«Eýrazııa» saqtandyrý kompanııasynyń ókili Nazym Týlchınskıı qazaqstandyqtardy álemdik trendter ǵana emes, alys-jaqyn kórshilerimizdiń mádenı ekspansııasy da alańdatatynyn aıtty. 2018 jyly BAQ betterinen túspegen «qytaı sındromy» bıyl da ózektiligin joǵaltpaıdy. Spıkerdiń paıymdaýynsha, 2018 jyldyń nátıjesi 2019 jyly da jalǵasady. Italııa tehnıkalyq resessııa kezeńine jaqyndap qalǵanyn resmı túrde moıyndady. Germanııa, Fransııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa men Malaızııa, Taıvannyń jaǵdaıy máz emes. Qytaı ekonomıkasy qansha saqtandyrý, aldyn alý sharalaryn qolǵa alsa da, beti beri qaramaı tur. Spıker, sondaı-aq AQSh ekonomıkasy 2018 jyldy 28 jyldan beri tuńǵysh ret 8 paıyzdyq ósimmen aıaqtaǵanyn tilge tıek etti. Bul AQSh úshin jaqsy kórsetkish emes. Alpaýyt eldiń álemdik ekonomıkadaǵy úlesi – 20 paıyz. Eger ekonomıkalyq ósim 7 paıyz bolsa, AQSh álsiz kásiporyndaryn jabýǵa májbúr bolady. – Kópti qýanta qoımaǵan boljam rastaldy. Álemdik resessııa ár sektorda kúsh ala bastady, – dep atap ótti N.Týlchınskıı.
Ol sondaı-aq Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń otstavkasy ishki naryqqa qalaı áser etkeni týraly másele kópti tolǵandyra bastaǵanyn jetkizdi. Onyń paıymdaýynsha, bul faktordyń ishki naryqqa da, syrtqy naryqqa da áseri sezile qoımaǵan. Memlekettik qundy qaǵazdardyń, kvazısektordaǵy qundy qaǵazdardyń baǵasy bul jańalyqqa selt etken joq. Bul faktordy Nur-Sultan qalasynyń saıası menedjerleriniń kezekti tabysy dep baǵalaýǵa bolady. – Saıası júıedegi konfıgýrasııa tek konferensııa men osy taqyrypty zerttep júrgen spıkerlerdiń jumysyn qyzdyrdy. Al ınvestorlar mundaı jańalyqtarǵa asa eleńdeı qoımaıdy. Bul Qazaqstannyń turaqtylyqty jáne ınvestısııalylyq tartymdylyqty saqtaǵanyn kórsetedi, – dep atap ótti spıker.
Onyń aıtýynsha, eger Qytaı, Eýropa ekonomıkasynyń damýy tejeletin bolsa, bul Qazaqstanǵa da ońaı tımeıdi. Iаǵnı, Qazaqstannyń eksportqa shyǵatyn ónimderi munaı, mys, alıýmınıı jáne basqa da ónimderge suranys tómendeıdi. Bul ekonomıkaǵa keri áser etedi. Sol úshin álemde óndiris toqtaýsyz damyp otyrýy tıis. Al osyndaı táýekelderden barynsha saqtaný úshin atalǵan ónimderden otandyq jańa ónimder shyǵarý kerek.
N.Týlchınskıı álemde daǵdarys kúsheıgen saıyn saqtandyrý kompanııalarynyń jaýapkershiligi de arta beredi deıdi. Sondyqtan, saqtandyrý baǵytyna keri áser etetin ekonomıkalyq faktorlardyń basyn ashý kerek.
– Saqtandyrý kompanııalarynyń ıntegrasııalanyp, bir-birimen kúsh biriktiretin kezi keldi. Sebebi álemde memlekettiń áleýmettik kómegine táýeldi toptyń qatary jyl ótken saıyn artyp keledi. EO-da mundaı top – halyqtyń 5 paıyzy. Bul qubylys Qazaqstandy da alańdata bastady. Biz aldaǵy ýaqytta álsiz qorǵalǵan topty áleýmettik qarjylandyrýda saqtandyrý kompanııalary ınstıtýtynyń áleýetin paıdalaný týraly biraz máselelerdi naqtylap alýymyz kerek, – dedi N.Týlchınskıı.
A.Vest reıtıng agenttiginiń basshysy Vasılıs Katsıpıs sıfrly ekonomıkanyń sońy álemdik ekonomıkanyń ıntegrasııalanýyna ulasatynyn aıtty. Onyń paıymdaýynsha, álem ıntellektýaldardyń múmkindigine nazar aýdara bastady. Qazirgi trend – álemdik aqyl oıdy saqtandyrý. Qazir tipti ǵaryshta júrip te kompıýterge kirip, derekter bazasynda saqtalǵan tehnologııalyq ıdeıalardy urlap alýǵa nemese satyp jiberýge bolady.
