IZDENIMPAZDYQ PEN YJDAǴAT

shoqantanýdaǵy shoqtyǵy bıik eńbekti dúnıege keltirdi N.Veselovskııdiń óte dál aıqyndap aıtqanyndaı, ǵylym kóginen quıryqty juldyzdaı aǵyp óte shyqqan Shoqan Ýálıhanovtyń jasyn taǵdyry, jarqyn ǵumyry óz zamandastaryn, ásirese, óziniń zııaly orys dostaryn qalaı qaıran qaldyra qyzyqtyrsa, keıingi zamandardyń da nesheme tolqyn urpaǵyn naq sondaı taǵylymdy hám tylsym nurly tartymdylyqpen baýraýdan jazbaı keledi der edik. Dál osy oraıda ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń bel ortasy eske túsedi. 1975 jylǵy jaz aılarynda ǵoı deımin, sol kezdegi “Lenınshil jas” gazetiniń betterinde jýrnalıst Jarylqap Beısenbaevtyń toptama túrinde jarııalanǵan “Shoqan sapary izimen” atty máıekti maqa­lalar shoǵyry birinen soń biri shyǵa bastady. Sonda Shoqan esimin ózimizge bir taban bolsa da jaqyn sanap, aıryqsha qadir tutatyn kókshetaýlyq jas jýrnalıster sol jazbalardy keremet qyzyǵýshylyqpen qabyldap, japa-tarmaǵaı jarysa oqyǵanbyz. Solardyń jazylý úlgisindegi áldebir jańashyldyq, qazaqtyń tuńǵysh ǵalymy júrip ótken qııapatty joldardy júz nesheme jyldan keıin jolqapshyǵyn arqalaı shıyrlaǵan qushtar izdenimpazdyq kóńilimizdi tolqytqandaı, qalamgerdiń shalymdy sheberligine qyzyǵa qarap qalǵandaı bolǵanbyz. Bir ǵajaby, mundaǵy dáldik-derekterdiń qolmen qoıǵandaı nanymdy beriletindigi sonsha, bir sát aıaýly Shoqannyń asyl beınesin dál qasynan kórgendeı, ǵasyrlardy kókteı ótip til qatysqandaı áserge bólenetinbiz. Ystyqkól saparynyń izin qaıtalaǵan osynaý maqalalar sodan eki jyl ótkende “Shoqan izimen” atty kitapqa aınalýyn qýana súıinshilegenbiz. Sodan beri arada biraz ýaqyt ótti. Táýelsizdik zamanynyń da talaı jyly paraqtalyp ketti. Jańa zamanda Shoqan jaıynda da jańa sózdiń dilgirligi arakidik baıqalyp qalǵanda baıaǵy kóztanys avtory­myz­dy ózimsingen qalyppen óz taqyry­byna qaıta oralmady-aý dep ókinish etip te júrdik. Sóıtsek, ol qarap júrmepti. Minekı, Sh.Ýálıhanovtyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qolymyzǵa Jarylqap Beısenbaıuly­nyń “Shoqan” atty jańa derekti ǵu­myrnamalyq hıkaıaty tıdi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń áleý­met­tik mańyzdy ádebıet tizimine engizile otyryp, “Ǵıbratty ǵumyr” serııasy boıynsha “Qazaqstan” baspasynan 39 baspa tabaq kólemindegi osynaý kitap­tyń shyǵýy zerdeli qaýymdy taǵy da eleń etkizgen aıtýly jańalyq boldy. Osy rette bir jarym ǵasyr buryn uly ǵalym arman etken, azattyqqa jetken jańa zamannyń Shoqan haqyndaǵy jańa sózin Jarylqap Beısenbaıuly aıtqan eken degen paıym-pikirge toqtaǵanymyz da ras. Janryn “derekti hıkaıat” degen­nen góri “ǵumyrnamalyq roman-esse” dep anyqtasa, shyǵarmanyń kólemi de, mazmun-kórkemdigi de bul juǵym­dy júkti ábden kótergendeı