QURYLYS SALASYNDAǴY SYNDARLY ShEShIM

Elimizde naryqtyq qatynastar ornyǵyp, ekonomıkamyz retke kelgen tustan bastap, qurylys salasy erekshe qarqyn alýda. Búgingi tańda el damýynda bul salanyń ózindik orny men salmaǵy bar dep aıta alamyz. Osy qurylystyń qarqyn alýy, oǵan she­tel­dik jańa tehnologııalardyń kelýi nátıje­sinde az jyldyń ózinde Saryarqanyń tósinde marjandaı jaınaǵan Astanamyzdy saldyq. Almaty qalasy qanatyn keńge jaıa tústi. Ob­lys ortalyqtarynda ásem ǵımarattar paıda bol­dy. Mine, osylaısha qurylys salasy Qazaq­stan ekonomıkasynyń lokomotıvteriniń birine aınaldy. Eger sońǵy 4-5 jyldyń ishinde elimizde júrgizilgen reformalyq sharalarǵa kóz júgir­ter bolsaq, Qazaqstan Úkimetiniń naq osy qury­lys salasyna úlken mán berip otyrǵan­dyǵy baıqalady. Álemdi sharlaǵan daǵdarys­pen kúrestiń aýqymdy sharalary elimizdiń qarjy júıesi men qurylys salasynyń tu­raqtylyǵyn saqtap qalýdan bastaý alǵandyǵy belgili. Osy aptada ótken Úkimet otyrysy endi osy salany odan ári damytýdyń birqatar mańyz­dy máselelerin qarastyrdy. Sonyń biri úleskerler problemasyn sheshý máselesi boldy. Atalǵan másele jóninde baıandama jasaǵan elimizdiń Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnal­dyq sharýashylyq isteri jónindegi agenttiginiń tóraǵasy Serik Nokınniń aıtýy boıynsha úleskerler problemasy barynsha ýshyqqan 2007 jyldyń qyrkúıek aıynda elimizde 63 myń úleskerdiń qatysýymen salynyp jatqan 450 turǵyn úı kesheninde problemaly jaǵdaılar paıda bolǵan. Osy kezeńnen bastap Elbasynyń arnaıy tapsyrmasy boıynsha Úkimet úleskerler problemasyn sheshý isimen júıeli túrde shuǵyldanyp keledi. Mine, sodan beri eki jarym jyldaı ýaqyt ótken eken. Osy qysqa ýaqyt aralyǵynda bul salada kóptegen jumystar júzege asty. Joǵa­rydaǵy 63 myń úleskerdiń 41 myńy úıli bo­lyp úlgerdi. 450 turǵyn úıdiń 322-sinde qury­lys jumystary aıaqtalyp, olar paıdalanýǵa berildi. Endi 2010 jyldyń 1 naýryzyndaǵy málimet boıynsha 132 turǵyn úıde qurylys jumystary aıaqtalýy kerek. Bularda 26 721 úlesker bar. Osy úleskerlerdiń basym kópshiliginiń máselesi bıylǵy jyl sheshimin tappaq. Atap aıtqanda, 112 nysanda qurylys jumystary aıaqtalyp, 21 myń úlesker úıli bolmaq. Qalǵan 20 nysandaǵy 5000 úleskerdiń máselesin sheshý kelesi jyldyń úlesinde tur. Serik Nokın óz baıandamasynda joǵaryda­ǵy aıtylǵan 21 myń úleskerdiń máselesi qalaı sheshiletindigi jóninde jan-jaqty baıandap berdi. Sol derekterge kóz júgirter bolsaq Astanadaǵy problemaly dep tabylyp otyrǵan 61 nysannyń 26 nysanyndaǵy bos páterlerdi qala ákimdigi satyp alatyn bolady. Bul 3965 úleskerdiń máselesin sheshedi. 7 turǵyn úı nysany “Jańa qurylys” JShS ókiletti qurylys uıymynyń kúshimen aıaqtalady. Bul 2659 úleskerdiń máselesin sheshýge múmkindik beredi. 