Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:24
Soǵys – adam balasynyń basyna túsetin eń aýyr qasiret. Búgingi urpaq sol qasiretti kórmeı-aq ósse eken, ony boldyrmaý úshin egemen eliniń irgesin nyǵaıtatyndaı qajyrly eńbek etse eken deımiz… Iá, keshegi Uly Otan soǵysynda biz Uly Jeńiske jettik, sol jeńistiń búgin jemisin kórip jatyrmyz. Sol jeńistiń bizge qalaı kelgenin, qandaı qıyndyqpen kelgenin keler urpaqqa tárbıe bolsyn dep áńgime etip óz aýzymen aıtyp beretin, sol qyrǵyndy basynan ótkergen ardager-qarııalar búgin joqtyń qasy, azaıdy. Sol soǵys órtiniń naǵyz ótinde bolyp, otty jyldardyń kýási bolǵan, Berlınge deıin baryp Jeńis týyn tigip, jaýdy jeńip kelgen Bektaı ÁBSATTAROV aǵamyzben birge bolǵan sátterim esime túsip, bir úzik áńgime aıtqym kelip otyr…
Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:24
Soǵys – adam balasynyń basyna túsetin eń aýyr qasiret. Búgingi urpaq sol qasiretti kórmeı-aq ósse eken, ony boldyrmaý úshin egemen eliniń irgesin nyǵaıtatyndaı qajyrly eńbek etse eken deımiz… Iá, keshegi Uly Otan soǵysynda biz Uly Jeńiske jettik, sol jeńistiń búgin jemisin kórip jatyrmyz. Sol jeńistiń bizge qalaı kelgenin, qandaı qıyndyqpen kelgenin keler urpaqqa tárbıe bolsyn dep áńgime etip óz aýzymen aıtyp beretin, sol qyrǵyndy basynan ótkergen ardager-qarııalar búgin joqtyń qasy, azaıdy. Sol soǵys órtiniń naǵyz ótinde bolyp, otty jyldardyń kýási bolǵan, Berlınge deıin baryp Jeńis týyn tigip, jaýdy jeńip kelgen Bektaı ÁBSATTAROV aǵamyzben birge bolǵan sátterim esime túsip, bir úzik áńgime aıtqym kelip otyr…
Keńes ókimetiniń álsirep, M.S.Gorbachev júrgizip jatqan eldiń ekonomıkasyn qaıta qurý kezeńi jyldary. Men Keńester Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń Jezqazǵan oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy E.G. Ejıkov-Babahanovtyń sheshimimen Jezqazǵan qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy – qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaldym. Mundaı jaýapkershiligi joǵary qyzmetti men buryn-sońdy atqaryp kórgen emespin, neden bastaý kerek degen tereń oı birinshi kúnnen-aq mazalaı bastady. Kommýnıstik partııanyń el aldyndaǵy bedeli quldyraı bastaǵan kez. Qanshama halqy bar úlken qalanyń tirshilik-tynysyna jaýapty bolý, árıne, ońaı sharýa emes. Senim artyp tapsyrǵan mindetti abyroımen atqarý kerek. Qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq hal-ahýaly da máz emes…
Bir kúni tańerteń kúndelikti keletin resmı poshtany qarap otyrsam, kózime «Máskeýden, Kremlden» degen syrtynda mór basylǵan, ádette Ortalyq úkimet tarapynan ǵana keletin bir úlken konvert kózime tústi. Kimge jiberilgen eken dep qarasam, «Absattarový B.A.» degen jazýy bar. Bul azamattardyń ótinishi boıynsha kelgen jaýap hat bolsa, nege qalalyq partııa komıtetine túsedi degen suraq týdy. Mundaı jaǵdaıda ishin ashyp oqýǵa quqymyz bar, hatty alyp oqı bastadym. Hat Keńester Odaǵy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy A.A. Gromykodan kelipti. Hattan túsingenim, M.S. Gorbachev partııanyń bedelin qalaı joǵary deńgeıge kóteremiz dep kezinde Keńester Odaǵynyń barlyq partııa ardagerlerine baspasóz arqyly úndeý jarııalap suraý joldaǵan edi. Partııanyń sol úndeýine bizdiń Bektaı aǵamyz óziniń pikirin aıtyp, usynystaryn jiberse kerek. Bul hat Bektaı aǵamyzdyń usynystaryna rızashylyq bildirip jazylǵan alǵys hat eken. Bir qyzyǵy – Máskeýge jibergen hatqa Bekeń óz úıiniń adresin jazbapty.