eken. Qa­laı bolǵanda da, áý bastan kilti ta­bylǵan kitap alǵashqy betterinen-aq salǵan jerden úıirip áketedi. Týyn­dynyń kompozısııalyq turǵydan áde­mi músindelip, arqaýy áste bosamaı, birden-birge shıryqqan shuraıly baıandaý jelisi óz áserin aqyryna deıin báseńdetpeıdi. Babalar rýhy­men tynystap, “aıbaltasyn altyn­me­nen býlatqan” alǵashqy buramdardaǵy álqıssasy hám odan keıingi bólimder Shoqannyń ulyq babasy Abylaıhan, atasy Ýálı, ájesi Aıǵanym, Abylaı­dan taraǵan Kenesary han, ákesi Shyńǵystyń týǵan aǵasy Abaıdilda (Ǵubaıdolla) Ýálıuly sııaqty som tulǵalar taǵdyryn bir-birimen qısy­nyn keltire, qııýlastyra sabaqtas­ty­ryp, qazaqty san taraptan qýsyrǵan sol zobalań zamandar jaǵdaıatynan jan-jaqty habardar etedi. Shoqan dúnıege kelgen ortanyń arǵy-bergisin tilge tıek ete otyryp, uly ǵalym ómirine qatysty birqatar dáıekti jańalyqtardy ortaǵa tartady. Onyń súbelileriniń biri dep – avtordyń ana jyldary Shoqannyń týǵan jerin Kúntımes ordasy dep pysyqtaǵan boljamynyń, keıingi kezde “Mádenı mura” baǵdarlamasymen jaryq kórgen muraǵat derekteri arqyly odan ári aıǵaqtalǵanyn aıtar edik. Olarda Amanqaraǵaı (keıinnen Qusmuryn) okrýginiń aǵa sultany Shyńǵys Ýálıhanovqa qatysty 1842 jáne 1851 jyldary toltyrylǵan qujattarda onyń qystaýy Kúntımes dep taıǵa tańba basqandaı jazylyp qalypty. Shoqannyń ájesi Aıǵanym, Om­by­daǵy áskerı mektep tálimin kórgen ákesi Shyńǵys, qobyzshy aǵasy Qan­ǵojadan alǵan tárbıesi, aǵa sultan ordasyna at basyn tirep jatar el aǵa­larynan, áıgili aqyndar men jyraý­la­rdan, ánshiler men kúıshilerden, jeztańdaı sheshenderden qabyldaǵan ǵıbrat-ónegesi týraly da kóptegen maǵ­lumattarǵa qanyq bolamyz. Shyqqan tegi qazaqtyń Táýkeden keıingi aǵa hany bolǵan Qaıyptan taraıtyn - Orynbor qazaqtary Shyǵys bó­liginiń bilimdi ákim-sultany Ah­met Jantórınniń dýandary qoń­sy qonǵan Shyńǵyspen aralas-quralastyǵy, tipti onyń kishken­taı qyzy Ǵazızany Shoqanǵa atas­tyryp, besik quda bolyp batalasqandary, áıgili Zilǵara, Jazy bıler, Sartaı, Tortaı tó­reler, Shyńǵystan keıin Qusmu­ryn­ǵa aǵa sultan bolǵan Eseneı Estemesuly, týǵan naǵashysy, Baıanaýyldyń aǵa sultany Musa Shormanuly, olardan basqa da sol dáýirdiń kóptegen belgili tul­ǵalarynyń ómirlerine qatysty tarıhı derekter qyzyqtyra tartady. Shoqan kadet korpýsyn tá­mam­daǵan soń general-gýbernator Gasforttyń erekshe tapsyrmalar jónindegi adıýtanty bolyp júrgen kezderinde de qazaqtyń sol za­mandaǵy talaı el uıytqylarymen júzdesti. Aqmola dýanynyń aǵa sultany Ybyraı Jaıyqbaıuly­men, Begaly tóre Qońyrqul­ja­ulymen, áıgili kúıshi Táttim­bet­pen, óziniń qurdasy, jas ánshi-kompozıtor Musa Baıjanulymen, Jetisýda babasy Abylaıdyń Ádil degen balasynan taraıtyn alban men dýlatty bılep otyrǵan Te­zek, Hakim, Mamytbek, Áli