Ýkraına óz tańdaýyn jasady

21 sáýirde ekzıt-poldyń nátı­jeleri málim bolǵanda Poro­shen­ko óz jeńilisin moıyndady já­ne 1 aıdan soń qyzmetin bosatyp­ be­retinin, alaıda saıasattan ketpeı­tinin málimdedi. Oǵan qosa, Ýkraına Eýropaǵa bet alǵan jolynan qaıt­paýy kerektigin qaıtalap ketti. Mu­ny besinshi basshynyń sońǵy ósıet sózi deýge de keledi. Saıasattan ket­­peı­min degeni tegin emes, alda Par­lament saılaýy kele jatyr. Qa­zir Poroshenkonyń partııasy zań shyǵarýshy organda basymdyqqa ıe. Buǵan deıingi suhbattarynda Zelenskıı de Eýroodaq pen NATO-ǵa múshelikten bas tartpaıtynyn málimdegen. Jalpy Ýkraınanyń qazir­gi halinde basqa joldy tańdaý múmkin emes sııaqty. Reseımen Don­bastaǵy soǵys, Qyrymnyń anneksııa­sy joǵaryda aıtylǵan jolǵa ıter­meleıdi. 

Bul án burynǵy ánnen ózgerek demekshi, Ýkraınadaǵy bıylǵy saılaý aldyńǵylarynan ereksheleý boldy. Nege? Birinshiden, bıliktegi prezıdenttiń reıtıngisi o bastan tómen boldy. Ekinshiden, saıası favo­rıtterdiń qataryna ártister, ıaǵnı Zelenskıı sekildi akter, Vakarchýk sııaqty ánshiler shyqty. Úshinshiden, burynǵydaı naqty eki negizgi kandıdat anyqtalmady (Iýshenko men Iаnýkovıch, Tımoshenko men Iаný­kovıch). Tórtinshiden, saılaýǵa qa­tysýy múmkin degen kisilerdiń reı­tıngisi saılaýaldy kezeńde kúrt óz­gerip otyrdy.  Mysaly, jazda Poro­shenko 6-shy orynda bolsa, kúzde kandıdat Iýlııa Tımoshenko top bastap turǵan edi.

31 naýryzda ótken prezıdent saılaýynyń birinshi kezeńinde Ýkraınadaǵy 24 óńirdiń 19-y Ze­len­skııge kóbirek daýys berdi. Ekinshi kezeńde tek Lvov oblysy ǵana Poroshenkony kóbirek qol­dady, qalǵan óńirlerde Zelenskıı jeńiske jetti. Jurttyń óz tańdaýyn jasaýyna juma kúni, 19 sáýirde Kıevtiń ortalyq stadıonynda ót­ken kandıdattardyń úlken pikir-saıys kezdesýi yqpal etken sekildi. Atal­ǵan debattyń merzimi, ótetin orny týraly kandıdattar kóp ýaqyt boıy kelise almady. Poroshenko 14 sáýir dese, Zelenskıı 19 sáýir dep turyp aldy. Al Ýkraınnyń saılaý zańy boıynsha debat telearnanyń stýdııasynda ótý kerek. Jalpy stadıonda kezdesý ıdeıasyn usynǵan Zelenskıı. Shoýmen osylaısha úlken shoý jasaǵysy kelgen shyǵar. Ol maq­satyna jetti de. 22 myń halyq jı­naldy. Poroshenko onyń aıtqan jerine, aıtqan ýaqytynda keldi.

Jurt kútken pikir-saıys 60 mınýt jalǵasty. Sharany ótkizýdiń quny 6-8 mln grıvnany qurap, ony qos tarap bólip tólegen. Kezdesý qyzý ótti. Eki jaq ta bir-birine aıyptar taqty, emosııaǵa berildi, daýystary qarlyqty. Poroshenko Vladımır Zelenskııge saıası tájirıbeń joq, 2014 jyly Donbastaǵy soǵysqa nege barmadyń dese, akter qazirgi basshyǵa: nege bizdiń prezıdent eń baı olıgarh, al Ýkraına eń kedeı el? Nege Donbastaǵy soǵysty áli toqtatpadyń dep qarsy min taqty.

Sóz barysynda Zelenskıı Donbas­taǵy soǵysta kóz jumǵan árbir ákeniń balasynan, kúıeýinen aırylǵan áıelden keshirim surap, tizesin búkti. Pre­zıdent Poroshenkoǵa siz de so­laı jasańyz dep usynys jasady. Poroshenko kelisti. Biraq jıyl­ǵan halyqqa qarap emes, olarǵa ar­qasyn berip, janyndaǵy týdy súıdi. Bul kópten kútken kezdesý edi. Ýkraınalyqtardy mazalaǵan suraq­tar kóterildi. Shoý elementteri de qoldanylǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda shynaıy ári ashyq prezıdent saılaýy úshin qajet shara ekeni daýsyz. Mundaı sharalar prezıdent saılaýy ótetin ózge elderde de uıymdastyryla ma eken?