Maǵan bir qyzyq oı keldi. Daladan izdegenim aldymnan ózi shyqty emes pe, bul bir jaqsy yrym eken dep jorydym. «Qala basshysy retinde alǵashqy qadamyn osy kisimen aqyldasyp, osy kisiniń batasyn alyp bastasyn» degen Allanyń óziniń qısynyn keltirip jibergen násibi shyǵar degen oı keldi. Bekeń bul hatty, árıne, alǵan joq. Osy hatty syltaý qylyp qalamyzdyń ardaqty aqsaqalyna baryp sálem berip keleıin dep oıymdy túıdim.
Buryn ár qalada turyp, qatty aralasa almasaq ta bul aǵamyzdyń soǵys jáne eńbek ardageri bolyp eline sińirgen eńbegine, qala tóńireginde belsendi aqsaqaldardyń biri bolyp qalanyń qoǵamdyq ómirine aralasyp júrgen isterine syrttaı qanyq edim. Bul kisiniń úıiniń adresin de bilmeımin. Oılanyp otyryp Tólegen Búkirov dosyma telefon soqtym. «Bektaı aǵamyz seniń kórshiń eken ǵoı, meni ertip alyp bar, ekeýmiz birge baryp sálem berip shyǵaıyq», dedim. Ol: «Jaraıdy, baryp shyǵaıyq», dedi.
Sóıtip, erteńine keshki saǵat besterdiń shamasynda Bekeńniń úıine keldik. Jazdyń kóleńkesi qońyrjaı, kúnniń kózi qatty ysyǵan jaıly kúnderiniń biri edi. Aǵamyz Rybachıı aýylynyń Taıjan kóshesindegi jer úıde turady eken. Aldymyzdan «tórge shyǵyńyzdar» dep Gúlsim kelini kúlimsirep qarsy aldy, tórge shyǵaryp bizderge kórpe jaıyp jatyr. Bir ýaqytta biz otyrǵan bólmege Bekeń kirip keldi, ornymyzdan turyp baryp aǵamyzdyń qolyn aldyq. Aǵamyzdy birinshi kórgenim. Qan maıdanda eldi jaýdan qorǵaýǵa qasyq qany qalǵansha beli qaıyspaı qarsy turǵan batyr aǵamyzdyń kelbetiniń bir kórgennen-aq kelisti ekenin ańǵarýǵa bolady. Orta boıly, keń mańdaıly, jasy jetpisti mańaılap qalǵan kisi eken. Sonaý bir surapyl jyldardyń tereń syrlary jatqandaı qabaǵy qatyńqy eken, bir kórgennen til tabysyp áńgimege tartý ońaı emes ekenin sezip, Tólegendi birge ertip kelgenime qatty qýandym. Iá, bul da bir keshegi surapyl soǵystyń aǵamyzdyń bolmysy men jan dúnıesine tereńnen izin salyp qaldyrǵan tańbasy shyǵar dep uqtym…
Birshama ýaqyt ótkennen keıin: «Iá, inilerim, qosh keldińder! Tólegen, úı-ishteriń aman ba, qaıdan júrsińder?» dep Bekeń úı ıesi retinde ózi sóz bastady. Sol-aq eken, Tólegen meni tanystyra bastady. «Myna jigit ertede Rýdnık poselkesinde turǵan, Jumanazar degen kisiniń balasy, qalamyzdyń keshe ǵana jańadan taǵaıyndalǵan basshysy, biz sizge sálem bereıik dep arnaıy atbasyn buryp kelip otyrmyz», dedi. Bekeń sonda basyn kóterip alyp: «E-e, ózimniń inim ekensiń ǵoı, naǵyz týysym bolyp shyqtyń ǵoı, Máıgeldiniń bes balasynyń bireýi sen bolsań, ekinshisi men bolamyn», dep qabaǵy ashylyp, kóńili jadyrap sala berdi.
Ári qaraı áńgimeni men jalǵastyrdym. «Aǵa, men sizge eki birdeı mańyzdy sharýanyń basyn qosyp kelip otyrmyn. Birinshiden, Jezqazǵan qalalyq partııa komıtetiniń atynan, qala kommýnısteriniń atynan sizge úlken alǵys aıtý úshin keldim. Cizdi kommýnıstik partııanyń naǵyz belsendi janashyry retinde Máskeýdegi partııa basshylary da biledi eken. Partııanyń keleshegi týraly pikir-usynystar bergenińiz úshin olar da sizge kóp rahmetin aıtyp jatyr. Myna hatty jibergen usynystaryńyzǵa jaýap retinde sizge arnap Andreı Gromykonyń ózi jazypty. Osyny tabys etkeli kelip otyrmyn, Máskeýdegi basshylarǵa Jezqazǵan shaharynyń atyn shyǵaryp, esterine taǵy bir ret salǵanyńyz úshin kóp-kóp rahmet. Sizdiń mundaı qadamyńyz, Máskeýden alǵan alǵysyńyz bizdiń qala turǵyndary úshin de úlken abyroı. Ekinshi bir mańyzdy sharýam, sizge oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde aqyl-keńes suraıyn dep keldim, bata-tilekterińizdi óz aýzyńyzdan estip, aqsaqaldy aǵalarymyzdyń amanattaryn óz erkimmen arqama salyp mindetime alaıyn dep keldim. Partııa men úkimetimiz meni jańa qyzmetke taǵaıyndap, maǵan senim artyp, aldyma kóptegen mindetter qoıyp otyr. Bul mindetterdi abyroımen atqara alýym eń aldymen aýyl aǵalarynyń beretin aqyl-keńesterine, qala turǵyndarynyń muqtaj sharýalaryna kómek bere alýyma tyǵyz baılanysty ekenin ózderińiz de jaqsy bilesizder. Sondyqtan da, aǵa, sizdiń áńgimelerińizdi tyńdaýǵa búgin de jáne qashan bolsa da ázirmin», dep aǵymnan jaryldym.
