Qoı kezek

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:15

Mańdaı ájimderi soqanyń izin­deı bolǵan, betin kún qaqtap, jel keptirgen jigit aǵasynyń oıyn jon arqasynan shyqqan jas balanyń daýysy bóldi.

– Kóke, bóten qoı bar ma?

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:15

Mańdaı ájimderi soqanyń izin­deı bolǵan, betin kún qaqtap, jel keptirgen jigit aǵasynyń oıyn jon arqasynan shyqqan jas balanyń daýysy bóldi.

– Kóke, bóten qoı bar ma?

Lám-mım dep jaýap bermedi. Tek ıegimen qoı qora jaqty nusqaı salǵan. Onysy «bir qoı bóten, kór­seńshi» degeni edi. Bala óz qorasyna kirgendeı emin-erkin. Qoılardyń arasynan arqasyna jasyl boıaý jaǵylǵan óziniń qosh­qaryn taýyp aldy da qoradan shy­ǵaryp, shybyqtap alyp, úıine qaraı tartty.

Aýyldaǵy kúndelikti keshkilik kórinis osy ispettes edi. Balalar kóshe kezip, árbir úıdiń sharbaǵyna asylyp, bóten qoıdyń bar-joǵyn surap júredi. Qart Qarataýdyń eteginde jatqan qarasha aýyldyń aty Eńbekshi. О́zi tórt kósheden turady. Tórt kóshe qoılaryn bó­lek-bólek baǵady. Sondyqtan aýyl balalary qoılary kelmeı qalsa, basqa kóshege sabylyp áýre bolmaıdy. О́z kóshelerinen izdeıdi. Keńes zamanynda qarakól qoı sha­rýashylyǵy bolǵan aýyl edi. Ol zamanda aýyldaǵylar maldaryn qoıshylarǵa qosyp jiberetin de, qoıdyń kezegi kóp bola bermeıtin. Biz paqyr atyn ıelenip júrgen Baıtiles shal osy aýylǵa qarasty úsh fermanyń birinde meńgerýshilik etti. Aıaǵymyz shyqqannan qasynan qalmaı, qoıshylardy birge aralap júretinbiz. Ásirese, jaz mezgilinde jaqsy. Qarataýdyń qoınaýyna kire beristiń eki jaǵy qatpar-qat­par taý. Tómende syzylyp ózen aǵyp jatyr. О́zi taýdyń esigi is­pet­tes. Sondyqtan bolsa kerek, biz jaqtaǵylar bul jerdi Darbaza atap ketken. Sol Darbazadan bas­tap qoıshylar otyrady. Arǵysy sonaý Taıqońyrǵa shyǵa beristegi Saryshyrpyǵa deıin. Maıshynyń tabanynda qoıshylardyń toıy ótetin. Alma baqqa urlanyp kirip, qarnymyz jarylǵansha almany toıyp jeımiz. Espeniń boıynda eki birdeı aǵamyz qoı baǵady. Jaz boıyna solardyń qolynda bolamyz. Jurttyń balalary «Aqbulaq» la­gerinde demalyp jatqanda, biz kók esekti kókteı minip, qoı sońynda jú­remiz. Keshkilik lagerge baramyz. Bala murty tebindep qalǵan jigitter men qylyqtary endi shyqqan boıjetkender bı keshin uı­ymdastyrady. Buta-butanyń ara­synda basymyz qyltıyp biz solardy ańdımyz. Elimiz Tá­ýel­siz­digin alǵannan keıin kolhoz-sovhoz degender tarady da, árkim óz «táýelsizdigin» aldy. Aýyl adam­dary burynǵydaı maldaryn qoıshylarǵa qospaıtyn boldy. Qorasynda qamap ustaıdy. Sodan qoı kezek bastaldy.

