Qasym Qaısenov… Qazaqtyń qaharman Qasymy. Shyraıly Shyǵystyń Ulan aýdanynda týyp-ósken osynaý qarapaıym ǵana qara bala el basyna kún týǵan shaqta naǵyz batyrǵa laıyq erlikter jasap, halqymyzdyń mańdaıyna bitken, ǵasyrda bir týatyn sanaýly asyldardyń birine aınaldy.
Qasym Qaısenov… Qazaqtyń qaharman Qasymy. Shyraıly Shyǵystyń Ulan aýdanynda týyp-ósken osynaý qarapaıym ǵana qara bala el basyna kún týǵan shaqta naǵyz batyrǵa laıyq erlikter jasap, halqymyzdyń mańdaıyna bitken, ǵasyrda bir týatyn sanaýly asyldardyń birine aınaldy.
Sonaý surapyl jyldarda «Vasıa» degen atpen búkil Ýkraınany dúńkildetken, buryn qazaq degen halyqty kórmek túgil, estimegen alýan ulttardyń arasynda jalǵyz ózi jaı oǵyndaı jarqyldap, bizge shekeden qaraıtyn ústem násilderdiń aldynda «biz – osyndaı halyqpyz» dep batyrlyǵyn, adaldyǵyn, ádildigin dáleldeı bilgen arqaly azamatymyzdyń aty búginde jarty álemge áıgili. Bala kúnimizde Qaskeńniń «Jaý tylynda» atty kitabyn talasa oqyp, batyr atamyzǵa eliktegenimiz, onyń keıipkerlerimen birge júrip, jeńisterine súıinip, qıyndyqtaryna qabyrǵamyzdyń qaıysqany ómir boıy esten shyǵar ma? Áıgili partızannyń qarapaıym da jatyq tilmen jazylǵan shyǵarmalarynyń qanshama jasóspirimniń kókeıinde namys otyn tutatyp, jas býyndy otansúıgishtikke tárbıelegeni, erlikke baýlyǵany daýsyz aqıqat.Al belgili jazýshy Ahat Jaqsybaevpen bertingi erkindik kezeńinde keń otyryp keńesip, aqtaryla shertken syrynan týyndaǵan «Qaıtpas qaısar» atty kitapty baıyptap oqyp, anyqtap kóńil qoıǵan adamnyń osyndaı batyry bar eldiń urpaǵy ekendigine táýbe aıtyp, keýdesin maqtanysh sezimi kerneıtini sózsiz. Tujyra aıtqanda, Qasymdaı qaharmany bar eldiń aıbary da bar, aıtary da bar!О́z basym Qasym aǵamyzben eki márte jolyǵyp, áńgimesin tyńdadym, kelbetine jaqynnan kóz saldym. Birinshi kezdesýimiz sonaý jetpisinshi jyldary bolǵan-dy, naq qaı jyly ekenin tap basyp aıta almaımyn. Umytpasam, Qoıtas orta mektebiniń tórtinshi-besinshi synybynda oqyp júrgen kezimiz, bir kúni jurt: «Qasym Qaısenov keledi eken, klýbta kezdesý bolady eken», dep shý ete qaldy. Ol kezdiń balalary búgingideı kompıýterdiń aldynda qalǵyp, «Termınatordy» tamashalap otyrǵan sabazdar emes qoı, bárimizdiń Qaskeńniń «Jaý tylynda», «Pereıaslav partızandary», «Jaý tylyndaǵy bala» atty kitaptaryn bas almaı oqyp, «partızandyq aýrýmen» aýyryp júrgen kezimiz. Elden buryn kelip, oryn aldyq ta, nemis-fashısterine qyrǵıdaı tıgen batyrdyń sahnaǵa shyǵýyn taǵatsyzdana tostyq. Bir kezde sol ýaqyttarda aýdandyq mádenıet bólimin basqarǵan Qabdolla Turarov degen aǵamyz kórinip, ózine ilese shyqqan