Konferensııanyń ekinshi kúni plenarlyq sessııanyń moderatory bolǵan Dosym Sátpaev emıgrasııa, ýrbanızasııa men demografııa Ortalyq Azııa elderi úshin shyndap aınalysatyn taqyryptardyń biri ekenin aıtty. Spıkerdiń paıymdaýynsha, Ortalyq Azııada qatar ornalasqan Qazaqstan men О́zbekstandaǵy jaǵdaı bir-birine múldem uqsamaıtynymen erekshelenedi. О́zbekstanda jyl saıyn 7 mln jas eńbek naryǵyna shyqsa, Qazaqstanǵa qartaıa bastaǵan memleketterdiń qataryna qosylý qaýpi shyndap tóne bastapty. Resmı statıstıkada «halyq sanynyń 60 paıyzynyń jasy 65-ten asqan egde adamdar» degen derekter ashyq aıtyla bastady.
– Uıqydan oıana bastaǵan О́zbekstannyń Qazaqstanǵa básekeles bolýǵa ábden múmkindigi bar. Internet saýda, elektrondy saýda ózbekke qarap kósh túzeı bastady. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy ınvestorlar kórshi elge baǵyt túzep, bizdiń elge qatysty kelisimsharttardy qaıta qaraýǵa sheshim qabyldaýy múmkin, – dep atap ótti D.Sátpaev.
Boston Consulting Group ótken sáýir aıynyń bas kezinde «Ortaq aımaq, ártúrli múmkindikter» dep atalatyn maqalasynda Ortalyq Azııadaǵy ınvestısııa 170 mlrd AQSh dollaryna baǵalanǵanyn, onyń 100 mlrd dollary Qazaqstannyń enshisinde ekenin aıtqan bolatyn.
– Mundaı málimetterge qatty senýge bolmaıdy. Qazir ınvestorlar áliptiń artyn baǵyp otyr. 1990 jyldardyń bas kezinde sheteldik ınvestorlarmen jasalǵan kelisimsharttardyń aıaqtalatyn ýaqyty jaqyndap qaldy. Bul kezeń bılik tranzıtiniń sátine týra kelip tur. Qazaqstan bıligi toqsanynshy jyldary jasalǵan kelisimsharttarda ese jiberip aldy degen pikirler kóp aıtylatyn. Endi qazaq bıligine sol qatelikterdiń ornyn toltyratyn ýaqyt keldi, deıdi D.Sátpaev.
Al ekonomıst Raqym Oshaqbaevtyń aıtqan málimetteri Boston Consulting Group maqalasynda aıtqan derekterdi joqqa shyǵardy. Onyń paıymdaýynsha, Qazaqstanǵa tek sońǵy 10 jylda kelgen ınvestısııa – 221 mlrd dollar. 2016 jyly Teńiz ken ornyn ulǵaıtýǵa 37 mlrd dollardy ınvestısııa retinde tartý jóninde kelisim jasaldy.
– Biz 2015 jylǵa deıingi ınvestısııa deńgeıin qaıta qalypqa keltiremiz. Investısııalyq tasqyn qaıta bastalady, – dedi R.Oshaqbaev.
Odan ári ol saqtandyrý naryǵynda jańa trendterdiń baıqala bastaǵanyn aıtyp ótti. Bul – ınvestısııany saqtandyrý.
– Investısııa mólsheri mıllıardtarmen ólshenedi. Ony saqtandyrýǵa kishigirim saqtandyrý kompanııalarynyń dáti bara bermeıdi. Biraq munyń qajettilik ekeni jalpyǵa moıyndala bastady, – dedi R.Oshaqbaev.
Plenarlyq sessııa barysynda sóz sóılegen Londondaǵy Lloyd’s kompanııasynyń eks-prezıdenti Inga Bıl hakerlerdiń shabýyly aldaǵy ýaqyttarda kúsheıip ketýi múmkin ekenin aıtty. Sóıtip álemdik ekonomıkadaǵy kıbershabýyl shyǵyny 15,6 mlrd dollardan 121 mlrd dollarǵa deıin jetedi.
– Ǵalamdyq kıbershabýyl 53 mlrd dollar ekonomıkalyq shyǵyn shektirýi múmkin. Bul iri tabıǵat apatynyń deńgeıimen teń. Kıbershabýyldar vırtýaldy bolǵandyqtan, onyń úlken oqıǵalarǵa qalaı áser etetinin túsiný qıyn bolady, – deıdi Inga Bıl.
Onyń aıtýynsha, 2018 jyldyń mamyrynda 150 memlekettegi 200-300 myń kompıýter WannaCry vırýsymen zaqymdalypty. Hakerler árbir málimetti qaıta jańǵyrtý úshin 300-600 dollar qarjy talap etken. Shabýylǵa ushyraǵan 150-den astam kompanııanyń basym bóligi – ýkraınalyq kompanııalar. Olardyń qatarynda Ýkraınanyń mınıstrlikteriniń de saıty bar. Sol sebepti saqtandyrý ındýstrııasynda oıyn tártibin jıirek ózgertip otyrýǵa týra keledi.
ALMATY