О́shpes erlik

О́shpes erlik

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:29

Oral qalasyndaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova mýzeı-úıiniń dırektory Svetlana Bektenovamen áńgime

Osydan otyz jyl buryn Oral qa­lasynda shyǵys qyzdarynyń arasynan shyq­qan tuńǵysh Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Máme­tovanyń me­morıaldyq mýzeı-úıi ashyldy. Ári bul data batyr qyzdyń týǵanyna alpys jyl tolýymen tuspa-tus keldi. Munda 1932-1934 jyldary Mámetovter otbasy turǵan. Oǵan Mánshúkke qatysty ár jyl­dardaǵy fotolar men qujattar, Mámetovter otbasynyń jeke tutynǵan zattary qoıylǵan.

 

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:29

 

Oral qalasyndaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova mýzeı-úıiniń dırektory Svetlana Bektenovamen áńgime

 

Osydan otyz jyl buryn Oral qa­lasynda shyǵys qyzdarynyń arasynan shyq­qan tuńǵysh Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Máme­tovanyń me­morıaldyq mýzeı-úıi ashyldy. Ári bul data batyr qyzdyń týǵanyna alpys jyl tolýymen tuspa-tus keldi. Munda 1932-1934 jyldary Mámetovter otbasy turǵan. Oǵan Mánshúkke qatysty ár jyl­dardaǵy fotolar men qujattar, Mámetovter otbasynyń jeke tutynǵan zattary qoıylǵan. Sonymen birge, 1993 jyldyń 22 maýsymy kúni atal­ǵan memorıaldyq mýzeıdiń janynan «Mánshúktiń óshpes erligi» atty qaıtalanbas tamasha dıorama jasaqtaldy. Bul respýblıkamyzda eshqandaı balamasy joq óner týyndysy bolyp tabylady. Dıoramanyń avtory Máskeý qalasyndaǵy G.Grekov atyndaǵy áskerı stýdııanyń sýretshisi – Mıhaıl Ananev. Osy arada M.Mámetova mýzeı úıi­niń ashylýyna qoldaý kórsetken sol kezdegi oblys basshysy, ulttyq namysty tý etip kótere bilgen azamat, marqum Mustaqym Yhsanov ekenin de aıta ketkendi jón kóremiz. Sońǵy jyldardyń júzinde mýzeı úıdiń dırektory qyzmetin «Shapaǵat» medaliniń ıegeri, mádenıet qaıratkeri, Mánshúktiń artynda qalǵan jádi­gerlerdiń joqtaýshysy S.S.Bektenova atqaryp keledi. Onymen áńgime tómendegishe órbidi.

– Svetlana Sarjanqyzy, Mán­shúk­tińata-anasy, týma-týysqan­da­ry, olar­­­­­­dyńtaǵ­dy­ry, batyr qyzdyń oqyǵan jeri,soǵysqa qalaı attan­ǵa­ny jóninde mýzeıdeqandaı derekter bar?

– 1983 jyly mýzeıge qatys­ty má­selemen alǵash ret Alma­tyǵa jolym tústi. Sol kezde Mán­shúktiń anasy Ámına Sú­leı­menqyzyna arnaıy baryp jo­ly­ǵyp tuńǵysh eksponattardy alýǵa qol jetkiz­dim. Bular Mánshúktiń tikken kes­teleri men salǵan sýretteri, oqyǵan kitap­tary, maıdannan elge joldaǵan hattary jáne XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Týlada jasalǵan samaýryn edi. 1932-1934 jyldary Oral qalasynda turǵan kezde Má­metovter otbasy osy samaýrynnan sháı iship, qonaq­taryn kútken eken. Mánshúkti tárbıelep ósirgen ákesi Ahmet Mámetov qazaqtyń segiz qyrly, bir syrly jaısań janda­rynyń biri bolǵan. Ol dombyramen kúı tartyp, án sala bilgen. Sol kezde onyń janynan tulymshaǵy jelbiregen órimtal qyz Mánshúk bir eli qalmapty. Ol ákesin aıryqsha jaqsy kórip, oǵan ár kez syı­lastyqpen qaraı bilgen. Bir qy­zy­ǵy dál sol kezde Mánshúk Ahmet Má­metuly óziniń asyrap alǵan ákesi ekenin bilmegen.

