«Jaqsy ómir súrý úshin adamǵa ne qajet?» degen saýalnamanyń suraǵyna reseılikter… «e, ózińniń úıiń, máshıneń, jaqsy aqy tóleıtin jumys ornyń, jyljymaıtyn múligiń, jeriń qajet dep jaýap bergen shyǵar» dep oılaımyz ǵoı, baıaǵy. Joq olaı emes eken. Kórshilerimizdiń kóbi: tıyn sanamaıtyndaı ortasha turmys, ózimniń jáne jaqyndarymnyń denderiniń saý bolǵany jáne…». Eshqashan da taba almaısyz. «Ádiletti jáne aqylmen basqarylatyn qoǵam qajet» degen eken. Mine, qaıda másele? Qoǵamdaǵy bylyq-shylyqtar adamdy baılyqtan da, barlyqtan da bezdirip, eń bastysy densaýlyq pen qoǵamnyń durys bolǵanyn ǵana qalaýǵa jetkizipti.
«Jaqsy ómir súrý úshin adamǵa ne qajet?» degen saýalnamanyń suraǵyna reseılikter… «e, ózińniń úıiń, máshıneń, jaqsy aqy tóleıtin jumys ornyń, jyljymaıtyn múligiń, jeriń qajet dep jaýap bergen shyǵar» dep oılaımyz ǵoı, baıaǵy. Joq olaı emes eken. Kórshilerimizdiń kóbi: tıyn sanamaıtyndaı ortasha turmys, ózimniń jáne jaqyndarymnyń denderiniń saý bolǵany jáne…». Eshqashan da taba almaısyz. «Ádiletti jáne aqylmen basqarylatyn qoǵam qajet» degen eken. Mine, qaıda másele? Qoǵamdaǵy bylyq-shylyqtar adamdy baılyqtan da, barlyqtan da bezdirip, eń bastysy densaýlyq pen qoǵamnyń durys bolǵanyn ǵana qalaýǵa jetkizipti.
Bizde she… Mundaı saýalnama júrgiziletin bolsa bizdiń adamdar da dál osyny aıtar edi. Tipti, ádiletti qoǵam qajet degendi aldymen aýyzǵa alýy múmkin. О́ıtkeni, qazirgi qoǵamdaǵy túrli formadaǵy ádiletsizdikter ábden kúızeltip barady.Memlekettik bılikti iske asyratyn joǵary-tómen deńgeıdegi qyzmetkerler ǵoı. Ondaılar qazir bizde bir sezimsiz, jansyz, adamgershilik degennen jurdaı sheneýnikter otrıadyna aınaldy. Aldyńa kelgen adamdy nege durys qabyldamaısyń? Aý, aıaýshylyq qaıda, ádilet qaıda, adamgershilik bolý kerek qoı deseń, «Bul saǵan sosıalızm emes, naryq. Árkim óz jaǵdaıyn ózi oılaýy kerek» dep betińe bylsh etkizip, ózderi shyǵaryp alǵan pálsapalaryn soǵady. Naryqta tek osyndaılar ǵana qarq bolýy kerek sııaqty. Baıaǵydan beri naryqta ómir súrip kele jatqan damyǵan elderde zańmen bekitilgen ádilet ústemdik etetinin olardyń murnyna ıisi de barmaıdy. Eger olardyń sheneýnigi sodan sál ǵana aýytqıtyn bolsa, bir-aq sátte ońqasynan túsedi. Sondyqtan halyqtyń aldynda olar zyr júgirip qyzmet etedi. Al bizdegiler… О́zderine berilgen joǵarǵynyń tapsyrmasyn oryndaǵan bolyp júredi, biraq túpki maqsattary qaıtse de qaltaǵa «birdeńeni» ońaıdan basý. Aldyna qarapaıym halyqtyń ókili kelse boldy, syzdap, muzdap, qoly tımeı jatqansyp, shalqaqtap, sharyqtap ketedi. Aqsaqal kelse de, kóksaqal kelse de, kóp balaly ana kelip tursa da, qaıǵy jep qan jutyp júrgen kembaǵal jan kelip tursa da – báribir, osy minezinen aınymaıdy. Adamdy syılaý degen olardyń túsine de enbeıdi. Leksıkonynda da joq shyǵar. Osyny kórgen halyq qazir ákimdik degenderge jolamaıtyn da bolypty. Barsa da burynǵymen salystyrǵanda 4-5 ese az barady eken. Jýyrda áriptesimiz Joldasbek Shópeǵul da olardyń osyndaı minezderin kórsetip jazdy («EQ», 16 mamyr 2013 j). Álgi shaǵyn maqalanyń halyqtyń kóńilindegini dál basqany sondaı, saıtymyzda ony qoldap pikir bildirýshiler qaptap ketti.