3524 úlesker bar 19 turǵyn úıdi aıaqtaý mindetin “Samuryq-Qazyna” ál-aýqat qory óz moınyna alyp otyr. Munyń syrtynda 1182 úleskeri bar 9 nysandy aıaqtaý qurylys kompanııalarynyń óz kúshimen júrgiziledi. Sóıtip, bir Astana qalasynyń ózinde bıylǵy jyly 12 646 úlesker úıli bolady. Al Almaty qalasynda qurylysy aıaqtalma­ǵan 33 turǵyn úı nysany bar eken. Bulardaǵy úleskerlerdiń jalpy sany – 8141. 2010 jyly osy nysandardyń 16-synda qurylys jumystary aıaqtalyp, olar paıdalanýǵa beriledi. Sóıtip, 3 myńnan astam úleskerdiń máselesi sheshiletin bolady. Úkimet álemdi sharlaǵan daǵdarys qıyn­dyq­taryna qaramastan, úleskerlerdiń máselesin sheshý jóninde belsendi jumystar júrgizdi. Osynyń nátıjesinde eshbir úlesker dalada qalmaq emes. Sóıtip, bul saladaǵy júıeli jumysty Kárim Másimov Úkimetiniń úlken bir jetistigi dep baǵalasaq, artyq emes. Qazaqstanda qarqyn alǵan qurylys salasyn budan ári qalaı alǵa jyljytamyz? Qazaqstandyqtardy baspanaly etýdiń qandaı joldary bar? Osy máselemen Úkimet turaqty túrde shuǵyldanyp keledi. Sonyń bir mysaly retinde otyrysta qaralǵan ekinshi máseleni atap kórsetýge bolady. Bul másele halyqtyń “Turǵyn úı qurylys jınaq banki” AQ-taǵy salymdaryn iske qosý jaǵdaıyn qarastyrady. Osy jaıynda baıandama jasaǵan Serik Nokınniń aıtýy boıynsha, ol basqaratyn Qu­rylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa-shylyq isteri agenttigi “Turǵyn úı qurylys jınaq banki” AQ-pen birlese otyryp, osy banktiń salymshylary úshin tıimdi kesteni jasaǵan. Osy keste boıynsha atalǵan bank óz salymshylarynyń ishinen belgilengen tómen baǵa boıynsha turǵyn úı satyp alǵysy kele­tinderdiń pýlyn qalyptastyrady. Pýl qalyp­tas­qannan keıin bank jergilikti atqarý organ­daryna turǵyn úı salý jóninde tapsy­rystar beredi. Jergilikti atqarý organy bul qury­lystardy respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin nesıe qarjyǵa júrgizetin bolady. Osy úshin jer telimderin bólip, olardy qajetti ınje­nerlik ınfraqurylymmen qamtamasyz etedi. Turǵyn úı qurylysy aıaqtalǵannan keıin ony paıdalanýǵa berý úshin jergilikti atqarý organy bank salymshylarymen kelisim-shart jasasyp, osynyń negizinde jańa turǵyn úıdegi páterlerdi olarǵa bóletin bolady. Al bank salymshylardyń qarjysyn jergilikti atqarý organy esebine aý­darady. Jergilikti atqarý organy osy qarjymen respýblıkalyq bıýdjetten nesıelerin óteıdi. Ázirge bul qanatqaqty joba Astana, Alma­ty qalalary men Aqtóbe oblysynda júzege aspaq. Qurylystyń shyǵyndaryna jáne jer telimderine baǵasyna baılanysty turǵyn úı baǵasy da árkelki bolady. Máselen, Almaty qalasynda osyndaı jolmen salymshylarǵa beriletin páterdegi 1 sharshy metrdiń baǵasy 142,5 myń teńgeni (950 dollar) qurasa, Astana qalasynda 1 sharshy metrdiń baǵasy 121 myń teńge (807 dollar), al Aqtóbe oblysynda 90 myń teńge (600 