Biz birinshi kóshede turdyq. Ár­bir úıden kemi jıyrma shaqty ýaq mal óriske shyǵatyn. Qulqyn sáriden turyp, kósheniń qoılaryn aldyńa salyp dáý kanaldyń ar­ǵy betine qaraı ketip bara ja­ta­syń. Qoı sharýashylyǵymen aınalysqan aýyl bolǵandyqtan ba, Eńbekshiniń ózine tıesili jeri joq. Aınaladaǵy jerdiń barlyǵy egin sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn aýyldardyń men­shiginde. Kúz ben qysta jerdiń ıesi bolmaıdy. Kók­temnen bastap ıeleri taby­la­dy. Mal jaıýǵa bolmaıdy. Egin egiledi. Jıdelige aparatyn jol­dyń oń jaǵyna maldy salyp jiberip, bir jyńǵyldyń túbinde úıden ala shyqqan kitapqa bas qoıasyń. Kitap oqyp jatyp talaı ret qoıdan aıyrylyp qalǵanymyz da bar. Keıde qurǵyrlar egindikke túsip ketedi. Shym-shytyryq qy­zyqtyń ishinde jatqanyńda egindiktiń qaraýyly jan ushyra aı­qaılaıdy. Anandaı jerde ar­qandaýly turǵan esekke etigińdi súıretip tura júgirgenińmen, kó­sheniń qoılary kúrishtiń birazyn otap ketedi. Keı kezderi aýylǵa ke­tip qalady. Eki ıyǵyń salbyrap kósheniń bergi basynan kirip kele jatqanyńda aýyl adamdary: «Báse, sen qoı baqqanda osyndaı birdeńe bolýy kerek edi ǵoı», dep qar­sylap alady. Biraq júzderinen tabalaǵan, mysqyldaǵan eshteńe baıqalmaıdy. Jáı ǵana sıpap qaǵytyp turǵandaryn kóresiń. Qoı­dy qaıtadan jınap, endi Qa­tartalǵa qaraı baǵytty bu­ra­myz. Kim ekkenin bilmeıdi ekenbiz, aýyl­ǵa kire beriste shamasy eki-úsh shaqyrymdaı uzyndyqqa qatarynan aǵash egilgen edi. Biz ony Qatartal deıtinbiz. Aýyldyń barlyq oıyn balasy so jerde. Aǵashtan-aǵashqa sekirip, jas butaqty ıip sadaq jasap qyzý oıyn bolyp jatatyn. Qoı­dy sonyń qasyna jibere salyp, biz de oıynǵa kirisip ketemiz. Álden ýaqytta «oıbaı, qoı qosyldy» degen bir balanyń daýysy estiledi. Bar bala qosylǵan qoıǵa qaraı tura júgiredi. Sodan zat iriktegendeı eki kósheniń qoılaryn ajyrata bas­taıdy.

– Mynaý Qudaıbergen kókemniń qoıy ǵoı,– deıdi biri. Qudaıy kór­shimizdiń qoıyn tanymaı qaı qudaı ursyn bizdi?! Qarsy turamyz. «Joq, ol bóten qoı. Baqbergenniń úıi­niń qoıy anaý, qulaǵynda syr­ǵasy bar». Solaısha, daýlasyp, qoı bólisip júrgende kún de kók­jıekten batyp bara jatady. Aýyl­ǵa qaıtamyz. Bul kúni eki kósheniń balalary búgingi qoı kezekti baqqan bizdi bir sybap alady da, ár esikti qaǵyp «bóten qoı bar ma?» dep júrgeni.