«Meniń kommýnıstik partııa qatarynda júrgenime baqandaı elý jyl bolypty, partııaǵa sol ásker qatarynda fashıstermen soǵysyp júrgen kezimde 1945 jyly Berlın qalasynda qabyldandym. Mine, sodan beri partııamen bir anadan týǵandaı birge ómir súrip kelemin. Sońǵy kezde partııanyń bedeli túsip bara jatqany meniń de janyma qatty batyp júrdi, sol ishtegi mazalap júrgen oılarymdy aıtyp M.S.Gorbachevtiń atyna hat jazǵan edim. Budan bylaı qaraı partııamyzdyń aty «Lenınskaıa partııa bolsyn» dep usynys berdim. Ondaǵy oıym Lenınniń aty men onyń ilimderiniń qoǵamdaǵy bedeli áli de bolsa túse qoıǵan joq edi… Búgin men on balanyń ákesimin, jubaıym Kúljamaldyń kóz jumǵanyna kóp bolǵan joq, jalǵyzdyqqa áli de bolsa boıym úırenetin emes, kóńilim bir mezgil bólinsin dep qalanyń da, oblystyń da qoǵamdyq is-sharalarynan qalmaýǵa tyrysamyn, qolymnan kelse, kómegimdi de berip jatamyn…» Bekeńniń áńgimesi taýsylatyn emes. Terezege qarasam, dalaǵa qarańǵy túsip ketipti. Bizdiń tyqyrshı bastaǵanymyzdy sezdi me, áıteýir, bir ýaqytta aǵamyz: «Al, inilerim, ýaqyttaryń bolyp qaldy-aý deımin, bilip otyrmyn, jortqanda joldaryń bolsyn, úıdiń esigi sender úshin qashanda ashyq. Al, Muqambet, aınalaıyn, eldiń abyroıyn eń aýyr kezeńde alyp júrýge ózińe Alla násip etipti, bilemin qıyn bolatynyn. Sen endi bir eldiń ǵana balasy emessiń, bar eldiń danasysyń, kóp qoldyń aǵasysyń, aqty aq dep baǵalaıtyn, qarany qara dep qaralaıtyn kezderiń kóp bolady. Basyńa is tússe, kópshilikti saǵalasań árqashan qıyndyqtardy jeńip shyǵasyń. Endi árbir isińe kámil bol, halqyńa ádil bol, Alla taǵala qashan bolsa da jolyńdy ashyq qylýǵa, abyroıyńnyń bıik bolýyna násip etsin, ámın!» dep batasyn berdi.
Odan keıin Bektaı aǵamyzben qalanyń qoǵamdyq is-sharalarynda jıi kezdesip turdyq. Jezqazǵan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde qalanyń iske asyratyn kóptegen is-sharalary men bastamalaryna qoldaý kórsetip júrdi. Áńgimelesip, keleli máselelerge qatysty keńesý úshin soǵys jáne eńbek ardagerleriniń bastaryn jıi qosatyn edim, kezdesýlerimiz dastarqan basynda jalǵasyn taýyp jatatyn. Sondaı bir Jeńis kúninde jaıylǵan dastarqan basynda Bekeńniń kóterińki kóńilin paıdalanyp, soǵysqa qatysqan sátterinen kópshilikke áńgime aıtyp berýin ótingen edik. Bekeń áńgime aıtýǵa sarańdaý kisi bolatyn, sonda da bolsa, áıteýir, sol kún aǵamyzdyń kóńil pernesiniń bir aǵytylǵan kúni boldy, qabaǵyn kerip tereń bir kúrsindi de, áńgimesin aıtýǵa kirisip ketti…
…Bekeń 1942 jyldyń 17 maýsymynda óz erkimen maıdanǵa attanady. Biraq, ony birden qan maıdanǵa kirgizbeıdi, jaýyngerlerdiń áskerı oqý-jattyǵýlary daıyndyqtary ótip jatqan Tosk selosynda ornalasqan 11-shi zapastaǵy atqyshtar brıgadasyna jiberedi. Sol jerde ol hımııalyq barlaýshylar kýrsyn bitiredi. Áskerı daıyndyqtary aıaqtalǵannan keıin joldastarymen birge Soltústik-Batys maıdanynda soǵysyp jatqan 353-shi jeke pýlemetti-artıllerııalyq batalonnyń quramyna kelip kiredi. Bul jerde ol Reseı jerlerin gıtlershilerden azat etýdegi keskilesken urystarǵa qatysady.