dollar) bolmaq. Bul – bol­jamdy baǵa. Al naqty baǵa qurylystyń jobalyq-smetalyq qujattary jasalyp, olar memlekettik saraptamadan ótkennen keıin aıqyndalatyn bolady. Serik Nokınniń aıtýynsha, osy keste boıynsha elimizde 2011 jyly 50,1 myń sharshy metr nemese 745 páter salynbaq. Bul páter­lerdiń 364-i Astana qalasynda, 285-i Almaty qalasynda, 96-sy Aqtóbe oblysynda turǵyzylmaq. Bul úshin respýblıkalyq bıýdjetten 7,7 mıllıard teńge qarjy bólinýi kerek. Munyń 4,1 mıllıard teńgesi 2010 jyly qurylysty bastaý úshin, 3,6 mıllıard teńgesi 2011 jyly qurylysty aıaqtaý úshin bólinedi. Úkimet otyrysyna ınteraktıvti baılanys arqyly oblys ákimderi de qatysyp otyrǵan edi. Olardyń kópshiligi osy jobaǵa yqylas tanytty. Úkimetke mundaı joba elimizdiń barlyq óńirleri boıynsha júrgizilse degen ótinishterin jetkizdi. Osy másele jóninde sóz alǵan “Turǵyn úı qurylys jınaq banki” AQ basshysy Nurbıbi Naýryzbaeva ózi basqaratyn banktiń qanatqaqty jobany elimizdiń barlyq óńirlerinde júrgizýge múmkindigi bar ekendigin aıtty. Sonymen atalǵan másele taǵy bir pysyqtalatyn boldy. Otyrysta qurylysqa qatysty qaralǵan úshinshi máseleni revolıýsııalyq sheshim retinde baǵalaýǵa bolady. Bul másele Qazaqstanda osy ýaqytqa deıin uzaq jyldar boıy paıdalanyp kelgen qurylys salasyn tehnıkalyq turǵydan retteý máselesine arnaldy. Qazirgi qoldanystaǵy qurylys salasyn tehnıkalyq retteý máselesi bizge Keńester odaǵynan kóshken mura. Bul norma ámirshildik tásil boıynsha júrgizilip keledi. Máselen, belgili bir qurylys nysanyn júrgizý úshin osy norma boıynsha aldyn ala ol nysannyń qandaı materıaldardy qoldanyp salynatyn­dyǵy, qandaı tásildermen júrgiziletindigi aıqyndalady. Biraq sapa máselesi kóp eskerile bermeıdi. Qurylysty júrgizýshi aldyn-ala belgilengen osy normadan aýytqymaýy kerek. Eger sońǵy 4-5 jyldyń aınalasynda paıda bolǵan álemdik tájirıbege nazar aýdaratyn bolsaq, damyǵan elderdiń kópshiligi birinshi kezekte túpki nátıjege baǵyttalǵan sharalarǵa aýysyp jatyr. Olarda birinshi kezekte salyn­ǵan qurylystyń turmysqa jaıly bolýy, berik bolýy eskeriledi. Al osy qurylysty qandaı tásildermen júrgizedi. Oǵan qandaı materıal­dardy paıdalanady, bul – qurylys júrgizýshi kompanııanyń óz erkindegi másele. Kompanııa qurylys jaıly da sapaly bolý úshin óz betin­she izdeniske túsip, ony salýda álemde paıda bolǵan sońǵy tehnologııalardy qolda­nýǵa um­ty­lady. Ǵylymı-tehnıkalyq progress nátıje­sinde jańadan paıda bolǵan qurylys mate­rıal­dary boıynsha jumys isteıdi. Bul materıal­dar osy ýaqytqa deıin qoldanysta bolyp kelgen zattarǵa qaraǵanda, áldeqaıda ar­zan bolýy múmkin. Mine, osylaısha salynǵan qurylystyń ózindik quny da tómendeı túsýi múmkin. Qazaqstanda endigi qoldanysqa engiziletin qurylys salasyn tehnıkalyq retteý júıesi osy jańalyqtarǵa