men kúl­kisin urlaǵan “halyq jaýynyń” uly degen qara tańbanyń kóp jyl­dar boıy izinen qalmaýy. Úsh­inshi bir tusy — besigin terbetip, qundaǵyn aıalaǵan el men jerdiń, qazaq deıtin halyqtyń tarıhyna 1916 jylǵy ult-azattyq kóte­rilisiniń qandy qyrǵyn oqıǵalary ótken Qarqara bolyp engeni. Osynaý úsh sebeptiń júgin arqa­laǵan uǵymdar tórkininde tulǵaly ǵalym, tuǵyrly azamattyń ómirge degen kózqarasyn qalyptastyrǵan ulttyq oı-jigerdiń, halyqtyq ar men namystyń ot-jalyny laýlap, elin, jerin súıgen júrektiń jasyny oınap turǵany kúmánsiz. Bul uǵymdar birimen biri jymdasa órilip, jańa dáýir beli men jahandaný deıtin jańa, kúrdeli kezeńde ata tarıhymyzdy qaıyra qarap, túbirimen qaıta elekteýshiler qatarynyń kóshin bastaǵandar sanatynan kóringen kórnekti ǵalymnyń shyǵarma­shylyq, zertteýshilik bolmysyn tanýǵa múmkindik týdyrary haq. Tanymdy qalyptastyratyn keńistik júıesinde ejelden belgili kez kelgen “ultym”, “jurtym” degen estiler oıyn bir arnadan tabystyrar konsepsııa deıtin uǵym bar. Qazaqsha aıtqanda, bul — kez kelgen tanymdyq júıe men taǵylymdyq óristiń altyn arqaý, dińgegi. Bizdiń paıymdaýymyzsha, Keńes Nurpeıisov ult tarıhyn taný keńistigin sondaı óriske shyǵarǵan altyn arqaýly, dińgegi myqty ǵylymdy jaratýshylar sanatynan bolatyn. Iá... Adam myna dúnıege jylap kelip, keterinde ózgelerdi jyla­typ ketedi. Bul jaratylystyń jazýsyz qaǵıdasy. Keńes Nurpeıisov dúnıeden ótkende de solaı boldy. Árip­testeri, aǵaıyn-týysy, shákirtteri, Almatynyń zııaly qaýymy Qa­nysh Sátbaev Akademııasynyń Qurmanǵazy kóshesi jaǵyndaǵy Ǵalymdar úıin osyndaı bir azaly sát ústinde ókinish pen óksikke toltyrǵany meniń esimde. Týra sol kúni Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń zalynda kún ilgeri belgilengen alashorda qozǵalysynyń 90 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótip jatty. Mámbet Qoıgeldıev bastaǵan shákirtteri býlyǵyp tu­ryp baıandama jasaǵany, Almaty qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń alash arystary jaıly sóz aıtyp turyp, dál osy sátte qala jurtynyń úlken aka­demık-ǵalymdy aqyrǵy saparǵa attandyryp jatqanyn sóz ara­syn­da aıtqany, konferensııa tiz­ginin Serik Seıdýmanovqa tapsy­ryp, qala ákimimen qaraly jıyn­ǵa birge kelgenimiz meniń qaz-qalpy jadymda... Alash arystarynyń Almaty qalasynda jıyny ótip jatqan kúni alash tarıhyn zertteýge bar sanaly ómirin arnaǵan jańa dáýirdiń taǵy bir alash tulǵaly azamatynyń ómirden ótýi kezdeı­soqtyq pa? Meniń oıymsha, bul kezdeı­soqtyq emes... Bul ultyna, ult ǵylymyna, qazaqtyń taǵdyrly ótkeni men talaıly ótkelderin tanýda aı­ryqsha mindet júgin arqalap kelgen, rýhanı tanymdyq álemi­mizge alǵaýsyz qyzmet etken, alash arystarynyń qataryn óziniń adal oıymen, tabandy ǵalymdyq jo­lymen, parasatty bolmys-biti­mimen tolyqtyrǵan asa kórnekti tarıhı tulǵanyń peshenesine buıyrǵan myna jaryq dúnıemen qoshtasýdyń juldyzy jaryq, taǵylymdy sáti edi. Uly Jaratýshy Keńes aǵamyz­dyń mańdaıyna baqılyqqa bastar joldyń dál osylaı bolýyn qalaǵan tárizdi... О́miri ózgeshe, óristi bolǵan jannyń, dúnıemen qoshtasýy da eshkimge uqsamaı, ózgeshe bolǵa­nyna ári qaıǵyryp, ári tańyrqap edik. Qazaqtyń baı, sapaly ulttyq tarıhy taǵy bir alash tulǵaly perzentimen tolyqqanyn jan dúnıemizben sezinip edik sol kúni... Almaty. Nurlan ORAZALIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.