Transplantolog-hırýrg qandaı bolýy kerek degenge kelsek, ımmýnologııa baǵytynda, zamanaýı dári-dármekter, dıagnoz qoıý, tekserý tásilderinde mol aqparatpen qarýlanǵan, ýaqytpen eseptespeıtin, bilimin úzdiksiz jetildirip otyratyn, kásibı áleýeti joǵary, oıshyl, hırýrgııanyń barlyq satysynan ótken, bolashaqqa jumys jasaıtyn, ómirin osy jolǵa arnaǵan fanatty aıtamyz. Iаǵnı, kásibı bilikti hırýrg bolý úshin úsh nárse – tereń bilim, eńbekqorlyq, iskerlik qabilet kerek. Kásibı hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Bolatbek Baımahanovty osy qasıettiń bárin bir boıyna jıǵan altyn qoldy dáriger, aǵza almastyrý isiniń has mamany deýge ábden bolady.
Ásilinde, qazirgi professor Baımahanov bala kezinde medısınaǵa baramyn dep múldem oılamaǵan. Ekonomıst, qurylysshy áýletinde tárbıelengen ol qarjyger bolýdy armandaǵan. Alaıda aıbatty áke balasyna dúnıedegi eń abzal, qaıyrymdy mamandyq dáriger ekenin kesip aıtady. Kórgendi, tárbıeli ulǵa áke sózi zań. Osylaısha Almaty medısına ınstıtýtyna túsken bolashaq dáriger alǵashqy eki kýrsta tek hımııa, fızıka, fılosofııa, saıası ekonomıka pánderi oqytylǵandyqtan, oqýdy tastaǵysy da kelgen. Tek úshinshi kýrstan topoanatomııadan dene músheleri qurylysyn oqı bastaǵanda qyzyǵýshylyǵy oıanyp, shákirtaqysyna klınıkalyq hırýrgııanyń jýrnaldaryn satyp alyp, keıinnen jazdyryp alyp oqıdy. Ári fakýltatıvti sabaqtarǵa úzbeı qatysady. Al tájirıbeden ótýge aýrýhanaǵa barǵan bul óziniń jany qalaıtyn mamandyq ekenin túsinedi. Ol kezde dıagnozdy tek naýqastyń aýrýdy sıpattaýymen qolmen ustap qoıady. Sonda ǵoı praktıkant stýdenttiń qoıǵan dıagnozy dál kelip jatatyn. О́ıtkeni 6 kýrsqa deıin jalpy hırýrgııaǵa baılanysty monografııalardyń tizimin alyp, júzge jýyǵyn oqyp tastaǵan. Jańa kitap, jańa tásil shyqsa úırenýge asyǵatyn. Tipti ustazy Sapar Orashov keıde dáris ústinde: «Bolat, durys aıtyp jatyrmyn ba?» dep pikirlesip otyratyn. О́ıtkeni kóp izdenetinin biletin. Sol kezderi alǵan negizgi bazalyq bilim, ony ári qaraı úzdiksiz jetildirý osy kúnge deıin kómegin tıgizýde.
– Dárigerler kóp oqýy kerek, – deıdi professor Baımahanov. – Qyzyǵýshylyq bolmasa, esh nárseni oqı almaısyń. Maǵan stýdent kezimde eshkim oqy demese de qajetti degen oqýlyq, ádebıetterdi oqýǵa tyrystym. Máselen, 80 paıyz jaǵdaıda dıagnozdy naýqastyń túr-kelbeti, júris-turysy, jatqan jatysyna qarap bilýge bolady. Bizde qalaı, naýqas «myna jerim aýyrady» deıdi, dáriger sonymen toqtaıdy. Ári qaraı ol qalaı aýyrady: syzdaı ma, ashyp, búrip aýyrady ma? Árbir dert óz belgisin beredi.
Men aldymen naýqastan bárin táptishtep surap shyǵamyn. Sonda sımptomnyń júz paıyz jaǵdaıynda bir aýrýǵa sáıkes keledi.