«Egemenniń» qasyndaǵy eki qabatty eski «hrýshevka» jataqhanalardyń birindegi bir bólmede jeti balasymen turatyn Astananyń 1988 jyldan bergi turǵyny Qaıyr Balǵojın degen azamattyń turǵyn úı máselesin jaqsartý qajettigin aıtyp eki ret maqala jazdyq. Májilis depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev ta bul máseleni kóterdi. Eshqandaı nátıje joq. Sóıtse, Q.Balǵojınniń atyndaǵy bir bólmeli jataqhana qýysy onyń úıi barynyń dáleli eken, sondyqtan oǵan páter berýge bolmaıtyn kórinedi. Tipti, úı alý kezegine de turǵyzbady… Al eger… sol úı berý máselesin sheshýge qatysy bar bir sheneýnikke «birdeńe» qystyryp jiberse, ol máseleniń sheshilý jolyn op-ońaı tabar edi. Biraq zańdy jolmen sheshilýge tıisti dúnıe úshin adam nege qylmysty jolǵa barýy kerek?Adam aldymen ashtan óledi. Balǵojınniń balalary ash emes, endeshe eptep, erteń erjeter-aý. Biraq osylar elimizdiń patrıoty bola qoıar ma eken? «Otan úshin otqa tús, kúımeısiń» degenge qulaq qoıar ma? Bir-birimizdiń ústimizge jatyp, bir-birimizdi basyp-janshyp óskenbiz, sol kezde, bizdi eshkim kerek qylmaǵan, qol úshin bermegen. Endeshe, biz mundaı el úshin nege otqa túsýimiz kerek dese qarsy sóz aıta alasyń ba?Patrıottyq sezim degenniń ózi súıispenshilikten týady ǵoı. Qazaqtardy Mońǵolııadan, Aýǵanstannan avtomobılmen, ushaqpen alyp kelip jatqanda elimiz úshin keýdemizdi qanshama maqtanysh, shattyq kernedi? Mine, qazaq eli qandaı, eshqashan da eshbir balasyn jatta, qaýipte qaldyrmaıdy dep kúmpildep aıtpaǵan jerimiz joq. Patrıottyq sezimimiz otsha shalqydy. Al eldiń ishindegi, qoldyń úshindegi nársege kelgende kómek qylmaımyz…Jýyrda KTK arnasy Almatydaǵy aǵashtan salynǵan jeti páterli barak úıdiń kúıgenin kórsetti. Ańyrap qalǵan jeti úıli jandy aldymen bir qonaqúıge jatqyzypty. Birshama ýaqyttan keıin álgi qonaq úıdiń ıesi olardy qýyp shyqqan. Eshkim, eshqaıdan kómektespeı jatyr dep dalada qalǵan jandar zar ıleýde. Qaıda bizdiń ókimetimiz, kómek jasaıtyn qorlarymyz? Aıdaladaǵy Aýǵanstanǵa, apatqa ushyrasa Qyrǵyzstanǵa, t.b. kómek qolyn sozamyz, al ishtegi sondaı jaǵdaıǵa kelgende qol úshin sozý degen joq. Bárine Prezıdenttiń pármeni kerek pe? Al ol jalǵyz, qaısyna jetedi? Osy máseleni orta deńgeıdegi sheneýnikter de shyndasa sheshe alady ǵoı. Biraq olar adam taǵdyryna eshqashan alań bolǵysy kelmeıdi. О́ıtkeni, ondaı jerden ózderine túsim joq. Sondyqtan joǵarydan buıryq joǵyn syltaýratyp, ózderiniń «árkim óz máselesin ózi sheshsin, bul naryq» degen pálsapasyn soǵyp otyra beredi.Jalpy, osy «KTK» degen arnany kórseń – ómir súrgiń kelmeı ketedi. Onyń jańalyqtaryna qarasań kileń bir órt alǵan, sý basqan, qulaǵan, jylaǵandardy kóresiń. Al bizdiń ókimet eshqashan, eshkimge kómektespeıtin sııaqty. О́tirik bolsa solardy ókimet sotqa bermes pe edi. Demek, bári shyndyq… Endeshe sumdyq…Árıne, mundaı dúnıeler 