tóre­ler­men, Dıqanbaı, Baızaq bı, Suran­shy, Sypataı, Baıseıit sııaqty batyrlarmen kezdesip, taǵdyrlary toqaılasty. Osynyń bárine avtor óziniń baıypty oı topshylaýlaryn qosyp, Shoqan ǵumyrnamasynyń qalyń qatparlaryna qunarly qalamyn batyra-batyra siltegen. Otyz bes jylǵa taıaý zertteýshilik eńbektiń jemisi bolǵan bitimdi shyǵar­madaǵy bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan bir ­tusy sol, Shoqan Qoqan handy­ǵyna qatysty maǵlumattarǵa den qo­ıa­dy. Sóıtse, Qazaq dalasynan keıin Reseı shabýylynyń ótine ilikken Qoqan handyǵy alash jurty úshin sonshama bóten jurt emes eken. Kósh­peli túrkilerdiń myń taıpasynyń kósemi Shaqruq bı 1710 jyly qurǵan Qoqan handyǵynyń taǵynda sol Shaqruq áýletinen taraǵandar otyrǵanymen, negizgi bılik bul óńirge aqtaban-shubyryndy súrgini kezinde qazaq dalasynan kelgen qulan qypshaqtardyń kósemi Musylmanqul­dyń tóńiregine uıysqan qypshaqtar­dyń qolynda kórinedi. Sol sebepti de olardy orystyń qolastyna qaraǵan qazaq jurty qypshaqtar dep ataıdy. Qoqanǵa qaraıtyn Tashkent-Deshti Qypshaq dep atalatyn ýálaıattyń ás­keri negizinen qazaqtyń shanyshqyly, qańly jáne basqa da qurama rýl­a­rynan turady. Qazaqtardy Qoqan handyǵynyń ezgisinen azat etemiz dep jal­ǵan qamqorsynǵan orys otarshyl­dyǵynyń qıturqy pıǵylynyń ar jaǵynda jatqan shyndyqty bajaılaǵan kezde “Kim-kimdi azat etpek” degen oıdyń Shoqan basyna da kelmeýi múmkin emes. Reseıdiń ortaazııalyq handyqtar­dy jaýlap alýdy tezdetýge umty­lýynyń bir sebebi – Ulybrıtanııa­nyń Úndistandy tolyq jaýlap alǵannan keıin Aýǵan jeri arqyly Buhar, Qoqan, Hıýa handyqtaryna, Shyǵys Túrkistanǵa da kóz tige basta­ǵan áreketine baılanysty edi. Jańa jerlerdi otarlaýǵa qunyǵa kirisken Reseı ózine tıesili dep esepteıtin quıqaly úlesinen aıyrylǵysy kelmeı, kúngeıdegi túrki halyqta­ry­nyń ıelikterin basyp alýǵa baǵyt­tal­ǵan qandy joryqtaryn bastap ketti... Shoqan taǵdyrynyń eń bir toryǵýly kezeńine toqaılasqan, qanisher pol­kovnık Chernıaevpen kelispeýshiligin asqyndyra túsken osynaý bir tarıhı jaıdy J.Beısenbaıulynyń táptish­teı sýrettep, zerdeleı baıandaýy qo­ly­myzdaǵy kitap taǵylymyn arttyra túsken. Shoqannyń ǵıbratty ómir taraý­larynan birden-bir tolyq derlik maǵ­lumat beretin osynaý soqtaly-sonar­ly kitapty oqı otyryp, bir sát erik­siz avtordyń keıip-kelbetine qyzyǵa zer salǵandaısyz. J.Beısenbaı­uly­nyń kıeli taqyrypty zertteý men ıge­rýdegi izdenimpazdyǵy men yjdahat­tylyǵy tańdandyrady. Shoqan baba­synyń ómir saparynyń negizgi baǵyt-baǵdarlaryn qýalaı qamtyp júrip ótken jýrnalıst-qalamgerdi biz birde uly ǵalym “Sulý Baıannyń arýaǵyn qııa almaı” tolqıtyn Qozy Kórpesh – Baıan sulý mazarynyń qasynan kórsek, birese Shoqan aıaldaǵan, búginde qum basqan Lepsi beketiniń mańynda