eńgezerdeı qara kisige tórdegi ústeldiń basynan oryn usyndy. Ekeýinen basqa taǵy bir bóten adam boldy, biraq onyń kim ekeni esimde joq. Bárimizdiń kózimiz álgi batyr tulǵaly qara kiside. Qatelespeppiz, bir kezde Qabdolla aǵamyz ornynan kóterilip, arnaıy kelgen qonaqty tanystyrǵanda shaǵyn klýbqa lyq tola jınalǵan aýyl turǵyndary shatyrlata qol soqty.Qasym aǵa sol joly bir jarym-eki saǵattaı sóıledi ǵoı deımin, áıteýir onyń «Jaý tylynda» atty kitabyndaǵy biraz hıkaıalardy qaıtalap aıtqany esimde qalypty. Bárimizge tanys epızodtardyń avtordyń óz aýzynan shyqqanda qulpyryp, ózgeshe reńmen estiletinin sol joly baıqaǵan edim.Al ekinshi joly batyr aǵamyzben mol dastarqan basynda keń otyryp, túnniń bir ýaǵyna deıin suhbattastyq. Bul 2002 jyldyń qazan aıy bolatyn. Áıgili Kókjarly Kókjal Baraq batyrdyń 300 jyldyq mereıtoıy aýdanda keń kólemde merekelengenin jurt umytqan joq. Kúrshim aýdanynyń sol kezdegi ákimi Qonysbaı Tóleýbekov bul sharaǵa qatty kóńil qoıyp, barynsha muqııat daıyndyq jasaǵany esimizde. Ne nársege de jetik, jan-jaqty, suńǵyla azamat sol toıdyń kóńildegideı bolyp ótýine baryn saldy. Osynaý tarıhı mańyzy bar ári el úshin, jurt úshin aıtýly syn bolyp tabylatyn dúbirli merekege arnaıy shaqyrylǵan syıly qonaqtardyń ishinde batyr partızan Qasym Qaısenov te bar bolatyn.Toı bolǵan soń, oǵan osy óńirden shyqqan belgili, jaǵdaıly azamattardyń demeýshilik jasaıtyny málim jaı, sondaı demeýshilerdiń biri – О́skemendegi «Tıtan-magnıı kombınaty» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Baǵdat Shaıahmetov toıǵa tartý retinde bir «Volga» avtokóligin syılaǵan eken. Áppaq qardaı sulý avtomobıl qaraǵan kózdiń jaýyn alyp, aýdandyq ákimdiktiń aldynda kerilip turdy.– Baǵdat aǵamyz bul máshıneni alaman báıgege júlde retinde usynǵan eken, – degen edi Qonysbaı Qoıshybaıuly aýdan aktıvimen ótken jıynda. – At báıgesine taǵaıyndaǵan júldelerimiz jetkilikti, men bul «Volgany» sonaý Almatydan qartaısa da syr bermeı, toıǵa at arytyp, arnaıy kele jatqan batyr aǵamyzǵa mingizgendi jón kórip turmyn.Aýdan ákiminiń bul sózi kópshilik tarapynan qoldaý taýyp, álgi «Volga» toı ústinde Kúrshim aýdany turǵyndarynyń batyr partızanǵa jasaǵan syıy retinde kóptiń kózinshe Qasym aqsaqalǵa tabys etildi.Osy toıdyń qarsańynda daıyndyqqa atsalysyp júrgen maǵan aýdan ákiminiń orynbasary Qalı Musaqanovpen birge baryp, parom ótkelinen Qasym Qaısenovti qarsy alý, sóıtip, ol kisini Kúrshimniń ortalyǵynan arnaıy daıarlanǵan úıge jetkizý tapsyrylǵan bolatyn. Parom jaǵalaýǵa tumsyq tiregen sátte qalyń tehnıkanyń arasynan qyrǵa qaıqań etip shyǵyp, tejegishin basqan