5-6 bolsa kóńil aýdara qoımas ediń, biraq kúnnen-kúnge kóbeıip bara jatqanyn kórgende – «kórmes túıeni de kórmes» degenniń kerimen miz baqpaı qarap otyrsaq – ádilettigimiz qane? Biz bázbir basylymdardaı nemese TV-lardaı sharasyzdyqtyń baıbalamyn salýdan aýlaqpyz. Osy atalǵan sekildi keleńsizdikter jergilikti jerlerdegi ákimder, ortalyqtaǵy mınıstrler men olardyń komandasynyń durys nıeti bolsa op-ońaı-aq sheshiletin dúnıeler. Tek soǵan tıisti sheneýnikter durys mán berip, ózine qatysty mindet ekenin túsinip otyrsa bolǵany. Qazir «A» korpýsynyń kadr rezervine ótýge konkýrs júrip jatyr. Talaı, ne bilimi, ne biligi joq, aqshamen ǵana adam bolyp júrgen Shymkenttiń «Shanshar» teatrynda aıtylatyn «basyna esek tepken» Úbán sekildi ákimder ornynan ushatyn boldy. О́te saýapty is. Árıne, qateden óte almaı qalǵan óreli azamattar da joq emes, biraq konkýrsqa jaqsy daıyndalýdy oılamaǵan olar ózderin ǵana kinálaýy kerek. Alaıda osy biliktilik synaý úshin usynylǵan on zańnyń ishinde memlekettik qyzmetshiniń Ar-namys kodeksi joq bolǵanyna ókinip qaldyq. Odan ártúrli suraqtar bolǵanymen jeke ózi alynbaǵan eken. Endi osynaý, kadr rezervterine ótkenderdi laýazymdarǵa taǵaıyndarǵa Ar-namys kodeksinen jeke emtıhan bolsa eken deımiz. Bul kodekspen tanyspaǵan, talaptaryn bilmegen adamnan tıimdi basqarýshy shyǵýy ekitalaı. Al ony moıyndaǵan basshy joǵaryda atalǵan máselelerdi op-ońaı sheshetin bolar edi. Bastyqtan durys ıshara bolsa, qaramaǵyndaǵylar halyqtyń múddesi úshin zyr júgirip eńbek eteri haq.Al ázirge… Ázirge B.Rahymbekova sııaqty sheneýnikter oryntaqtan kóterilýge erinip, syrǵytpa jaýap, jaltarma sózben adam taǵdyryn oıynshyq qylyp, qutyla salýdan qoldary «bosamaıdy». Sondaıǵa ózderi qatty sharshap ta júredi jáne. Onyń psıhologııasy: «men nege jáıdan-jáı Balǵojınder úshin júgirýim kerek» degenge baılanyp qalǵan. О́ziniń tikeleı mindetimen qatar azamattyq boryshy da bar ekenin ol eshqashan oılamaıdy.Qazaqstandyqtardyń patrıotızmi negizinen Elbasynyń óreli isterine súısinýden týyndaıdy. Jergilikti bılik ıeleri arasynan oqta-sanda ǵana bir jan súısintetin ister kórip qalasyń. Sonyń ishinde Astana qalasy ákimi I.Tasmaǵambetovtyń bir isine óz basym qatty rıza bolyp, súısinip júremin. Qalanyń qaq ortasyndaǵy musylman zıraty neshe jyldan beri durys qorshalmaǵandyqtan shashylyp jatýshy edi. Imanǵalı Nurǵalıuly bir-eki aıdyń ishinde-aq sol jerdi qyzdyń jınaǵan júgindeı tympıtyp, áp-ádemi qylyp qorshap berdi. Osyǵan qalaı rıza bolmassyń. Sondyqtan barlyq ákimdi bıýrokrat sheneýnikterdi týyndatyp jatqan berekesiz bılik ıesi deýge kelmeıdi. Bári adamnyń jeke basyna baılanysty.Qolynda bılik bar árbir azamat qoǵamymyzdyń ádiletti bolýy – óziniń is-áreketine baılanysty ekenin qatty sezinýi kerek. Al halyq tek ádiletti qoǵamdy ǵana súıedi. Ol aınymaıtyn aksıoma. Eger elimizdi sheltıgen, sezimsiz, tasyr sheneýnikterdiń ıeligine berip qoısaq, onda otanshyldyq degendi oılaýdyń ózi artyq.Jaqsybaı SAMRAT,«Egemen Qazaqstan».