ushyratamyz. Keleside saıahat­shy-ǵalymnyń óz qolymen salǵan “Otrıadtyń Merki ózeninde túneýi” atty sýretinde beınelengen jerdiń tap ústinen túsken qýanyshyn bólisemiz. Endi birde Shoqan izin qaıtalaı júrip ótken jolqapshyqty jalǵyz jaıaý Jarylqap qyrǵyz-qazaq qoıshylarynyń qostarynda áńgime-dúken qura júrip, qıyn Saty asýy­nan túndelete órlep, Ystyqkól ja­ǵy­nan Alataý asqanynyń kýási bola­myz. Qyzyq bolǵanda, “Santash” keń­sha­rynda jazýshyǵa Shoqan jaıynan málimet bergen qyrǵyzdyń aty Qa­zaq, Saty asýynyń qyrǵyz jaǵyn­da­ǵy qazaq shopanynyń esimi Qyrǵyz­baı bolyp shyǵady. Avtordy Shoqan­nyń kindik qany tamǵan Qostanaı tarabyndaǵy Kúntımesten, Ile boı­yn­daǵy Tańbalytastyń qasynan, Om­by­nyń kadet korpýsynan, Ertistiń ja­ǵasynan, Shoqan bir jarym jyldaı turyp, juldyzdy shaǵyn ótkergen Neva jaǵalaýyndaǵy qaladan jolyqtyramyz. Taǵy bir sát Shoqandy tynymsyz tebirenisti kúıde Jóýki asýy arqyly atyshýly Qashǵar saparyna attandyryp salǵandaı bo­lyp qyrǵyzdyń Jóýki shatqalynyń aýzynda oı qushaǵynda turǵan avtor jankeshtiligine tańdana qarap qal­ǵandaımyz. Áleýmet artyq aıttyǵa sanamas, osynyń ózinen qııapat taǵdyrly tarıhı tulǵaǵa degen úlken mahabbatty, uly júrekpen úndestik ańǵarylǵandaı. Keń aýqymdy shyǵarmada J.Beı­senbaıuly meılinshe alýan qyrynan tanylǵan. Jýrnalıstik sergek baı­qampazdyq, sýretteýdegi jazýshylyq túısiktiń kórkem kesteleri, árbir jaıdy zertteýshilik zerdemen jerine jetkize jan-jaqty táptishteýi, Sho­qanǵa tikeleı jáne janama qatysty jaǵdaıattardyń, belgili-belgisiz adam­dar­dyń bárin murnynan tizip maǵ­lumat beretin izerli derekshildigi, uly ǵalymnyń ómiri men onyń zamanyna qatysty buryn beımálim bolyp kelgen kóptegen jáıtterge jańasha barlaý jasap, ǵylymı turǵydan tııanaqty baıyptaýlarǵa barýy, solarǵa tarıhshy kózimen jiti úńilýi – osynyń bári kitaptyń baǵaly­lyǵyn baǵamdatady. Jaýapty taqyrypty tereńdeı zerttegen qalamgerdiń jazýshylyq bıik mádenıeti de kózge shalynbaı qalmaıdy. Osy oraıda ol qazaqtyń Abylaı hannan bergi bir ǵasyrǵa jý­yq tarıhyn óz paıymyna saı, úlken órede elestetip ótedi. Shoqan ómirinen sańylaý, aqtańdaq qaldyrmaǵandaı syńaıly. J.Beısenbaıuly keltirgen: áıgili jıhankez-ǵalym Aleksandr Gýmboldty 1829 jyly Omby áskerı ýchılıshesinde qazaq tilinde quttyq­taý, ondaǵy kazak-orys balalaryna qazaq tili sabaǵynyń júrýi, Batys Sibir general-gýbernatory Gasfort­tyń qazaqtarǵa jańa din oılap tappaqqa áýeıilenip, ol áýmeserligine I Nıkolaı patshanyń “Din oıdan qu­rastyrylmaıdy, halyqtyń myńdaǵan jyldar boıy seniminiń negizinde jasalady” dep qaıtarǵan kekesindi jaýaby, Shoqannyń Jaıaý Musaǵa qamqorlyǵy, Sók tóreniń qonaǵy bol­ǵan aǵylshyn sáýletshisi Atkın­son­nyń saqarada týǵan balasyna Alataý-Tamshybulaq dep qazaqsha at