Qaskeń mingen jeńil kólikke shapshań jetken biz dańqty qonaqqa shurqyraı sálem berdik. Qarttyń janynda hatshysy ári senimdi serigi bolyp birge júrgen belgili sýretshi-karıkatýrashy Erkin Nurazhanov aǵamyz burynnan qudandaly, tanys azamat bolatyn. Erekeńniń halyq batyryna ushan-teńiz qyzmet jasap júrgenine osy kezdesýde kózimiz jetti. Janyndaǵy balasy Ersaıyn da zyr júgirip, sol bir umytylmas sátterdi bastan-aıaq beınekameraǵa túsirýmen boldy. Sý jaǵasyndaǵy qarsy alý rásimi aıaqtalǵan soń, úsh-tórt kólikten quralǵan kolonna aýdan ortalyǵyn betke alyp, júrip kettik.Qurmetti qonaqty kútýge sol kezdegi Kúrshim aýyldyq okrýginiń ákimi Toqan Áshimanovtyń úıi arnaıy daıarlanǵan eken. Biz týra sol úıge atbasyn tiredik. Áne-mine degenshe birshama adam jınalyp qaldy da, bárimiz dastarqan basynan oryn alyp, tórdegi Qasym aǵanyń aýzyna qaradyq. Ol kisiniń seksenniń tórteý-beseýine kelip qalǵan shaǵy ǵoı, ári densaýlyǵy da biraz nasharlap, sharshańqyrap júrgen kezi, asty kóp jeı qoıǵan joq. Konıaktan azdap qana aýyz tıdi. Ájeptáýir áńgimeshil adam eken, ótken-ketken shaqtardan estelik aıtyp, soǵysta, keıingi beıbit kezeńde basynan keshken qyzyqty oqıǵalardy baıandap, jurtty kúldirip otyrdy. Bárimizdiń nazarymyz Qaskeńniń qolyndaǵy poshymy bólek taıaqqa aýyp otyrǵany ras edi, bir kezde Qonysbaı aǵamyz sózdiń betin sol taıaqqa burdy.– O, bul taıaqtyń tarıhy tereńde jatyr, – dedi Qaskeń jymııa kúlip alyp. – Muny maǵan Raqymjan Qoshqarbaev jasatyp, syıǵa tartqan. Myna jýandap kelgen tusyn kórdińder ǵoı, onyń ishi – meniń «sýsyn» quıyp alyp júretin ydysym. Bul ydysqa tup-týra bir bótelke konıak syıady. Almatynyń kóshesinde kezdesip qalǵanda tanys-jaqyn azamattar: «Qaske, andaǵynyń ishinde birdeńe bar ma?», dep dámetip jatady. Mine, qaqpaǵy, ol da elý gramm sýsyn syıatyn ydys. Álgindeı azamattarǵa konıaktan quıyp, dám tatyramyn. Al bosap qalǵandaı bolsa, ony álgilerdiń ózderi toltyryp berip ketedi.– Qazir she? – dedi aýdan ákimi taqymdap, – qazir birdeńe bar ma?– Árıne, – dep aqsaqal taıaq-ydysynyń qaqpaǵyn buraı bastady. Ádeıilep toltyra quıyp alǵan bolsa kerek, konıagi dastarqan basyndaǵy onnan artyq adamǵa tegis jetti. Bári jutyp salyp, tamsanyp otyrǵan bolatyn. Bir kezde qart batyrdyń kózi meniń aldymdaǵy ishilmeı turǵan rıýmkaǵa tústi.– Áı, sen nege ishpeı otyrsyń? – dedi ol maǵan qadala qarap.– Aǵa, meniń qan qysymym joǵary edi, ishimdik ishsem, aýyryp qalatynym bar, – dep aqtala bastadym.