Erli-zaıypty Ahmet pen Ámına óz zamanynyń oqyǵan, toqyǵan, kókirek kóz­deri oıaý zııaly adamdary atanǵan. Olar jı­yrmasynshy jyldardyń ekinshi shıre­ginde araǵa bir jyl salyp Chernyshevskıı atyn­daǵy Saratov ýnıversı­tetin bitirgen. Sóıtip, biri múǵalim, ekin­shisi dáriger mamandyǵyn alyp shyǵady. Sodan keıingi jyldarda joǵaryda aı­tyl­ǵandaı ekeýi Oralǵa kelip bas qosyp búginde mýzeı ornalasqan Narımanov kóshesindegi № 51 úıde turǵan. Bul qazaq dalasynda ashtyq pen jalańashtyq kóri­nisteri bastalǵan kez edi. Áıel analar óz qursaǵyn jaryp shyq­qan sábı­lerin tamaq­tandyrýǵa shamalary jet­peıtin. El-jurt aman qalýdyń amaldaryn izdep alasurdy.

Osy bir qatygez jyldarda Ahmet pen Ámınanyń Ordaǵa joly túsedi. Munda olar týysqandary Qanat jáne Jeńsikáli men Toıylsha Álıevtermen jolyǵyp olar­men syr bólisedi. Osyndaı kezdesý sátinde Ámınanyń kózi syrtqy túri Ahmetke óte uqsas shynashaqtaı ǵana Mán­sııa esimdi qyzǵa túsedi. Ol oǵan birden unaıdy. Sóıtip, ony asyrap alý jónin­degi oıyn erine jetkizedi. Bul usynysqa Mánsııanyń týǵan ata-anasy Jeńsikáli men Toıylsha da qarsy bola qoımaıdy. Osylaısha tórt jasar qyz óz perzentteri joq Ahmet pen Ámınanyń tárbıesi men qamqorlyǵyna alynady. Árıne, eki ba­lanyń ortasyndaǵy jalǵyz qyzy Mán­sııamen tirileı qoshtasý olar úshin ońaıǵa soqpaıdy. Tek onyń bolashaǵy úshin ǵana amalsyz kelisýge týra keledi. Keıin Ahmet pen Ámına qyzdarynyń Mánsııa degen atyn sál ǵana jumsartyp Mánshúk degen esimmen ataı bastaıdy. Ári ony ózderiniń famılııasyna kó­shiredi. Degenmen, ákesi­niń atyn ózgertpeı sol kúıinde qaldyryp Jeńsikáliqyzy atandyrady.

Mánshúk mektep tabaldyryǵyn Re­seı­degi Saratov qalasynda attaıdy.Tór­tinshi klasqa kóshkende Oral qalasyna aýystyrylady. Mýzeı úı ekspozısııa­la­rynyń eleýli bóligi M.Mámetovanyń osy alań­syz balalyq shaǵyna arnalǵan. Onyń sol kezdegi ustazy, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen múǵalimi Valentına Zaıseva 1982 jyly Oralda shákir­tiniń mýzeı úıi ashyl­ǵan kezde qoǵamdyq qyzmetten qala qoı­maǵan-dy. Ol memo­rıaldyq mýzeıdiń ashyl­ǵan kúninen bastap onyń qalyp­tasýyna súbeli úles qosty. Munda tálim­di de taǵylymdy is-sharalardyń ótki­zilýine bastamashy boldy. Mýzeı qo­ryn­da V.G.Zaısevanyń qoljazbalary men jeke qujattary, estelikteri men fotolary mu­qııat saqtaýly tur.