negizdelmek. Ony ázirleýde Avstralııa, Ulybrıtanııa, Eýropa odaǵy, Kanada, Jańa Zelandııa, AQSh, Japonııa sekildi elderdiń tájirıbeleri eskerilgen. Elimizdiń qurylys salasyna mundaı normany engizý jeńil emes, ol úshin osy ýaqytqa deıin qalyptasqan normatıvtik baza, qadaǵa­laý men baqy­laý júıesi, sáıkestikti baǵalaý júıesi túbirinen qaıta qarasty­rylýy kerek. Mine, osyn­daı jaǵdaıda ǵana atalǵan reformadan sáttilik kútýge bolady. Sondyqtan bul jańalyqty birtindep engizý qajet. Osy jańalyqty ómirge ákelýdiń joldaryn qarastyratyn qujat Qa­zaq­stan Respýb­lıkasynyń qurylystaǵy tehnıkalyq reglamenti dep atalady. Tipti muny óziniń mańyzy men ereksheligin eskere otyryp, elimizdiń qurylys salasynyń jańa tehnı­kalyq konstıtýsııasy dep te ataýǵa bolady. Bul qujattyń ómirge enýi qurylys salasyndaǵy mamandardyń, ásirese, osy saladaǵy memlekettik ba­qylaý men qadaǵalaý or­gan­­darynda jumys isteıtinderdiń biliktiligin talap etedi. Sondyqtan osy qujatqa sáıkes qurylysty baqylaý men qadaǵalaý júıesine de iri ózgerister engizý, bul saladaǵylardyń ká­sip­tik sheberligi men derbes jaýapkershiligin art­tyrý máselesi de kózdelip otyr. Úkimet oty­rysy mine, osyndaı mańyzdy máselelerdi qaraýǵa arnaldy. Elbasynyń tapsyrma­syna sáıkes Úkimettiń eli­mizdiń údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq da­mýynyń 2010-2014 jyldar­ǵa arnalǵan baǵdarlamasyn ázirlegendigi belgili. Bul baǵ­darlama Elbasynyń jańa Joldaýyndaǵy eli­mizdiń 2020 jylǵa deıingi ındýs­trııalyq damýyn jú­zege asyrý úshin jasalynyp otyr. Atalǵan baǵdarlama kóp qyrly bolyp tabylady. Onda taıaýdaǵy jyldardyń ishinde qandaı salalardy damytýǵa basymdyq berile­tindigi, qandaı jobalardyń memleket tarapynan qoldaý ta­batyndyǵy jáne bul iske kásipkerlik korpýs­ty tar­týdyń joldary naqty aıqyndalǵan. Is nátıjeli bolý úshin aǵymdaǵy jumystardyń barysyn baqylaýda ustap, paıda bolǵan problemalardy dereý qarastyryp sheshetin Respýblıkalyq basqarýshy ortalyq qurylǵan bolatyn. Bul ortalyqty Premer-Mınıstrdiń ózi basqarady. Osyndaı ortalyqtar óńirlik deńgeıde de jumys isteıdi. Olardy oblys ákimderi basqarady. Respýblıkalyq basqarýshy ortalyq iri ındýstrııalyq, ınfraqurylymdyq jobalar­dyń júzege asýyna birinshi kezekte mán berýde. Elimizde mundaı 162 joba bolsa, sonyń 140-y bıylǵy jyly júzege aspaq. Osyǵan deıin bul ortalyqtyń birinshi otyrysy ótip, onda kóptegen máseleler sheshimin tapqan bolatyn. Oblys ákimderimen ınteraktıvti baılanys jaǵdaıynda ótken Úkimet otyrysy osy ortalyqtyń ekinshi basqosýyna ulasty. Munda joǵaryda aıtylǵan ár joba boıynsha jeke másele qaraldy. Bul jobalardyń merziminde júzege asýy úshin olardyń árqaısysyna jeke jaýap beretin tulǵalar taǵaıyndalǵan eken. Solardyń árqaısysy basqosýda esep berdi. Sondaı-aq, árbir oblys