KEŃ DALANYŃ KEMEŃGERI

Keshe Prezıdenttik Mádenıet ortalyǵynda qazaqtyń uly ǵalymy, aǵartýshysy, tarıhshy, saıahatshy-geograf Shoqan Ýálıhanovtyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan “Keń dalanyń kemeńgeri” atty ádebı-shyǵarmashylyq kesh ótti. Ony Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed sóz sóılep ashty. – Men sózimdi uly dalanyń teń­digin altyn taǵynda emes, ar­ǵy­maqtyń ústinde júrip alyp ber­gen Abylaı hannan bastasam deı­min. Shoqan – osy aıtýly tulǵa­nyń shóberesi. Atasy Ýálı­de soń­ǵy resmı handa­ry­myzdyń biri bol­sa, ákesi Shyńǵys bilimdi, bek­zat aǵa sultan atanǵan. Alǵash aýyl mol­dasynan hat tanyǵan bala Shoqan 12 jasynda Ombydaǵy kadet kor­pý­synda bilim alýdy bastaıdy. Par­talas dosy, áıgili etnograf-ǵa­lym Grıgorıı Nı­kolaevıch Po­tanınniń aı­tý­ynsha, eki jyldan keıin orys tilin erkin meńgerip, zerektigimen qatarlas­ta­ryn basyp ozady. Aqqan juldyz sekildi 30 jyl­dyq qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda ar­ty­na ólmes muralar qal­dyr­ǵan da­lanyń dara darynynyń esimi esh­qashanda eskirmeıdi. Qazirgi tańda dúnıeniń tili aǵylshyn desek, sol tilde Mıtchel deıtin ǵalym Shoqan esi­min ol dúnıe sal­ǵan 1865 jyl­dyń kúzinde Lon­donda aıtyp, eldi eleń etkizdi... Búgingi kesh úlken toıdyń bastaýy bolady dep oılaımyn”, – dedi óz sózinde mınıstr. Iá, bul uly babamyz HIH ǵa­syr­dyń ekinshi jartysynda Qa­zaq­stan­da búr jaryp, qaýyz ashqan de­mokrattyq aǵartýshylyq má­de­nıettiń tuńǵysh ókilderiniń biri bolyp tabylady. Ol óziniń qysqa ǵumyrynda qoǵamdyq ǵylym­dar­dyń alýan salasynda: fılosofııa, etnografııa, tarıh, geografııa, ekonomıka, aýyz ádebıeti, ádebıet teorııasy, ónertanýda kóptegen qundy eńbekter, ǵylymı zert­teý­ler qaldyrdy. Sondaı-aq, Orta­lyq Azııanyń túrki tildes halyq­ta­rynyń tarıhy men sol kezdegi áleý­mettik jaǵdaıy, tili men áde­bıetin saralap tereń zertteýmen Shyǵys ǵylymyna zor úles qosty. “Qazaqtyń shejiresi”, “Jońǵarııa ocherkteri”, “Qazaqtar týraly jaz­ba­lar”, “Abylaı”, “Dalalyq mu­syl­mandyq”, “Qazaqtaǵy shaman di­niniń qaldyqtary” jáne taǵy bas­qa eńbekterinde túrki dúnıe­siniń kóptegen keleli máselelerine ǵy­lymı turǵydan jan-jaqty zert­teýler júrgizip, taldaýlar jasady. Bul eńbekterdiń keıingi zert­teý­shi­ler úshin ǵylymı máni joǵary boldy. Ǵalym qazaq halqynyń rý­ha­nı aqyl-oıynyń jar­qyn kó­ri­nisi bola otyryp, qoǵam­dyq oı-sa­na, pikir-tujy­rym­dardyń bıik­teı órkendeýine erekshe yqpal etti. Daryndy ǵalym Shoqan Ýá­lı­ha­novtyń 175 jyldyǵyna oraı uı­­ym­dastyrylǵan bul mádenı shara Abylaıdyń kúıi “Qara jor­ǵamen” ashyl­sa, Sh.Ýálıhanov at­yndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnı­ver­sı­tetiniń ustazy Gúlden Ti­leý­ber­dı­na Aqan seriniń “Maıda qo­ńyr” ánimen tyńdaýshysyn tam­san­dyr­dy. Sondaı-aq, “Qozy Kór­­pesh – Baıan sulý” jyry ne­gi­zin­degi ádebı sazdy kompo­zısııa da kó­rer­mendi beı-jaı qal­dyrmady. Kesh­tiń ajaryn ashqan taǵy bir kórinis dep S.Mu­qa­novtyń “Shoqan Ýálı­hanov” pe­sasynan alynǵan ar­naıy kórinisti aıtýǵa bolady. Sho­qan beı­nesin somdaǵan Qýan­dyq Qys­tyq­baev jáne Qyr­ǵyzstan­nyń ha­lyq ártisi Sergeı Matveevtiń II Alek­sandrdy sheber beıneleýleri kórermen kózaıymyna aınaldy. Shádi Tóre Jáńgirulynyń “Aby­laı han” poemasynan úzindini Qa­zaq­stan­­nyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri Bolat Ábdilmanov tamasha oryn­dady. Keshte Ýálıhanovtar áýletiniń búgingi ókili, ataqty sáýletshi Shota Ýálıhanov sóz alyp, da­la­nyń dara darynyn áli de zertteı túsý kerek­ti­gin qaperge saldy. Sonymen qatar, ol osy keshti uıymdastyrýǵa mu­ryndyq bolǵan azamattarǵa alǵys se­zimin bildirdi. Jurtshylyqty Sho­qan jaıynda bile túsýge túrli shy­ǵar­mashylyq jaqtarymen kelgen bul keshtiń rejısseri, “Ulttyq dás­túrler” teatrynyń kórkemdik je­tek­shisi Sáýlebek Asylhanulyna da jınalǵan jurttyń rızashylyǵy sheksiz boldy. Ábdirahman QYDYRBEK, Sýrette: keshtegi ádebı kompozısııadan kórinis. Sýretti túsirgen: Erlan Omarov.