– A-a, solaı ma, – dep yńyrana til qatty Qaskeń, – saqtanyp otyrmyn de. Ondaılardy orystar «shkýrnık» dep ataıdy…Jurt dý kúldi. Men yńǵaısyzdanyp qaldym da:– Jaraıdy, aǵa, – dedim jýyp-shaıyp. – Ataqty batyrdyń kóńiline daq salǵansha, aýyrsam aýyryp-aq qalaıyn! – Osylaı dedim de, álgi bir jutym konıakty iship qoıdym. «E, báse!»,– dep batyr aǵamyz da kóńildenip qalǵandaı boldy. Sol kezde Qonysbaı Qoıshybaıuly: «Qasym aǵa, bul balańyz aqyn, jazady, sýyryp salyp ta aıta beredi», – dep meni qolpashtap jiberdi. Qaskeń maǵan taǵy kóz tikti:– Onda neǵyp tym-tyrys otyrsyń, kórsetpeısiń be ónerińdi?Amal joq, ilýli turǵan dombyraǵa qol sozdym. Basynda sál qymsynǵanmen, san aıtysta top jaryp, tóselgen qýdyń biri emespin be, búgingi toıdyń mánin, osy otyrystyń sánin, batyr aǵamyzdyń kelgenine qýanyshty ekenimizdi óleńge qosyp, biraz jyrdy tógip jiberdim. Otyrǵandar dýyldatyp qol soqty. Qaskeńe qarasam, ol da máz bolyp, jymıyp otyr eken.– Áı, mynaýyń shyn aqyn ǵoı-eı, – dedi bir kezde. – Rahmet, balam, rahmet peıilińe! Myna sózdi estip, kóńilim shynymen kóterilip qaldy.Sol keshte Qasym aǵamyz Raqymjan Qoshqarbaev, Baýyrjan Momyshuly týraly qyzyqty áńgimelerdi ortaǵa salyp, bizge belgisiz kóptegen jaılardan maǵlumat berdi. Qart jaýyngerdiń shertken syryn qyzyǵa tyńdaı otyryp, bizdiń qazaqtyń mańdaıyna bitken dańqty batyrlardyń arasyndaǵy syılastyqqa shynymen tánti bolǵanymyz ras.– Men Baýyrjannan 8 jas kishimin, – dedi ol. – Al Raqymjan menen 8 jas kishi. Baýkeńdi biz qatty syıladyq, ol kisiniń aldynda qaı-qaısymyz da tik turatynbyz.Osylaı deı kele, Qaskeń batyr Baýyrjan týraly myna bir áńgimeni baıandap ótti:– Baýkeńniń minezi shataq, aldynda otyrǵanda qaı jaǵymnan soqtyǵar eken dep qypyldap bitesiń, – degen-di sonda Qasym aǵa. – Sońǵy alǵan jastaý áıeli sol minezine shydamaı ketip qalyp, jaǵdaıy bolyńqyramaı júr dep estigen edik. Raqymjan ekeýmiz bir kúni batyrdyń halin bilmekke arnaıy shyqqan bolatynbyz. Kelsek, úshinshi qabattaǵy páterinde kók tútin ǵyp shylym tartyp, jalǵyz ózi otyr eken. Tósekte otyr, jalańaıaq. Bizdiń bergen sálemimizdi eleń de qylǵan joq. Aqyryn ǵana kelip, asúıdegi ústeldiń janyna tize búktik.– Áı, – dedi bir kezde Baýkeń zirk etip. – Andaǵy ústelde jatqan qaǵazdardy kórdińder me?Úńilip qarasam, taǵaıyndalǵan áldeqandaı dárilerdiń tizimi eken.– Maǵan sony ákelip beretin pende joq, – dedi ol taǵy da.– Baýke, biz kólikpen júrmiz, qazir ákelip beremiz, – dep shyǵýǵa ońtaılana bastaǵan edik, aǵamyz buryshta turǵan tońazytqyshty ıegimen nusqap:– Anaý da bos tur, – dedi sol qatqyl únimen. – Qonaq kelip qalsa, quıatyn bir shólmek konıak, asatyn bir túıir qazy da joq.– Jaraıdy, Baýke, bárin de jetkizemiz, – dep biz asyǵys shyǵa jóneldik. Birazdan soń aǵamyzdyń aıtqandaryn túgendep ákelip, oryn-ornyna jaıǵastyrdyq.