Qoı kezekte talaı qyzyq ótti. Biraq osy kúni qarap otyrsaq, osynyń tárbıelik máni men mańyzy da zor eken. Aldymen balany jatyp isherlikten aýlaq qylady. Qoı baǵý da óner. Oty mol, sýy jet­kilikti jerdi tańdaı bilýiń ke­rek. Áıtpegende, qoı bir ornynda turmaıdy da, ózińdi yǵyr etedi. Ekinshiden, jan-janýardy, ósimdikterdi de tanısyń. Bylaısha aıtqanda, bıologııa men zoologııa pánin dalada júrip ótesiń ǵoı. Bódene men qyrǵaýyldy ajy­ratarlyq shamań bolady tym qu­ry­­­ǵanda. Jantaqqa jaıylǵan qoı men jońyshqa jegen maldyń aı­yrmasynyń qandaı bolatynyn aıtpaı bilesiń. Qamystyń qatyp-semip ketkenine ólseń de qoıdy qoıa bermeısiń. Esesine balaýsa qa­mysqa baılap qoıasyń. Eń bastysy, aýyldy yntymaqta ustaıdy. Qoı izdep júrip-aq kimniń úıinde ne bolyp jatqanyn, jaǵdaılarynyń qandaı ekenin bilip shyǵasyń. Buryndary qaladaǵy kórshiler biriniń esigin ekinshisi qaqpaıdy dep jatatyn ek. Qazir aýyldaǵy aǵaıyndar da kórshisine beısaýat kire bermeıdi. Arnaıy shaqyryp as bermese, ózdiginen bir-birine kirip sálemdesip jatqandary sırek. Onyń sebebi de osy qoı kezek­te jatyr ma deımiz? О́ıtkeni, aýyl­da qoıdyń kezegi joqtyń qa­sy. Qoılaryn birneshe úı birigip qana baǵady. Al qoı kezek bolsa, adamdar eriksiz aralasady. Tym quryǵanda, qoı kezekti aýystyrý úshin kórshisine kirip shyǵar edi ǵoı.

Aýylda ósken árbir qa­ra­ta­ban­nyń qoı kezekke shyqqany anyq. En dalada jalǵyz jatqanda ne­bir oıdyń qushaǵynda qalasyń. Ázirge belgisiz bolashaǵyń týraly oılaǵanda qııalyńa qanat bitip, samaǵaı ushasyń. Búginde eldi aýzyna qaratqan aqyn men jazýshy da, qoǵam qaıratkeri de, bılik tutqasynda júrgen azamattar da keshe ǵana aýylynyń shetinde qo­ıyn baǵyp otyrǵan bala ekenine kimniń aldynda bolmasyn bás ti­gýge bolar. Osy azamattardyń ár­qaısysy qoı baǵyp otyryp bo­lashaqqa qııalymen sapar shekkeni de ras. Qoı kezekte júrip maqsat qoıǵan da shyǵar aldyna. Sol maqsattardyń oryndalǵanyn kó­remiz búgin. Biraq olar qoı kezekti umytyp ketti me dep oılaımyz.

Qoı kezek tózimdilikke baýlıdy. Jazy aptap ystyq, qy­syn­da qara jel betti qarıtyn Qyzylordada qoı baǵý da ońaı sharýalardyń qatarynan emes. Ol úshin de biraz shydam kerek. Onyń ústine oıyn balasyna azannan qara keshke deıin qoıdyń sońynda júrý de ish pystyrarlyq dúnıe. Bar bala asyr salyp oınap jatqanda jalǵyz óziń qara qoıdy qaıyryp, eshki bitkenmen alysyp júrgeniń. Qoı jaryqtyq ıkemge keledi. Munda eshkiniń jaǵdaıy qıyn. Osyndaıda oıǵa túsedi. Anamyz qyryq jasqa tolǵanyn toılamaq bop, ákemiz taýdaǵy qoıshydan dáý bir serkeni súırep kelgen. Tús aýa álgi serkeni soımaq boldyq. Úlkender jaǵy bizge maldy ákelýdi tapsyrǵan. Múıizderi qaraǵaıdaı, ózi taıynshadaı serkege álimizdiń kelmeıtinin bilsek te bardyq. Qoradan shyǵara bergenimiz sol edi, súırep ala jónelsin. Qańbaq qurly  kórmeıdi. Kóshege qaraı týra tartty. Múıizine baılanǵan jiptiń jartysy bizdiń qolda qaldy. Sodan esik aldyndaǵy qoradan or tekedeı orǵyp ótti de eski monshany bet­ke aldy. Al onyń arǵy jaǵy en dala. Artynan qýyp kelemiz. Jetkizbeıdi. Eski monshadan ótip, Qatartaldy betke aldy. Ony aınalyp ótip, Tóńkeristiń kúrishtiginen bir-aq shyqty. О́mirimizde ókpemiz óship bir júgirgenimiz boldy-aý. Kúrishtikke kirgennen keıin jaǵdaı belgili. Ustatpaq turmaq, izin tap­qyzbaıdy. Sodan semiz serkeden aıyrylyp tynǵanymyz bar. Al qoı kezekte ondaı serkeniń ondaǵany júredi. Onymen qoımaı shyjbyńdaǵan shibishterdiń ózi ábden shydamyńdy taýysyp bitedi. Qoı kezekke tózimdilik kerek de­genimiz de osy. Keı balalardyń qoı kezekten ózin áskerden qaıtqan soldattaı sezinip keletini de sondyqtan shyǵar.