1934 jyldyń jazynda Ahmet pen Ámına Mámetovter bilikti de isker kadrlar retinde respýblıkanyń astanasyna shaqyrylady. Bul kezde Mánshúk Almaty qalasyndaǵy №28 mektepte oqýyn odan ári jalǵastyrady. Onyń klass jetekshisi Sofııa Savına keıin shákirti mektep bi­tirip ketse de qamqorlyǵyn úzbeıdi. Bul kezde Mánshúktiń ákesi Ahmet «halyq jaýy» retinde tutqynǵa alynǵan edi.

Soǵystyń aldynda Mánshúktiń bola­shaq taǵdyry kúrdelene tústi. Anasy Ámınaǵa «halyq jaýynyń» áıeli degen aıdar taǵylyp, ol dúrkin-dúrkin jaýapqa alyndy. Mámetovterdiń burynǵy aralas­qan dos-joldastarynyń birqatary olardan syrt aınalyp ketti. Ákesiniń abaq­tyǵa qamalýy Mánshúkti qatty qamyq­tyrdy. Sonyń ózinde de ol bordaı ezilip ketpeı, qoldy-aıaqqa turmaı zyr júgirip qaralaýshy organdarǵa shaǵymdanyp, qa­natymen sý sepken qarlyǵashtaı ákesiniń kinásiz ekenin dáleldeýge tyrysty. О́ki­nishke qaraı onyń bul qam-qareketiniń bári zaıa ketti. Sóıtip júrgende qaharly 1941 jyl da kelip jetti. Soǵys bastaldy. Bul kezde Mánshúk on segizge tolǵan-dy. Qym-qýyt ýaqyt ony tez eseıýge májbúr etti. Kóp keshikpeı ol maıdanǵa óz erkimen attanyp, nemis fashısterimen soǵysý jó­ninde sheshim qabyldaıdy. Osylaı istese ákesi Ahmetti ádiletsiz­diktiń torynan qutqaryp qalatyndaı áserde boldy. О́ıt­keni, dál osy kezde halyq arasynda «Eger «halyq jaýynyń» balalary otandy qorǵaýǵa attansa, onda olardyń ata-analaryna keshirim jasalady» degen qańqý sóz taralyp ketken edi.

Bul shaqta áıelderdi soǵysqa alý jó­nindegi KSRO úkimetiniń nusqaýy joq bolatyn. Sondyqtan da Mánshúk Mámetova áskerı komıssarıattan óz ótinishiniń oryn­dalýyn jylǵa jýyq ýaqyt boıy kú­tip qalady. Tek sodan keıin ǵana qazaqtyń qarshadaı qyzy kóılegin gım­nasterkaǵa, týflıin kerzi etikke aıyr­bastaýǵa, týǵan jerinen myńdaǵan shaqy­rym jerde ot pen oqtyń ortasyna kirýge ruqsat alady. Osy­nyń ózi Mánshúktiń alǵashqy erligi edi.

1942 jyldyń on úsh tamyzy kúni Qazaqstannyń astanasy Almatyda qazaq­tyń júzinshi jeke atqyshtar brıgadasyn jasaqtaý isi bastalady. Bul Uly Otan so­ǵysy kezinde qurylǵan bes qazaq ulttyq birlestiginiń biri bolatyn. Brıgada túgel­deı derlik qazaq jaýynger­lerinen jasaq­talǵany qaharly jyldar tarıhynan má­lim. Atalǵan brıgada 1942 jyldyń 25 qarashasy kúni 39 armııa quramynda birin­shi ret urysqa kiredi. Úlken kúsh-jiger sonymen birge az shyǵynmen brıgada Kalının oblysyn­daǵy toǵyz derevnıany jaý qursaýynan bosatady. Budan keıingi ara­lyqta qaýip-qaterge, sondaı-aq qor­ǵanys pen sha­býylǵa toly urystar 1943 jyldyń basynda Velıkıe Lýkıde jalǵa­sady. Mine, soǵys tarıhynda óz orny bar belgili brıgada qatarynda shyǵys qyzda­rynyń arasynan shyqqan jaryq juldyz Mánshúk Mámetova da bar edi.