Jalpy, medısınada hırýrgııa – elıtalyq sala. Keıbireýler úshin jaqsy hırýrg ataný ońaı sııaqty kóriner. Medısınaǵa kelgen jastar jalaqynyń azdyǵynan, bolmasa izdenip oqýdy qalamaı basqa salaǵa ketýde. Olar eńbektense, kásibı deńgeıin arttyrsa, tanymal mamanǵa aınalar edi. Ondaı mamandy shetelden de izdep kelip jatady. Al bilim-biligiń bolmasa, saǵan kim keledi? Ras, tyrysý kerek, biraq ol jaratylysynda berilgen qabiletke de baılanysty. Oqýdy qyzyl dıplomǵa bitirse de naýqasqa kelgende, bilimin qoldanyp analız jasaı almaı jatady. Qabilet-qarymy jetpeıdi. Iаǵnı, bul qabilet-qarym, talant tabıǵattan keletin qasıet.
– Qazirgi jaǵdaıda hırýrg ota jasaýǵa júz paıyz dıagnozben barý kerek. Al keıbir jaǵdaıda ota ústinde sheshim qabyldaýǵa týra keledi. Meniń otalarymnyń 95 paıyzy onkologııalyq aýrýlar. Keıde jas adamnyń eki-úsh aǵzasyn alyp tastaýǵa týra keledi. Ota jasaǵan jón be, joq jaýyp qoıa salý kerek pe? Árıne, qaıta jaba salý ońaı. Onda adamnan aıyrylamyz. Táýekel etseń, artynan asqynýlar bolýy da elý de elý paıyz. Myqty hırýrg sony jyldam baǵamdaýǵa, qorytyndy jasaýǵa qabiletti bolýy kerek. Jaqynda eki jastaǵy qyzǵa ota jasadym. Uıqy beziniń qaterli isigi. Bir emdeý mekemesinde ota jasap, ashqan da jaba salǵan. Dıagnoz kompıýterde kórinip tur. Eger qolyńnan kelmese, ózińe senbeseń ondaı jaýapkershilikti alma. Ony jasaıtyn adamdar bar. Jaqsy, meni taýyp keldi, kelmese she? Meniń aıtarym, qolyńnan kelmese, zııanyńdy tıgizbe, – deıdi keıipkerimiz.
Aqshamen eseptelmeıtin de dúnıeler bar
«Adamnyń úmit otyn jalǵap, júzindegi qýanyshty kórý – aıtyp jetkizgisiz keremet sezim ǵoı. Eger men qarjygerlik mamandyqty tańdaǵanda, áldeqashan bızneske ketip, jaǵdaıym budan myń ese jaqsy, shalqyp ómir súrer edim. Biraq báribir búgingi mamandyǵymnan tapqan baqytqa jetpeıdi dep oılaımyn. Janyn saǵan tapsyryp, kózi jáýteńdep jatqan adamnyń sońǵy úmitin jalǵaýdan artyq qandaı baqyt bolýy múmkin. Ony eshnársemen ólsheı almaısyń. Aǵza almastyrǵan kúni qansha sharshasań da, erteń naýqastyń jaqsy bolatynyn bilip shyǵasyń. Sol kóńilge zor medet. Naýqastyń, onyń bala-shaǵasy men jaqyndarynyń qýanǵanyn kórgendegideı rahat sezimdi esh jerden sezine almaısyń. Olardyń bergen batasy, júrekterin jaryp shyqqan izgi nıet-tilekteri eshnársemen ólshenbeıdi. Sol batalardyń qasıetin qashanda sezinip turamyn». Mine, bizdiń keıipkerimiz osylaı tolǵanady...
Jaqsy komanda – senimdi tirek
Qazir elimizde 11 transplantasııa ortalyǵynan tórteýi ǵana qalǵan. Solardan naýqastar negizinen qoly jeńil, kásibı sheberligi kánigi hırýrgterdi tańdap jatady. Mundaı mamanda – bilim, qol, tehnıka, adamı qasıetteri – bári saı bolady. Degenmen, transplantasııa – komandalyq eńbek. Ony jasaqtaýdyń ózi úlken másele. Olar jetekshi hırýrgtiń bilim-biligin tańdap keledi. Iаǵnı, jaqsy komanda – myqty mamanǵa jınalady. Máselen, bir transplantasııada naýqastyń aınalasynda elý-alpys adam júredi. Bolatbek Bımendeuly bolsa, olardyń bilimin jetildirýge shetelge oqýǵa jiberip, jaǵdaıyn jasap, eshteńeden aıanyp qalmaıdy. Mine, osy asa jaýapty isti atqarý úshin 14-20 saǵat boıy aıaǵyńnan tik turyp, aq ter, kók ter bolyp operasııa jasaý óz aldyna, odan keıingi em, kútimniń barlyǵy joǵary deńgeıde uıymdastyrylýy úshin qatań tártip talap etiledi. Ol jaǵynan professordyń komandasyna esh ókpesi joq.
