Jalpyǵa túsinikti bolýy úshin aldymen aıtarymyz, prezıdenttikke kandıdattar retinde tirkelý úshin usynylýshylar usynylatyn aıdyń birinshi kúnindegi, ıaǵnı 01.04.2019 j. jaǵdaı boıynsha óziniń jáne jubaıynyń kiristeri men múlki týraly deklarasııalar tapsyrǵany jóninde memlekettik kiris organynyń anyqtamasyn, sondaı-aq óziniń densaýlyq jaǵdaıy týraly medısınalyq qorytyndyny tapsyrýy qajet. Al kandıdattardy tirkeý aǵymdaǵy jyldyń 11 mamyry kúngi saǵat 18.00-ge deıin jalǵasady. Sonda eske ustar jaıt, tapsyrylǵan deklarasııalarda kandıdattardyń kiristeri men múlki týraly málimetterdiń ras emestigi anyqtalǵan jaǵdaıda Ortalyq saılaý komıssııasy kandıdattardy tirkeýdiń kúshin joıa alady.
Sonymen qatar saılaý aldyndaǵy úgit tirkeý kezeńi aıaqtalǵannan keıin dereý bastalady jáne daýys berý kúni aldyndaǵy kúngi 00-00 saǵatqa deıin, ıaǵnı 8 maýsym kúngi 00-00-ge deıin jalǵasady. «Saılaý týraly» QZ Zańynyń 28-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine tirkelgen kandıdattarǵa efır jáne baspasóz betinen oryn berý tólemaqysynyń mólsheri, sharttary men tártibi týraly málimetterdi habarlaý men jarııalaý saılaý aldyndaǵy úgit bastalǵanǵa deıin 5 kúnnen keshiktirilmeı, ıaǵnı aǵymdaǵy jyldyń 5 mamyryna deıin ótkizilýi tıis. Kúntizbelik jospardaǵy birqatar baptar saılaý prosesine qatysýshylardy saılaý komıssııalarynyń quramdary, saılaý ýchaskeleriniń ornalasqan jerleri, saılaýshylardyń tizimderin tanysý úshin usyný merzimderi týraly aqparattandyrý merzimderin belgileıdi.
Jalpy jańa zańnamalyq túzetýler toptamasy buqaralyq aqparat quraldarynda, sonyń ishinde ınternet-resýrstarda jáne aqparattyq-kommýnıkasııalyq jelilerde úgit júrgizý máselelerin retteıdi. Saılaýaldy úgit jumystaryn júzege asyrý quqyǵy kez kelgen emes, tek Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes tirkelgen ınternet-baspalarda jáne aqparattyq-kommýnıkasııalyq jelilerde ǵana júrgizý bekitilgen. Degenmen Otandyq zańnama jelilik buqaralyq aqparat quraldarynda saılaýaldy úgit júrgizýdiń jan-jaqty rettelýin qamtymaıdy jáne mundaı úgitke naqty shekara qoımaıdy. Biraq Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa buqaralyq aqparat quraldary arqyly saılaýaldy úgit júrgizý máseleleri boıynsha aıtarlyqtaı mańyzdy ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Osylaısha, saılaýaldy úgit júrgizýde kandıdattarǵa arnalǵan teńdeı sharttardyń kepildikteri kúsheıtildi.
Osy jańa normalarǵa sáıkes buqaralyq aqparat quraldary usynǵan efır jáne baspa aýdanyn berý tártibi jáne sharttary, aqysyn tóleý mólsheri týraly málimetter Ortsaılaýkom jáne aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń Internet-resýrstarynda ornalastyrylady. Mundaı málimetter jarııalanbaıynsha buqaralyq aqparat quraldary partııalyq tizimderdi usynǵan saıası partııalar men úmitkerlerdiń úgit materıaldaryn ornalastyrýǵa jáne taratýǵa arnalǵan efır men baspa aýdanyn usyna almaıdy. Saılaýaldy úgit kezeńinde úmitkerlerdiń saılaýaldy úgit júrgizýine baılanysty merzimdi baspasóz basylymdarynyń taralymy kandıdattar úshin birdeı bolýy tıis.
Sol sııaqty saılaýshylar quqy saqtalýy úshin árbir saılaý ýchaskesi boıynsha saılaýshylardyń tizimderin tıisti ákim daýys berý bastalardan 20 kún buryn akt boıynsha ýchaskelik saılaý komıssııasyna, ıaǵnı 20 mamyrdan keshiktirmeı usynady. Azamattardyń turǵylyqty jeri boıynsha qurylǵan saılaý ýchaskelerindegi saılaýshylar tizimderin daýys beretin kúnge on bes kún qalǵanda, ıaǵnı 25 mamyrdan keshiktirmeı, tıisti saılaý komıssııalary tanysý úshin saılaýshylarǵa beredi. Bul oraıda árbir azamat saılaýshylar tizimderindegi ózi týraly derekterdi tekserýge jáne tizimge engizilmegeni, durys engizilmegeni nemese tizimnen shyǵaryp tastalǵany, sondaı-aq tizimderdegi saılaýshy týraly derekterde jańsaqtyq jiberilgeni úshin shaǵymdanýǵa quqyly. Al aryzdanýshy úshin durys sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda saılaý komıssııasy saılaýshylar tizimine túzetýdi nemese engizilmegen saılaýshyny tizimge engizýdi dereý júrgizedi. Jergilikti atqarýshy organdar eldiń saılaý komıssııalarymen birlesip, daýys berý kúni ýchaskege kelgen azamattyń saılaýshylar tiziminde ózin taýyp, óziniń saılaý quqyǵyn kedergisiz júzege asyrýy úshin barlyq sharalardy qabyldaýy tıis.