– Bir konıakty ústelge qoı! – dedi Baýkeń maǵan shanshyla qarap. Men aparyp qoıdym.– Quı, isheıik!– Oıbaı, Baýke, men rýlde júrmin…– Sen she? – dedi endi ol Raqymjanǵa qarap.– Men ishpeımin, Baýke, – dedi anaý sasyp qalyp. – Maǵan ishýge bolmaıdy.– Onda, krý-gom! – dedi shalymyz ámirli únmen. Biz esikti kózdedik. – Marsh!Ekeýmiz úıden satyr-sutyr shyǵa jóneldik. Tómenge túsip alǵannan keıin bir-birimizge qarap, jat ta kúl…Myna áńgimeni estigende biz shynymen tań-tamasha boldyq. Baýyrjan batyrdyń qaharly adam bolǵany, maıdanda da, beıbit ómirde de albaty jandy betine qaratpaı ótkeni jaıly kóp oqydyq, estidik. Biraq, Qaskeń men Raqymjan aǵamyz sııaqty has batyrlardyń ol kisiniń aldynda álgindeı halge túsýi adam sengisiz oqıǵa sııaqty bolyp estiledi eken. Áıtpese, ne jasyratyny bar, Qasym Qaısenov – Ýkraınanyń qalyń ormanynda qalaýynsha qojalyq etip, qarsylasqan jaýdy qoıdaı qyrǵan qatal komandır. Raqymjan Qoshqarbaev bolsa, adam degen shybyndaı qyrylyp jatqanda burshaqtaı boraǵan oqty eleń qylmastan buzyp-jaryp jol salyp, Reıhstagqa tý tikken kózsiz batyr. Osy ekeýin jas baladaı júgirtip qoıǵan Baýyrjan kim boldy, sonda?Baýyrjan atamyzdyń ómirdegi, tarıhtaǵy orny kópke belgili. Ol kisiniń naǵyz batyrǵa tán minezi, bilimdiligi men aqyl-parasaty týraly kóp oqydyq. Ol kisiniń soǵysta jasaǵan erligi bir emes, birneshe «Altyn Juldyzǵa» tatıtyny da shyndyq. О́zimizden shyqqan bireý emes, ózge ulttyń, ústem ulttyń ókili erligin, kóregendigin shynymen moıyndap, tamsana jazǵan «Arpalys» («Volokolamskoe shosse») atty súbeli týyndyny oqyp otyrǵanda rızalyqtan, maqtanyshtan kózińe jas keletini ras qoı. Al myna eki inisiniń onyń aldynda qurdaı jorǵalap, qyzmet etýi olardyń Baýkeńnen qoryqqandary emes, árıne. Muny óz basym ot keshken, qan keshken batyrlardyń arasyndaǵy syılastyq, jasy úlken aǵanyń erkeligin kótere bilgen qos ardagerdiń parasattylyǵy dep túıindedim.Toı aıaqtalǵan soń: «Al, jurtym, taǵy da kórisýge, osyndaı toılarda kezdesýge jazsyn!», – dep qoshtasqan batyr partızandy parom ótkeline deıin shyǵaryp salyp, júzip bara jatqan qaıyqtyń sońynan birazǵa deıin kóz salyp turǵanymyzǵa da on jyldan astam ýaqyt ótip ketipti. Dańqty batyr, Halyq Qaharmany Qasym Qaısenovtiń fánıden ozǵanyna da birshama ýaqyt boldy. Biraq, ol jaıly estelikter, onyń qalamynan týǵan shyǵarmalar eshýaqytta da eskirmeıdi, mánin joımaıdy. Sonymen birge, súıikti ulyna degen halqynyń shynaıy mahabbaty da máńgi-baqı sónbek emes.Hasen ZÁKÁRIIа.Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany.