KО́KSARAI

Ashyǵyn aıtsaq, syrboıylyq dıqandar sý azabyn jylma-jyl tartýmen keletin. Erte kóktemde sý tasqyny qaýpiniń aldyn alý maqsatynda darııa sýy kez kelgen kanaldar men jyralarǵa, shabyndyqtar men  jaıylymdyqtarǵa jiberiletin. О́kinishtisi sol, birinshiden, bul jerler, ıaǵnı jaıylymdyqtar men shabyndyqtar sorlanyp, iske aspaı qalsa, ekinshiden erte kóktem aılarynda tazalanýǵa tıis kanaldarǵa dúre tıip, tazalanbaı, egis kólemi kúrt azaıyp ketedi. Egistik jer azaıdy eken, kúrish ónimi de azaıady. Osyndaı qınalǵan kezderde syrboıylyqtar Syrdarııa sýyn retteıtin bir amal tabylatyn bolar degen boljamǵa kúdikpen emes, úmitpen qaraýshy edi. Aıtsa aıtqandaı, ótken jyly Elbasynyń tikeleı nusqaýymen Kóksaraı sý rettegishi qurylysy bas­talyp, aǵymdaǵy jyly paı­da­lanýǵa berilgeli jatyr. Bul qury­lystyń salynýy Syr óńiriniń ǵana emes, ońtústik aımaq tur­ǵyn­darynyń aıaq sý máselesiniń túkpilikti sheshilýine birden-bir sebepshi bolǵanyna halyq dán rıza. Jasyratyny joq, kezinde Kóksaraı sý tospasy tóńireginde árqıly áńgimeler órbip, bir­qa­tar túsinispeýshilikter de boldy. Osynyń áserinen, ıaǵnı 1998 jyly qurylysy josparlanǵan sý rettegishi túrli sebeptermen keı­in­ge ysyryla bergen. Ras bolsa, sońǵy 10 jylda Kóksaraıǵa qa­tys­ty 9 qaýly qabyldanypty. Kók­saraıdyń qatar jatqan eki aımaq – Ońtústik Qazaqstan men Qyzylorda oblystaryna tıgizer paıdasy men tarttyrar zalaly jaıly talas jyldan-jylǵa so­zyl­ǵan. Dese de bizdiń elmen kór­shiles – qyrǵyz ben ózbek elde­ri­ne qa­raǵanda ortaq nesibeden qa­ǵylyń­qyrap kelgen qazaq­stan­dyqtar úshin strategııalyq nysan kún tártibinen túsken emes. Aınalyp kelgende talas-tar­tys­tan eldik má­sele ústem bolyp, ótken jyldan bas­tap Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy Arys aýdany aýmaǵynan Kóksaraı sý rettegishiniń qu­rylysy bastaldy. Sonymen Elbasynyń tikeleı nusqaýymen bul máselege núkte qoıylyp, halyqtan laıyqty baǵa­syn aldy. Búginde Kóksaraı sý qoı­ma­syn­da jınalǵan sý kólemi 412 mln. tekshe metrge jetip otyr eken. Aldyn-ala jospar­lan­ǵan­daı, osy naýryz aıynda oǵan bólinetin sý kólemi taǵy da ul­ǵaıtylmaq. Osylaısha aǵymdaǵy jyly Kóksaraıdaǵy sý kólemi 1 mlrd. tekshe metrge jetpek. Ma­mandardyń paıymdaýynsha, sý rettegish qurylysy tolyq iske qosylǵanda ol 3 mlrd. tekshe metr sý syıdyrmaq. Kóksaraı sý tospasynyń rahatyna búginde kórshiles qonys tepken Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan oblysy turǵyndary bólenip otyr. Kóksaraı sý rettegishiniń salynýy Syrdarııa ózeni jaǵalaýyna qonystanǵan eldi meken turǵyndarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etse, kól­der men sýarmaly jerlerdi sýmen turaqty qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, qaıtqan teńizge to­las­syz sý jiberip, Kishi Araldy qaıta alyp kelmek. Sonymen kezinde Elbasy aıt­qandaı, “Kóksaraı – Qy­zyl­orda eli úshin jasalyp jatqan joba”. – Elbasynyń dana basshy­ly­ǵy arqasynda Kóksaraı sý ret­tegishi qurylysy iske qosy­la­dy degen áńgime estidik. Ol Qy­zylorda oblysy halqyn kók­tem­de­gi sý tasqynynan qutqara oty­ryp, jazda sý tapshylyǵyna soq­tyrmaıdy eken degen jańalyqqa biz de oblys turǵyndarymen bir­ge qýanyp jatyrmyz. Osyndaı qıyn jaǵdaıdyń kúrmeýin she­shý­ge bel sheshe kirisken Memle­ket basshysynyń utymdy sheshi­mi­ne aıtar alǵysymyz sheksiz, – deıdi “Shıeli Avangardy” JShS dırektory A.Jumadilda. “M.Shámenov” JShS dırek­tory Rahymbaı Daldabaı óz oıyn bylaısha jetkizdi: – Jýyrda Kóksaraı sý ret­tegishiniń qurylysy aıaqta­lyp, iske qosylady degen jaqsy habardy alyp, qyzylordalyq egin­shiler qatty qýanyp otyr. О́ıt­keni, Kóksaraı salynýy arqyly Qyzylorda oblysy jyl saıyn sý basyp qalý qaýpinen birjolata arylatyny, Syrdarııa ózeni óńiriniń ekologııalyq-sharýashylyq ahýaly jaqsaryp, jaz mezgilindegi sý jetispeýshilik má­selesi túbegeıli sheshiletini, kók­tem-jaz mezgilindegi sý aǵý jáne saqtaý rejimderin turaq­tan­dyrýǵa múmkindik beretini belgili. Sol jyldary Kóksaraı sý qoı­masyn salý jóninde Elba­sy­nyń Úkimetke bergen tapsyr­ma­sy jeke ózimdi qatty qýantty jáne bul utymdy sheshim boldy. “Kóksaraı” sý qoımasy quryly­sy­nyń tezirek bitýin aýyl bolyp tilep otyrmyz. TÚIIN: Kóksaraıdyń ulttyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etetin stra­tegııalyq nysan retinde de sal­ma­ǵy basym. Toqsanynshy jyl­dardan keıin júrgizilgen mem­le­ketaralyq kelisimderde Toqtaǵul sý qoımasyn ırrıgasııalyq júıe­den energetıkalyq ústemdik qu­ra­lyna aýystyryp alǵan qyrǵyz eliniń talaı talaptaryn oryn­daý­ǵa týra kelgeni belgili. Áý bas­ta 1 mln. gektarlyq alqapty sý­lan­dyrýǵa arnalǵan Toqtaǵuldan jylyna 5 mlrd. kVt. elektr ener­gııasyn óndirý maqsatynda jazda tómengi eldi sýdan qaǵyp, qysta artyq sýdy eńiske qulata salatyn olardyń bul tirligi halyqaralyq talaptarǵa qaıshy kelse de kónýge týra keldi. Eń bastysy, Kóksaraıǵa kók­temde arnadaǵy artyq sýdy jı­nap, ala jazdaı aıaqsýdan tapshy­lyq kóretin Syr dıqandaryn qajetti mólsherde qamtamasyz etýge múmkindik týady. Jyl saıyn erte kóktemde sý tasqynynan ábigerge túsetin syrboıy­lyq­tar qaýipten aıyǵyp, kóktemgi egis naýqanyna qul­shy­na kirisip te ketti. Sol úshin de qyzylordalyqtardyń Elbasyna degen aq alǵystary sheksiz. Erkin ÁBIL, Qyzylorda oblysy.