Qoı kezektiń jaıyn bilý úshin Táńirtaýda týyp-ósken jas jazýshy Beıbit Sarybaıǵa suraý sal­dyq. Narynqoldyń nán tabı­ǵatynda qoı baqqan da bir rahat shyǵar degen oıdan ada emespiz. «Jer jánnaty Jetisýda biz sekildi erini ııý-qııý bolyp, shań jutyp júrmegen bolar?» degen saýaldyń sanada turǵany anyq edi. Qalǵanyn Beıbittiń óz aýzynan estıik:

–  Qoı kezek degenińiz egde adam­darǵa úırenshikti is bolǵanymen, bul mindetke alǵash jegilgen jas bala úshin úlken jaýapkershilik. Jáne ómirindegi alǵashqy jaýap­kershilikteriniń biri. Basqany qaı­dam, ózimiz solaı sezindik. Júz­den asa qoıdy aldyńa salyp, japan túzge shyǵý alǵashqyda úreı týǵyzǵan. Aýyldan eki, úsh shaqyrym ǵana uzap shyǵatyn jerde qasqyr túgil túlkiniń de bolmasy belgili. Ondaı qorqynysh joq. Bar bolǵany aldyńdaǵy qoılardyń ózge otarǵa qosylyp ketpeýin qa­daǵalasań jetip jatyr. Qosylyp ketse de nesi bar, aınalasy birer saǵatta qaıtadan bólip alý asa bir qıyn sharýa emes. Biraq biz sol kezde qoılardy ózgeniń otaryna qosyp alýdan qatty qorqatynbyz. Eger ondaı jaǵdaı ornasa basymyzǵa qara bult úıirilerdeı sezinýshi edik. «Qoı qosylyp ketipti» degen sóz jer silkinipti degen sııaqty estiletini de sodan bolsa kerek.

Qoı kezek kóktem shyǵyp, jer qaraıysymen bastalady. Ol kezdegi óris – jaıylymdyq jer. Sýdyń arǵy beti, taýdyń etegi. Qoıyńdy jaılaýǵa jibermeseń, qoıshylarǵa qospasań jaz boıy da sol jaqta baǵasyń. Al kúz kelip egin orylyp, shóp shabylǵannan keıin shabyndyq jer men egistik alqaby tolyqtaı ıeligińe ótedi.

Qazirgi kezde ýaqyttyń zymy­rap ótip jatqanyn kredıtin tó­leıtin kúni kelgende biletin qa­zaq ol kezde qoı kezek arqyly sezinetin. Erteń qoı kezek degen kúni «keshe ǵana ótkizip edik qoı deısiń» eriksiz. Qoı baǵýda kórshiler on úı, on bes úı bolyp birigip jatady. Keıbireýleri alty, jeti úı bolyp qana qosylady. Endi ol kórshilerdiń ymyra-bir­ligine baılanysty. Áńgimeniń ja­rasý jaǵy sheshedi. On bes úı bi­rikkenderge rahat, aıyna eki-aq márte kezekke shyǵady. Al, jeti úı ǵana bas qossa apta saıyn at terletýińe týra keledi.