basshysy sóz alyp, óz óńirlerinde júzege asý ústindegi iri ındýs­trııalyq, ınfraqurylymdyq jobalardyń jaǵdaıyn jáne olardy júzege asyrýǵa qatysty paıda bolǵan problemalar týraly baıandady. Bul jobalardyń júzege asatyndyǵyna senim mol. О́ıtkeni, jekelegen jobalar boıyn­sha sóz alǵan árbir mınıstr nemese agent­tik bas­shysynyń jasaǵan habarlamasyna qaraǵan­da, bul jobalardyń kópshiliginde ju­mystar toqtaýsyz júrip jatyr. Al aıtylǵan problema otyrys barysynda birden qaralyp, ony sheshýdiń joldary belgilenip jatty. Res­pýblıkalyq ortalyqtyń basshysy Premer-Mınıstr Kárim Másimov problemalardy she­shý úshin qajetti tulǵalarǵa tikeleı tapsyrma berdi. Atalǵan másele boıynsha qorytyndy sóz sóılegen Premer-Mınıstr Kárim Másimov endigi kezekte “Bıznestiń jol kartasy-2020” jobasyn júzege asyrýǵa erekshe mán berý qa­jettigin aıtty. Árıne, osy boıynsha jumys­tardy júzege asyrýda memlekettik kompa­nııalar lokomotıv bolyp tabylady. Biraq jobaǵa jeke bıznestiń yntasyn oıatpaı, odan úlken nátıje kútý qıyn. Sondyqtan Úkimet basshysy osy máseleniń laıyqty sheshimin tabýyn óńir basshylaryna myqtap tapsyrdy. Qazirdiń ózinde mundaı iri jobalardyń birte-birte iske qosylýy arqyly elimiz edáýir paıda kórip otyr dep aıta alamyz. Máselen, osydan biraz jyl buryn ońtústik óńirdegi eldi mekenderdi sý basýyna baılanysty problema­ny sheshý úshin Kóksaraı qarsy rettegishin salý qajet pe, joq pa degen máseleniń biraz daýǵa aınalyp baryp, oń sheshimin tapqandyǵy belgili. Qazir onyń qurylysy qarqyndy túrde júrgizilýde. Bıylǵy jyly onyń alǵashqy kezeginiń iske qosylýynyń nátıjesinde jyl­daǵydaı aýyldardy sý basýy sap tyıylǵandaı. Osy másele boıynsha sóz alǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstri V.Bojko bul qurylysqa bıylǵy jylǵa 15 mıllıard teńgeniń bólingenin aıtsa, Qyzylorda oblysynyń ákimi Bolatbek Qýandyqov buryn osy merzimde Syrdarııa arqyly sekóntine 100 tekshe metr sý aǵyp ótetin bolsa, bıylǵy jyly onyń qarqyny 1000 tekshe metrge deıin jetkenine qaramastan aýyldardy sý alý qaýpi joıylǵandyǵyn atap kórsetti. Mine, istiń nátıjesi dep osyny aıtýǵa bolady. Osy otyrysta bıyl qar qalyń túsken Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy jaǵdaı týraly másele qaraldy. Kóktemde osy qardyń ketýi qıyn bolýy, kóptegen aýyldardy sý basýy múmkin. Osyǵan oraı Úkimet basshysy Kárim Másimov oblysqa Úkimettiń kómek kórsetýge ázir ekendigin bildirdi. Osyǵan sáıkes tıisti oryndarǵa tapsyrma berdi. Sonymen, qazirgi kúni Úkimettiń belsendi qyzmetiniń nátıjesinde elimizdiń búgingi kú­nine, bolashaǵyna qatysty kóptegen mańyzdy sharýalar júzege asýda dep senimmen aıta ala­myz. Osy aptada ótkizilgen Úkimet otyrysy men Respýblıkalyq basqarýshy ortalyqtyń ekinshi májilisi osynyń jarqyn bir mysaly boldy. Suńǵat ÁLIPBAI.