– Oral óńirinde Mánshúkti kórgen, soǵysqa birge qatysqan zamandasqur­bylary bolyp pa edi? Mánshúk mýze­ıiniń janynan qurylǵan«Maıdanger áıelder» klýby arasynda ony biletin­der bar dep estipedim. О́mirden ótken qazaqtyń partızan qyzy «Maıdanger áıelder»klýbynyń jeke daýystaǵy ánshisi bolǵan Nurǵanym Báıseıitova daMánshúkpen qarym-qatynasta bol­ǵan eken degen áń­gime shyndyqqaqan­shalyqty janasymdy?

Oblys aýmaǵynda tikeleı osy topy­raqtyń tól perzenti Mánshúkpen qatar soǵysqa kirgen onyń qarýlastary joq. Alaıda mýzeı derekteri batys­qazaq­stan­dyq maıdangerler Kenjeǵalı Quttyǵu­lov pen Fılıp Zıamzın 1942-1944 jyldary Mánshúkpen júzinshi qazaq atqyshtar brıgadasy quramynda Pskov jerinde qanat­tas soǵysqanyn aıǵaq­taıdy. Árıne, olar ózderiniń jerlesi, batyr qyz Mán­shúktiń óshpes erligi jó­nindegi habarlarǵa jaqsy qanyq bolǵan. Alaıda, onymen kózbe-kóz, júzbe-júz kezdespegen. Bulaı bola­tyn sebebi, Pskov boıyndaǵy qııan-keski urys­tar onyń barlyq endikterinde júrip jat­qan edi. Onyń ústine Mán­shúktiń brıgadasy bekingen Zaıvane derevnıasy Pskov­tyń batys bóliginde ornalasty.

Al bizdiń áıgili partızan apamyz Nur­ǵa­nym Báıseıitovanyń Mánshúkpen qan­daı qarym-qatynasy boldy degen saýa­lyńyz­dyń tórkinine kelsek, munyń máni­si tómen­degideı. Ol kisi ózińiz aıt­qandaı, ómiriniń sońǵy kúnderine deıin «Maıdanger áıel­der» klýbynyń belsendi múshesi ári jeke daýystaǵy ánshisi boldy. Atal­ǵan klýb M.Mámetova mýzeıiniń janynan 1989 jyly quryldy. Mánshúk pen Nurǵa­nym esimderin biriktirer jaıttarǵa kelsek, ekeýi de Naryn qumynda ómirge qatar kelgen. Áıtse de olar soǵys kezinde bir-birimen tanys bolmaǵan.

Degenmen, soǵys aıaqtalǵan soń 1946-1947 jyldary Nurǵanym Bekenqyzy podpolkovnık, júzinshi atqyshtar brıga­dasy­nyń birinshi komıssary, soǵystan keıin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bol­ǵan, Qazaq KSR Ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi Saqtaǵan Bá­ıishevpen kez­desip, Mánshúktiń erligi men urys da­lasyndaǵy batyr is-qı­myldary jónin­degi jan-jaqty derekterge qanyǵady. Olar­dyń soǵystaǵy taǵdyry da bir-birine uqsaıdy. Mánshúk orystyń Pskov jerin jaýdan qorǵasa, Nur­ǵanym Belorýssııa ormandarynda dush­pan be­kinis­terin jermen-jeksen etýge qatysty.