Tańda qoıdy aıdap ketip bara jatyp kúndegi oıyn balasynyń obrazy bir sátte ǵana ózgerip shy­ǵa kelgeni ózinshe bir qyzyq. Se­niń balalyǵyńdy betińe basyp, kóńili tolmaǵandaı sóılep qalatyn shaldar bolady: «Eı, keshke qaraı qoıdy qýalamaı, jaıa-maıa asyqpaı aıda», deıdi. Jaraıdy degendeı basyńdy ızeısiń de qoıa­syń. Aınalasy 150-200 gektar jerge alaqandaı aýyldan on shaqty otar shyǵady. Solarmen yńǵaılasa júrip ózińe qolaıly oryndy tańdap alǵasyn qoılardy ıirip qoıyp, atty tusap jiberesiń. Al sodan keıin jat. Aınalań typ-tynysh. Qalyń oıǵa batasyń. Sheksiz qııalyń men esepsiz arman­da­ryń astasa ketkende zeńgir kók­ke kóz tigip, shıdiń bir sabaǵyn ezýińe qystyryp qoıǵannyń ózi ǵa­jap qoı. «Almatyny eki aralap kelgende» kún tóbeńe shyǵady. Dorbany ashyp, sary maı jaǵylǵan nanyńdy jep, shaıyńdy iship ala­syń. Tús qaıta urtyńa qatqan qurt­tyń bireýin tastap qoıyp, ara-tura ashymal kójeden bir jutyp jatqanyń. Qoıyńdy ary qaıyryp, beri qaıyryp ótpesteı bolǵan ýaqytty da ótkizip, batpastaı bolǵan kúndi de eńkeıtip, qýana-qýana otardy aýylǵa qaraı burasyń. Endigi jalǵyz ǵana qa­ýipti sát bar. Keń jerdi árkim ózin­she jaılap jatqanymen, keshke báriniń óter kópiri bireý-aq. Sol kez­de retin taýyp, óz kezegińmen ota­ryńdy ózgelerge qosyp almaı ótseń boldy. Bitti deı ber, boıyńdy maqtanysh pen qýanysh birdeı kernep ala jónelsin. Maqtanyshyń sol  – sen de úıińniń bir qajetine jarap qoı kezekti ótkizdiń. Al júz qaraly qoıdy aman-saý aıdap kelý bir qýanysh bolsa, endi jeti kún ishińdi pystyryp, janyńdy syzdatatyn qoı kezekke shyqpaıtynyń ózinshe bir qýanysh.

Sol kúni meıirlene otyryp as iship, sál erkelep alýyńa, shar­shaǵanyńdy jeleý etip aıaǵyńdy jýmaı tósekke qulaı salýyńa tolyǵymen bolady. Ol kúni tete ósken ápkeń men birer jas úlken aǵańdy bet qaratpaıtynyń anyq. Myqty bolsa aýyr da abyroıly mindetti atqaryp kelsin. Sodan keıin baryp qana betińe qarap sóılesin. О́ıtpeıdi eken, tynysh otyrǵany durys.