Ustazy myqtynyń – ustanymy myqty
Elimizde tuńǵysh ret 1979 jyly búırekke, 1997 jyly baýyrǵa transplantasııa jasaldy. Sol kezderi Bolatbek Bımendeuly otandyq hırýrgııada óz orny bar akademık Muhtar Álıevpen birge transplantasııa jasaýǵa qatysqanymen, nátıjesi durys bolmaǵan soń toqtaıdy. Biraq osydan segiz jyl buryn múshe almastyrýdy qaıta qolǵa alǵan ol Almatydaǵy №7 qalalyq aýrýhanada búırek, baýyr trasplantasııasyn jasaýǵa kiristi. Búginde elimizdegi transplantologııada Bolatbek Bımendeulynan kóp ota jasaǵan dáriger joq. Qazirge deıin 450 búırek pen baýyr almastyrdy. Onyń 70-si baýyrǵa jasaldy. Búırek pen uıqy bezin bir mezette almastyrǵan da professor Baımahanov. Sondaı-aq Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret 9 aılyq balaǵa baýyr transplantasııasyn eshqandaı sheteldik dárigerlerdiń kómeginsiz jasap, osy kúnge deıin 24 balanyń ómirin saqtap qalǵan. Al jaqynda dúnıe júzinde altynshy memleket bolyp Qazaqstan bir emes, eki týystyq donordan baýyrlarynyń bir-bir bóligin alyp, biregeı kúrdeli ota jasady. Bul – elimizdiń transplantasııa salasyn damytý isindegi zor tájirıbe.
– Nátıjemiz jaqsy, jahanǵa maqtanyp aıtýǵa turarlyq, – deıdi áńgimesin jalǵaǵan hırýrg myrza. – Til kózden saqtasyn, týystyq donordan qaıtys bolǵandar joq. Al operasııadan keıingi naýqastardyń ómir súrý merziminiń nátıjesi dúnıejúzilik deńgeıge sáıkes kelýi de eńbegimizdiń jemisi. Qalaı degende de, qaıtys bolǵan adamnan múshe almastyrýǵa qaraǵanda, týystyq donor óte kúrdeli ota. О́ıtkeni eki birdeı adamnyń ómirine jaýaptysyń. Shetelde negizinen qaıtys bolǵan donormen jumys jasaıdy. Al bizde et jaqyndary donorlyqqa ruqsat etpeıtindikten, shamamen júz paıyz týysqandyq almastyrý. Qazir sheteldikter bizdiń nátıjemizdi kórip, úlken qurmetpen qaraýda. О́ıtkeni myqty hırýrgter álemde sanaýly. Solardan úırenip, qazir ózimiz de sol deńgeıge jettik. Jasaǵan otalarymyz olardan artyq bolmasa da, kem emes. Kezinde biz olardan úırensek, qazir bireýdi úıretýge qol jetkizdik. Bóle-jara aıtatyn jaǵymdy jańalyq, Bolatbek Bımendeuly aǵzany almastyrýǵa mashyqtanǵany sonsha, qazir týystyq donordan búırekti kespeı, laparoskopııamen alý jaǵynan dúnıe júzinde bestikke kiredi. Al jasaǵan operasııanyń jyldamdyǵy boıynsha álemde birinshi orynda. Máselen, myqty degen Koreıanyń bilikti hırýrgi T.K.Pak donordan músheni úsh saǵatta alsa, Baımahanovtyń qolynyń shapshańdyǵy 40-45 mınýtqa jetedi. Qalypty jaǵdaıda ol ota 5-6 saǵat jasalsa kerek. Bolatbek Bımendeulynyń shákirt týraly óz oıy bar. Shákirttiń baqyty – jaqsy ustazǵa jolyqqany. Hırýrgııada jolyn ashqan alǵashqy ustazy Muhtar Álıev osy ortalyqqa jumysqa kelgende jas dárigerdi ordınatýrada qaldyryp, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵatady. Sondaı-aq professorlar A.Shúlenbaev, Sh.Jýraev, M.Seısembaev, sheteldik professorlar V.Vıshnevskıı, Sýbash Gýpta, Lı Kvang, T.Pakty