– Sońǵy kezde memorıaldyq mýzeı qandaı eksponattarmentolyqty­ryl­dy? Mánshúktiń erlikpen qaza tapqan jeri Nevelqalasymen baılanysta­ryńyz bar ma? Nevelde de Mánshúkke eskertkishqoıyl­ǵan ǵoı. Onyń kú­tim­ge alynýy qalaı eken? Osyndaı eki jaq­tybaılanystar týraly aıtyp berseńiz?

– Búgingi kúni mýzeı eksponattary ne­gizinen áskerı mazmundaǵy qundy­lyq­tarmen tolyqtyrylýda. Mysaly, 2010 jyly jeńistiń 65 jyldyǵy qur­metine Rjev qalasynda osy shahardy azat etýge qatysqan qazaqstandyq jaýyngerlerge arnalǵan memorıaldyq keshen ashyldy. Onyń ashylý rásimine barý úshin Qazaq­stannan arnaıy «Jeńis poıyzy» uıym­dastyryldy. Delegasııa qura­mynda Rjev­te bolǵan urysqa qatysý­shylar Ká­ken Ábenov pen Sultan Jıenbaevtar bar bolatyn Arnaýly poıyz saparǵa 2010 jylǵy jeltoqsannyń 7-i kúni tańǵy saǵat segizde attandy. Aıtaıyn degenim, júzinshi brıgada qura­myndaǵy burynǵy maıdangerlerge soǵys kezindegi áskerı tehnıkanyń baǵa jetpes qundy eksponattary – pýlemet lentalary, «Maksım» pý­lemetiniń qondyrǵy­lary men jekelegen bólshekteri, Keńes jaýyngeriniń kaskasy syılanyp, munyń bári keıin atalmysh poıyzben elordasy Astanaǵa jetki­zilgen. Mine, osy asa qundy jádigerlerdi attaı qalap M.Mámetovanyń mýzeıine jet­kizý­diń sáti túskeni qandaı ǵanıbet. Munyń bári búginde áskerı jyldardyń kórinisin beıneleıtin tarıhı týyndylar bolyp tabylady. Mýzeıdegi otyzynshy jyldary turmysta qoldanylǵan Máme­tovter ot­basynyń qaıshysy da kózge tym ystyq kórinedi. Mánshúktiń qoly keste, kıim tigýge epti bolǵan eken.

Árıne qazaqtyń batyr qyzy máńgi damyldap jatqan Nevel qalasymen tyǵyz baılanysymyz bar. Oǵan talaı ret jolymyz tústi de. Bul qaladaǵy orta mektep­tiń biri M.Mámetovanyń atynda. 1979 jyly Nevelde Mánshúkke eskert­kish ornatyldy. Onyń ashylý rásimine sol jyly Mán­shúktiń anasy Ámına da qatys­qany jónin­degi derek mýzeıdiń kórneki jerine qo­ıyl­ǵan. Osy jyldarda Mán­shúk­tiń súıegi ekinshi ret qaıtadan jerlengen edi. Mu­nyń mánisi mynada. 1943 jyldyń 15  qazanynda bolǵan qııan-keski urystar kezinde Mánshúk óziniń kóp ultty kópte­gen qarýlas­tarymen birge erlikpen qaza tapty. Sol kúni olar Nevelden 25 shaqy­rym qashyqtyqtaǵy Zaıvane derevnıa­synyń túbindegi tóbege jerlengen eken. 1944 jyldyń birinshi naýryzy kúni Mán­shúk Mámetovaǵa osy erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

Arada kóp jyl ótken soń jetpisinshi jyldardyń aıaq kezinde óńir basshysy Nevel qalasynyń ortalyǵynda ony azat etý kezinde qaza tapqan boz­daqtar­dyń qur­metine «Batyrlar kesheni» memorıalyn ashý jó­ninde sheshim qabyldaıdy. Olar­dyń arasynda Mánshúk Mámetova, Ibraıym Súleı­menov, Ábilhaıyr Baımoldın sekildi qazaq­standyq jaýyngerler de bar edi. Mán­shúktiń súıeginiń Nevel qala­synyń orta­lyǵyna qaıta jer­lenýiniń mánisi osyndaı.

– Mánshúk jóninde buǵan deıin aıtylmaı kelgen qandaı da bir bolmasyntyń derekter bar ma?

– Mýzeı úıdiń kórneki jerine sonaý otyzynshy jyldardyń bas kezinde Mán­shúkke onyń týma-týysqandary syı­laǵan qamshy tur. Bul jóninde bizge bir joly Mánshúktiń anasy Ámına Súleımenqyzy áńgimelep berip edi. 1932 jyly Mánshúk Oralda turatyn áke-sheshesimen birge óziniń týǵan jeri Ordaǵa barady. Sonda ol ózimen qatarlas aýyl balalarynyń taıǵa minip quıǵytyp júrgenin kóredi. Sol sátte buǵan deıin atqa otyryp kór­megenine qaramastan, on jasar qyz taısalmaı qaısarlyq minez kórsetedi. Onymen qoımaı taı ústinde olar­dy qýyp jetip basyp ozady. Mine, onyń boıyn­daǵy qaıy­rymdylyq pen izgilik, ádildik pen batyl­dyq, ójettik jáne talapkerlik sekildi qasıetter osylaısha bala kezinen qalyp­tasqanyn ańǵartady.

– Mánshúktiń esimi búgingi urpaqtyń boıynda erlikti dáripteý men otan­shyldyq sezimdi ornyqtyrýda qansha­lyqty yqpal jasap otyr dep sanaısyz?

Respýblıka aýmaǵynda jasaqtalǵan mýzeıler kelýshilerge negizinen eki túrli baǵytta qyzmet kórsetedi. Munyń birin­shisi tarıhı-ólketaný turǵysynda bolsa, ekinshisi patrıottyq sıpattaǵy mýzeıler. Oral qalasyndaǵy Mámeto­vanyń memo­rıaldyq mý­zeı úıi patrıot­tyq rýhanı oryndar qatarynan oıyp turyp oryn alady. Osy arqyly ol ózińiz aıtqandaı búgingi qa­zaq­standyq jas­tardyń boıynda otanshyl­dyq sezimdi te­reńdetýge, qajet jerinde óz memle­ketin qorǵaı bilý qasıe­tin ornyq­tyrýǵa, el men jerdi, týǵan topyraqty shek­siz súıe bilýge yqpal jasaıdy. Osyndaı pa­trıottyq qasıetterdiń tamyr tartýyna úndeıdi.

Búgingi kúni respýblıkalyq mańyzy bar bizdiń mýzeı búgingi jas urpaqqa pa­trıot­tyq tárbıe beretin ortalyqqa aınalyp keledi. Patrıottyq mýzeılerdiń eń basty ereksheligi men artyqshylyǵy da osynda. Budan shırek ǵasyr buryn Máme­tova mýze­ıiniń janynan qurylǵan «Maıdanger áıel­der» klýbynyń múshe­leri ne­gi­zinen Mán­shúktiń tustastary men qatar­lastary. Olar­dyń bári de maıdan shebinde bolǵandar. Búginde olardyń eń jasy kishisiniń ózi toq­sanǵa taıap otyr. Mine, uzaq jyldar boıy olar aq qyraý shalǵan basy men ulǵaıǵan jastaryna qaramastan, urys dalasynan qaıtpaı qalǵan erlerdiń óshpes erlikterin úlgi etip dáripteýmen keledi. Árıne, bul tizimniń basynda Mánshúk Mámetova turǵany aıtpasa da belgili shyǵar.

Mánshúktiń óshpes rýhy men erligi egemen elimizdiń erteńi búgingi urpaqtyń boıynda otanshyldyq minez-qulyqty or­nyqtyrýǵa qyzmet jasaı bermek. Onyń esimi bizge sonysymen de qymbat, sonysymen de qasterli.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan».

Batys Qazaqstan oblysy.