Alaıda Ýkraına halqynyń búıregi nege akterge buryldy. Al 5 jyl el basqarǵan prezıdent Po­roshenkodan nege jurttyń kóńili qaldy? Akter, komık Vladımır Zelenskıı Ýkraınaǵa «95 kvartal» shoýy jáne «Halyq qyzmetshisi» serıaly arqyly tanymal boldy. Budan basqa birneshe fılmge de tústi. Byltyr Ýkraınanyń tek 6 paıyz azamaty ǵana ony tanymaımyn degen. Bir sózben aıtqanda, Zelenskıı buǵan deıin de óz elinde óte tanymal medıa tulǵa boldy.

Endi halyq ony birneshe sebeppen qoldaýǵa daıar eken. Birinshiden, «Halyq qyzmetshisi» atty serıal saıası janrda túsirilgen. Serıaldyń reıtıngisi óte joǵary. О́ıtkeni Zelenskıı oınaıtyn bas keıipker Vasılıı Goloborodko qatardaǵy ustazdan aıaqasty prezıdent atanyp, eldiń armandaǵan memleket basshysyna aınalady. Serıalda Ýkraınanyń ishki problemalary anyq kórsetiledi. Iаǵnı, beısanaly túrde halyq keıipker Goloborodko men Zelenskııdi baılanystyryp, ol óz keıipkeri sııaqty prezıdent bolady dep úmittenip otyrǵan bolar. Ekinshiden, sarapshylar Ýkraına halqy sonaý 2004 jylǵy revolıýsııadan beri kele jatqan burynǵy saıasatkerlerden sharshady, olardyń úmiti aqtalmady, olar jańa, tyń esimdi kórgisi keledi deıdi. Úshinshiden, Prezıdent Poroshenkonyń jibergen qatelikteri, bergen ýádesin oryndamaýy, elde ornaǵan olıgarhat Zelenskııdiń alǵa shyǵýyna jaǵdaı jasaǵandaı. Basqasha aıtqanda, Zelenskııdi qoldaýshylardan góri qazirgi prezıdentke qarsylar jáne úlken ózgeristerdi qalaıtyndar kó­birek bolǵan syńaıly. Osy faktorlar jeńimpazǵa 73 paıyz daýysty qamtamasyz etti deýge bolady.

Endi Ýkraın jurty Poroshen­kony nege qoldamady degen saýalǵa kelsek. Negizgi sebep – aqtalmaǵan úmitter sııaqty. Iаǵnı, 2014 jyly Maıdandaǵy revolıýsııanyń nátı­jesinde bılikke kelgen Poroshenko úıip-tógip ýáde berdi. Reformalar júrgizýdi josparlady. Biraq nátıje jer­gilikti halyqtyń kóńilinen shyqpaǵandaı. Máselen, Ýkraınada jemqorlyq áli keń taralǵan másele. Jemqorlyq ındeksinde bul el álemde 120-orynda. Kommýnıkaldyq tarıfter de halyqty jıi mazalaıdy. Reseı únemi gazymen úrkitedi. Ekonomıka ósimi 3 paıyz ǵana. Ýkraına Eýro­padaǵy eń kedeı eldiń biri esepteledi. Alaıda  Petr Poroshenko ońaı berile salǵan joq. Osy saılaýda jeńý úshin birneshe mańyzdy qadamdar jasady. Birinshiden, Orys pravoslav shirkeýinen Ýkraın shirkeýin bólip aldy. Ekinshiden, Azov teńizinde Ýkraına teńizshilerin Reseı shekarashylary tutqyndaǵan kezde, óz elinde áskerı jaǵdaı jarııalap, halqyn Reseıge qarsy biriktirýge tyrysty. Biraq syrttaı munyń bar­lyǵy ımıdjdik pıar qadam, saılaý­da jeńýdiń amaly degen baǵany óz elindegi sarapshylar da, basqalar da aıtyp jatty. Iаǵnı, Poroshenko halyqtyń dini, tili jáne armııasyna negizdelgen patrıottyǵy arqyly jurttyń qoldaýyn jımaq boldy. Saılaý qorytyndysy bul umty­lystyń sátsiz shyqqanyn kórsetti.

Sonymen, 41 jasar Krıvoı Rogtyń týmasy Vladımır Zelenskıı 42 mıllıon halyqtyń jańa basshysy. Onyń aldynda sheshilmegen másele shash-etekten. Halyqtyń Eýropaǵa umtylǵan úmitin aqtaý, Qyrymdy qaıtarý, Donbastaǵy soǵysty toqtatý, jemqorlyqty azaıtý, ekonomıkany kóterý, kedeılikti azaıtý, jumys ornyn ashý, olıgarhııamen kúres jáne taǵysyn taǵylar. Onyń saıası tájirıbesi joq, onyń el basqarýǵa kómektesetin komandasy da bolmaı tur. Biraq halyq qoldady. Endi alynǵan mindetti oryndap, senimdi aqtaý kerek. Bul mıssııanyń qanshalyqty sátti shyǵatynyn ýaqyt kórsetedi.