aınymas ustazdary sanaıdy. Búginde ózi de shákirt tárbıeleýde. Qazir komandada búırek almastyrýdy jastardyń ózderi jasaıdy. Baýyr transplantasııasynda biraz deńgeıge deıin shákirtterine senip tapsyrady, nátıjesi jaqsy. Júrektiń anasy – baýyr Mamandardyń aıtýynsha, adamnyń baýyry eń qaıyrymdy aǵza bolyp sanalady. О́ıtkeni kesilgen baýyr ýaqyt óte ósip, óz qalpyna keledi eken. Tehnıkalyq jaǵynan júrek, búırek aýystyrýǵa qaraǵanda, baýyr transplantasııasy óte kúrdeli. Júrek almastyrýdyń ońtaılylyǵy – odan shyǵatyn tórt qolqa tamyrdyń dıametri óte keń. Al baýyrdyń tamyrlary attyń qylyndaı óte jińishke, názik. Oǵan qosa ót joldary bar. Tamyrdyń bárin mıkroskoppen 14-20 saǵat aralyǵynda aıaǵyńnan tik turyp tigip shyqqanda kózderi qaraýytyp shyǵady. Eń basty jaýapkershilik – baýyryn bergen donorǵa zııan tıgizbeý.«Marapatty bizge emes, dárigerlerge berý kerek»
Bolat Bımendeuly otyz jyldan asa qolynan qandaýyry túspeı densaýlyq kúzetinde júrgen aı emes, kún, saǵat sanap sońǵy demin kútip, ólimnen habar kútip jatqan jaqyndaryna baýyryn qaq bólip bergen jandardy kóp kórdi. Bul búgingideı balasynan bezingen tasbaýyr áke, tasbaýyr ana,
tasbaýyr bala kóbeıip kele jatqan zamanda adam meıirimniń, baýyrmaldyqtyń bıik úlgisi ekeni anyq. Sondyqtan ol týystyq aǵza almastyrýǵa kelisken sol adamdardyń osy qadamyn batyrlyqqa balap, erlikterin atap ótýdi oılastyrady. Osylaısha Bolatbek Bımendeulynyń ıdeıasymen ortalyq álemde tuńǵysh ret baýyrynyń bóligin óz erkimen syılap, adamnyń ómirin uzartýǵa baǵa jetpes úles qosqan donorlardy marapattaý rásimin úlken saltanatpen atap ótti. Onda 2011-2016 jyldary baýyryn bergen 40 donor men 40 resıpıentke «Baýyrymdy – baýyryma syılaımyn» estelik medali tabys etilip, erekshe qurmet kórsetildi. Bul sharadan kóńil tebirenbeýi múmkin emes edi. «Janymyzdy shúberekke túıip eki dúnıeniń ortasynda jatqanymyzda baýyrlardyń baýyryn bólip bergeni óz aldyna, eń aldymen elimizde osyndaı kúrdeli otany jasaýǵa múmkindik berip, dárigerlerdi oqytyp, tegin ota, tegin em-domyn jasatýǵa qamqorlyq kórsetken Úkimetimizge, professor Baımahanovqa sheksiz rızamyz», degen sondaǵy kópshilik mundaı medaldy Allanyń raqymymen ekinshi ómirdi qaıta syılaǵan dárigerlerge berý kerektigin de Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qulaqqaǵys qylǵan edi. Rasynda da, bizde keıde osyndaı biregeı talanttardyń eńbegi baǵalanbaı jatady. Medısına sheksiz mamandyq. Mine, osy sheksizdikte ár dáriger óz bıigin baǵyndyrady. Dárigerler, ásirese kásibı hırýrgtar – beıbit ómirde qaharmandyq qadamǵa baratyn kadr syrtyndaǵy batyrlar. Bolatbek Bımendeuly da sondaı batyrlardyń biri. Biraq ol jalǵanǵa jar salmaıdy. Qarapaıym qalpynan bir aınymaıdy. Tek ózi emdegen adamdardyń shyn júrekten aıtqan alǵystaryn estigende ǵana kóńiline qanat bitkendeı marqaıatyny, masattanatyny bar.Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»