qoıýy, Shoqannyń Qashǵar sapa­ryn­daǵy Álimbaı atalýynyń qaıdan shyq­qandyǵynyń jaı-japsary, áýel­de maıor A.Peremyshlskııdiń Ver­nyı bekinisin “Almaty” dep qazaqsha aıtylý qalpyn buzbastan durys jazyp kórsetýi sııaqty ekiniń biri bile bermeıtin tanymdyq sıpattaǵy qyzǵylyqty da qundy maǵlumat-derekter júzdep sanalady. Solardyń ishinde 1859 jyly Shoqan ózi sýretin salǵan qashǵarlyq kelinshek onyń Qashǵar saparynda ýaqytsha úılengen áıeli bolýy múmkin degen Beısen­baıulynyń boljamy da qaperge alarlyq. Shoqannyń Qashǵar sapary, sol aýyr sapardan syrqat japsyrǵan, odan soń qııanat kórgen, qorlyqta qalǵan qusalyq kezeńi, Peterbýrgte bolǵan ýaqyty, ómiriniń sońǵy aılary týraly taraýlardy tolqymaı, tebirenbeı oqý múmkin emes. Qazaq­tyń Eýropa terezesin ashqan arda azamatynyń orystyń uly jazýshysy F.Dostoevskıımen, saıahatshy-ǵalym­dar P.Semenov-Tıan-Shanskıımen, G.Potanınmen, S.Dýrovpen, K.Gýt­kov­skıımen, Kapýstınder otbasymen, Muhamed Haıdar Dýlatıdiń “Tarıhı-Rashıdı” shyǵarmasynyń tuńǵysh zertteýshisi bolýǵa septesken Muham­medáli Qazymbek jáne Husaıyn Faı­yzhan sııaqty túrkishil ǵalymdarmen hám basqalarmen dostyq ráýishine de patetıkadan tys, kóptegen qarapaıym ári jarqyn better arnalǵan. J.Beısenbaıulynyń osy derekti hıkaıaty bolashaqta Shoqan jaıynda jazylar kórkem shyǵarmalardyń, dastandar men romandardyń, túsiriler kınolardyń da negizine alynbaı qalmas. Kitapty orysshaǵa aýdaryp, Sh.Ýálıhanovtyń 175 jyldyǵyn atap ótý aıasynda Máskeýden “JZL” serııasymen shyǵarýdy da oılastyr­ǵan abzal ma deımiz. Shoqannyń Parıjge baryp qaı­týdy oıǵa alyp josparlaǵanyn, qu­pııa saıahatshynyń Qashǵar saparynda Jarkentte anyq bolǵandyǵyn, sýret­shi M.Znamenskıı kúndeliginen aı­qyn­dalatynyndaı, Áýlıeatany asqan qataldyqpen shabýyldaǵan Chernıaev ekspedısııasy kezinde qazaq halqy­nyń ozyq oıly adal perzentiniń otarshyl rýhtaǵy órkókirek orys ofıserlerimen shamyrqana pikir talastyryp aıtysqan jaılaryn da Jarylqap jazbalarynan tereńdeı túısinemiz. Sondaı-aq, kitapty oqý barysynda Shoqan murasyn saqtap qalýda qaltqysyz eńbek sińirgen aıaýly orys qyzy Katerına Gýt­kov­skaıaǵa degen alǵys sezimimiz oıanary da kámil. “Jarylqaptyń myna kitabynyń qoljazbasyn rahattana oqyp shyqtym. Kompozısııasy ǵumyrnamalyq ádebıetke qoıylatyn talaptarǵa saı keletinin bylaı qoıǵanda, baıandaý logıkasymen, til jatyqtyǵymen, derekteriniń ushan-teńizdigimen súısintti. Jalpy, Shoqantanýǵa qosylǵan eń súbeli úlesterdiń biri Jarylqaptyń osy eńbegi desem, qatelespespin”, deıdi belgili baspager, qarymdy qalamger Nurmahan Orazbek. Aýzy dýaly aǵamyz aıtsa aıtqandaı, shoqantaný salasynda olja salar shoqtyǵy bıik eńbek dúnıege kelgendigi jaıly paıymdy pikirge biz de qol qoıamyz. Avtory: Qorǵanbek AMANJOL.