Al kezegiń emes kúnderde qoı­dyń aldynan shyǵý da ózinshe bir jumys. Ishi pysqan shaldar sál erterek barady. Ekeýiniń basy qosylysymen-aq, bir áńgimeni bas­taıdy. Artynsha áńgime de qy­zyp, adam sany da arta tú­sedi. Kolhozbastyqqa kóńil tol­mas­tyqtan bastalǵan áńgime qyz­dy-qyzdymen Taıaý Shyǵysqa ba­ryp bir-aq tirelse de eshkim tańqalmaıdy. Kúndegi ǵadet. Keıde talasyp qalyp ta jatady. Daý jeter jerine jetip, áne-mine tó­beleske ulasyp keterdeı bolyp turǵanda qoı kelip qalyp abyroı bolady. О́z qoıyńdy qashańa qamap turyp sanaısyń. Sanaǵyń otyz toǵyzǵa jetse janyń tynady. Otyz jeti bolsa tentirep ketesiń. Árkimniń ıtin abalatyp, esik aldynda ysqyryp turǵanyń. Úı ıesi shyqqandaǵy suraıtynyń jalǵyz suraq: «Bóten qoı joq pa?» Sóıtip júrip tabasyń. Tapqannan keıin sol úıde qala berse de bolady emes pe, búgin soıǵaly jatqan joqsyń. Erteń báribir qaıtadan óriske shyǵarasyń. Joq, bolmaı­dy. Úıge ákelýiń kerek. Tap bir balabaqshadaǵy bala sııaqty, de­dek­tetip úıge ákelesiń. Áıtpese jaman úırenip ketedi. Danyshpan ákeńniń zoopsıhoanalıtıkasyna qarsy shyǵyp kór.

Ne desek te qoı kezek degenińiz ótken shaqtyń aıaýly esteligi, tátti sýreti. Alǵashqy jaýapkershilikti sezindirip eseıýińe, ózińmen-óziń qalyp oı qııalyńdy jetildirýińe, tabıǵatpen etene bolýyńa yqpal etedi. Eń qyzyǵy biz ózi bastyq bo­lýǵa qumar adamdarmyz ǵoı. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, bir qaýym eldi basqarmasań da júz qaraly qoıǵa basshylyq jasap, aıdaýyńa júrgizý degenińiz de ózinshe bir qyzyq, bala kezde. Eń keremeti Nursálimge degen ókpeń bolsa, sonyń qoıyn som qamshymen qaq mańdaıdan salyp qal…

Nege ekenin qaıdam, qoı kezek degende Nurábilda shal esime tústi. Jasy sol kúnderde jetpisten asqan bolýy kerek, esegine er salyp, aıaǵy salbyrap qoı sońynan kele jatatyn edi. «Jıyrma qoıy bar biz de bir kezek ótkizemiz, 60 qoıy bar Serjan da bir kezek ótkizedi. Bul ádiletsiz. Ol úsh kezek ótkizgende biz bir kezek ótkizýimiz kerek» degen ókpeni de, «Seniń mańdaıyńa 20 qoı jazyp qoıǵan menmin be, maǵan deseń qoıyńdy júzge jetkizip, túgel qos» degen utymdy jaýapty da estigenbiz. Shirkin qoı kezek, ke­remet edi ǵoı. Jaz ýaqytynda baryp qoı kezek ótkizýge qazir de qarsy emespin. Ondaı múmkindik týsa qýanar edim,– dep aıaqtady áńgimesin Beıbit.

Qoı kezek dese, bizdiń tuǵyr­lastarymyz ǵana emes, aǵa bý­yn­nyń da aıtary mol ekenine kámil senemiz. О́ıtkeni, qoıdyń kezeginen keshe ǵana qutylǵan ke­ıingi tolqynnyń ózi sol shaqty ystyq yqylaspen oıǵa alǵanda, úlkender jaǵynyń oıdaǵysy men qaıdaǵysy qalaı qozdamasyn?!.

О́mirdiń ózi de qoıdyń kezegi sekildi. Taǵdyr aǵzam mańdaıǵa jazǵandy kezegimen kóre beresiń.

Myna jalǵan dúnıe de qoıdyń kezegi tárizdi. Kezegiń kelgende… ketesiń. Qysqasy, qoıdyń kezegi – oıdyń ózegi.

Erjan BAITILES,«Egemen Qazaqstan».

Qyzylorda oblysy.