Atyshýly Kýrsk ıinindegi urysqa qatysyp, soǵystyń naǵyz qyzǵan bel ortasynda bolady. Ýkraına jerlerin, Jıtomır, Kozıatına qalalaryn, Polshanyń Varshava, Poznan, Gdansk, Gdynıa qalalaryn basqynshylardan azat etýge jáne ataqty Sandomır plasdarmyn shabýylmen alýdaǵy keskilesken shaıqasqa qatysady. Aýyr jaralanyp, ólim men ómir arpalysqan sátterdi de bastan ótkeredi…
Sandomır plasdarmyn alǵany úshin 69-shy gvardııalyq tankıster polkine Sandomır Polki ataǵy beriledi. Ol óz tankisimen Dnestr, San, Vısla, Býg jáne Oder ózenderin shaıqaspen jaýynsha jaýyp, qarsha boraǵan oqtyń astymen kópirsiz júzip-kesip ótken urystarǵa qatysady. Germanııanyń qalalaryn shabýylmen alǵan qandy urystarda, nemistiń astanasy Berlındi shabýyldaǵan urysta erlikpen shaıqasady. 1945 jyldyń sáýir aıynda Keńester Odaǵy kommýnıstik partııasynyń qataryna qabyldanady. Berlınniń árbir sharshy metri úshin tar kóshelerinde bolǵan keskilesken shaıqastarda, Bektaıdyń tankisiniń ekıpajy jaıaý áskerlermen qoıan-qoltyq birigip avtomatpen, granatalarmen qarýlanyp, kóp qabatty úılerdiń tasalarynda jasyrynyp, tankilerdi faýstpatronmen atyp shydatpaǵan nemis soldattarynyń izine túsip jaıaý ákerlershe soǵysady…. Osyndaı sońǵy sheshýshi shaıqastyń qandy qyrǵynyn basynan ótkizgen Bektaı jaýdyń bas ordasy Berlınge Jeńis týyn tigýge úlesin qosyp erligimen kózge túsedi. Soǵys bitkennen soń da Germanııany okkýpasııalaǵan polktiń quramynda jeti aı áskerı qyzmet atqarady. Urys-shaıqastarda úsh ret aýyr jaraqat alǵan jaýynger retinde 1946 jyldyń 16 naýryzynda ásker qatarynan bosatylyp, elge oralady.
Otanyn jaýdan qorǵaǵan shaıqastarda tórt ret qatty jaralanady jáne kontýzııa alady. Soǵysta kórsetken erligi men batyrlyǵy úshin ol 5 ordenmen: I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, eki «Qyzyl Juldyz» ordenderimen, III dárejeli «Dańq» ordenimen jáne 15-ten asa medaldarmen, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń jáne Germanııany okkýpasııalaǵan ásker qolbasshysynyń alǵystarymen, armııa qolbasshysynyń gramotalarymen marapattalady…
Soǵystan keıin aman-esen eline oralǵan Bekeń úlken bir áýlettiń uıytqysy boldy, Kúljamal jeńgemiz ekeýi on bala tárbıelep ósirdi. Balalarynyń bárine joǵary bilim alýyna kóp eńbek sińirdi, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, olardyń qyzyǵyn da kórip úlgerdi. Búginde balalarynyń – ekeýi ǵylym kandıdaty, ınjener, agronom, ekonomıst, dáriger mamandyqtarynyń ıeleri bolyp úlgili otbasylardyń qatarynda Astanada, Jezqazǵanda jáne Almatyda memlekettik qyzmet, qurylys, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken, densaýlyq saqtaý, baılanys, qarjy salalarynda eline eleýli eńbek etip jatyr. Búginde Bektaı aǵamyzdyń ortamyzdan basqa dúnıege kóshkenine on jyl bolypty. Jyl saıyn Bekeńdi «ómirdegi jaýapty qadamdarymdy bastaǵan kezde aq tilek batasyn bergen aǵamyz edi» dep árbir Jeńis kúninde erekshe súıispenshilikpen esime alyp otyramyn…
Muqambet KО́PEEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
Astana.