TÚBI BIR TÚRKINIŃ TOǴANY

TÚRKSOI halyqaralyq uıymy kórnekti ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri Ahmet-Zákı Ýálıdı Toǵannyń túrki mádenıeti men tarıhyn zertteýge sińirgen eńbegi úshin 2010 jyldy – “Ahmet-Zákı Ýálıdı Toǵan jyly” dep jarııalaǵan-dy. Almatyda TÚRKSOI – Túrkitildes elder mádenıet mınıstrlikteriniń turaqty keńesi, QR Ulttyq kitaphanasy jáne Almaty qalasy ákimdiginiń uıymdastyrýymen “Túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıeti Ahmet Zákı Ýálıdı Toǵan zertteýlerinde” atty dóńgelek ústel ótip, oǵan otandyq belgili tarıhshy ǵalymdar, bashqurtstandyq zertteýshiler men Túrkııadan arnaıy kelgen ǵalymnyń balasy Súbedeı Toǵan qatysyp, ǵalymnyń qaıratkerlik, ǵylymı qyzmeti men muralary keńinen sóz boldy. TÚRKSOI jarııalaǵan Toǵan jyly Alqaly jıynnyń maqsatyna toqtalǵan TÚRKSOI-daǵy elimiz­diń ókili Asqar Turǵanbaev aldymen jınalǵandardy Naýryz merekesiniń halyqaralyq dárejede toılaýǵa qol jetkizýimizdi búkil túrki halqynyń jeńisi retinde atap ótti. – Bıyl Toǵan jyly dep ja­rııa­laýymyz, birinshiden týǵanyna bıyl 120 jyl tolsa, ekinshiden túrki dúnııasyna úlken qyzmet jasap, eńbek sińirgen ortaq tulǵa. Úshinshiden, tarıhqa, mádenıetke qatysty eńbek jazyp, dúnıe júzine tanylǵan ǵalym. Sondyqtan da bıyl ol kisiniń mereıtoıyn týǵan topyraǵy Bashqurtstannan basqa da túrki elderinde atap ótý kózdelýde. Almatydaǵy osy jıyn Toǵannyń týǵan jerinen syrtta ótip jatqan tuńǵysh basqosý”, – deı kele ol ǵalymnyń jeke muraǵatynan on­shaq­ty kitapty Ulttyq kitaphanaǵa tartý etti. Sondaı-aq, ol TÚRKSOI-da Qazaq­stan tóraǵalyq etetin eki jyl ishinde kóp jumys atqaryl­ǵa­nyn, sonyń biri ótken jyly Ys­tambulda túrki halyqtary aýdarma­shy­la­ry­nyń sımpozıýmy ótip, onda túrki halyqtary bir birinen aýdarma jasaý máselesi kóterilgenin, soǵan oraı jaqynda Ázirbaıjanda “TÚRKSOI” aýda­rma serııasy” sı­kli­men ózbekten ázirbaıjan, túr­ki­men­nen ázir­baıjan tiline aý­da­ry­lyp kitaptar shyqqanyn, sondaı-aq Ahmet-Zákı Ýálıdıdiń eńbekteri de bıyl birqatar túrki tiline aýda­ry­lyp, jaryq kóretininen habardar etti. Bashqurt-Qazaq Respýblıkasyn qurǵysy kelgen... Jalpy, Ahmet-Zákı Ýálıdıdiń qyzmetin belgili tarıhshy ǵalym Mámbet Qoıgeldi eki baǵytqa: ǵy­ly­mı muralary men saıası, qoǵam­dyq qyzmeti dep bólip qaraýǵa bo­la­dy degendi alǵa tartady. Bul jer­de qazaq úshin óte qymbat jaǵ­daı, 1917 jylǵy alasapyran, odan keıingi revolıýsııalyq ózgerister, ásirese, 20-shy jyldyń alǵashqy jartysyndaǵy aýyr kezeń, ıaǵnı halqymyzdy, jerimizdi, eldigimizdi qalaı saqtap qalamyz degen aýma­ly-tókpeli zamanda eki qaıratker – Á.Bókeıhan men A.Ýálıdı ózara kelisip, 1917 jyly qyrkúıekte Ýfada kezdesedi. Bir jaǵynda Á. Bókeıhan bastaǵan Alash orda úkimeti, ekinshi jaǵynda Ahmet-Zákı Ýálıdı bastaǵan Bash­qurt­stannyń basshylary ke­lissóz júrgizip, Orynbordy astana etýge uıǵaryp, Bashqurt-Qazaq respýb­lıkasyn qurý týraly sheshim qabyldaǵan. О́kinishke oraı, bul sheshim iske aspaıdy. Oǵan qyzyl ásker múmkindik bermeıdi, keńestik bılik eki halyqtyń birigýinen qat­ty qoryqqan. Soǵan qara­mastan, Ahmet-Zákı Ýálıdıdiń estelik­terin oqysańyz, bir ǵajap ózek bar – ol qazaq zııalylarymen baı­lanysyn úzbegen. Qazaq qaı­rat­kerleri ja­ıyn­da jylylyqpen, asa qur­met­pen, yqylaspen aıtqan. Budan sol kezderi qazaq-bashqurt arasyndaǵy qa­tynastyń úlken mańyzǵa ıe ekendigin baıqaý qıyn emes,- deıdi professor M.Qoıgeldi. Ahmet-Zákı Ýálıdı Toǵan kim? Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory professor, Manchester ýnıversıtetiniń qurmetti profes­so­ry Toǵan 1890 jyly Ýfa gýber­nıa­synyń Ilchık-Temir gýber­nııa­syn­da dúnıege kelgen. 1908-1912 jyly “Kasımııa” medresesin bitirip, sonda arab jáne túrki halyq­ta­ry­nyń tarıhy men ádebıetinen dáris beredi. 1935 jyly Vena ýnı­ver­sı­tetin támamdaǵan soń, “Túrik jáne tatar tarıhy” atty tuńǵysh kó­lemdi zertteýi 1912 jyly Qa­zanda jaryq kóredi. Buqara men Fer­ǵanaǵa jasalǵan arheogra­fıkalyq ekspedı­sııaǵa qatysqan Toǵan 1915 jyly Reseı Dýma­sy­nyń musylmandyq fraksııasynda saıa­sı qyzmetin bastaıdy. Tóń­ke­ris­ten keıin bir­jo­la­ta kúres jolyna túsedi. Keıinirek Túrkimenstan, Iran, Túr­kııa jáne Germanııaǵa emıgrasııa­ǵa ketedi. Ystambul, Bonn, Gettıngen ýnı­versıtetterinde sabaq beredi. Be­rtin kele Ystambul ýnıversıteti ja­nyn­daǵy Islam zertteýleri ıns­tıtýtyn basqarǵan oǵan 1970 jyly túrik jerinen topyraq buıyrǵan. Jıynǵa arnaıy kelgen sol asyl­dyń tuıaǵy, uly Súbedeı myr­za ákesi jaıly áńgimeledi. Ol kisiniń estelikterin oqyǵanda qa­zaq­­tar jaıynda kóp aıtyl­ǵanyn, ásirese Mus­tafa Shoqaı, Á.Bó­keıhan, Ahmet Baıtursynov, Muh­tar Áýe­zov, Mirjaqyp Dýlatov sııaq­ty aza­mat­tar erekshe oryn al­ǵanyn asqan yqylaspen jet­kiz­di. Qazaqqa ortaq tulǵa Jıynǵa qatysyp sóz sóılegen kórnekti aqyn Muhtar Shahanov: “Toǵan tárizdi tulǵalar bol­ma­ǵanda, túrkiniń salmaǵy álsizdeý bolar edi” dese, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týty­nyń dırektory Sattar Májıtov Mus­tafa Shoqaı men Álıhan Bókeıhannyń Ahmet-Zákı Ýálıdı Toǵanmen kezdesýine nazar aýdardy. Al medısına ǵylym­darynyń dok­tory, professor Murat Karımov “Ahmet-Zákı Ýálıdı túrik áleminiń qaıratkeri” atty baıandamasynda Ýálıdıdi bashqurt, tatar, qazaq, ózbek halqy óz uldary sanaı­ty­nyn, demek ol túrki eliniń qaırat­keri ekenin, biraq onyń taǵdyry óte qıyn bolǵanyn, zamannyń aýmaly-tókpeli kezinde óz pikirine áýeli toqtaı almaǵanyn, biraq ár ýaqytta da ol túrki halqynyń uly ekenin umytpaǵanyn, onyń bilimi, jasaǵan qaıratkerlik isi Shoqaı, Rysqulov, Ishakıdiń deńgeıinde ekendigin, al bıylǵy jyldy “Toǵan jyly” dep jarııalaý soǵan dálel ekenin basa aıtty. Fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlnar Hýjahmetova ǵalymnyń Bashqurtstanda jaryq kórgen ádebı shyǵarmalaryna sholý jasaı kele, Toǵannyń saıası qaıratkerligi men ýaqyt kezeń­de­rine toqtalǵan kez kelgen tarıhshy odan attap óte almaıtynyn eske saldy. Sondaı-aq, “Ýfa-sentr” gazeti redaktorynyń orynbasary Aınur Hýjahmetov “Qazirgi bash­qurt prozasyndaǵy kom­pozısııa men sıýjet máseleleri”, al “Aqedil” bashqurt mádenı orta­ly­ǵynyń jetekshisi Azamat Rys­keldın Toǵannyń rýhanı mura­synyń ózektiligine toqtala kelip, ǵalymnyń eńbekteriniń tolyq jınaǵyn qazaq, bashqurt, túrik tilderinde shyǵarý týraly usynys bildirdi. Jıyn sońynda túrkitanýshy, qytaıtanýshy ǵalym Mýnır Erzın: “Toǵannyń da, Ahmet­jan­uly­nyń da, Merseıit Sultan­ǵa­lıevtyń da bizge qaldyryp ketken eń mańyzdy murasy – ult azattyq qozǵalysyna adaldyǵy. Olar Lenınniń qıturqy saıasatyn túsinip “Reseıdegi oqıǵalar qoǵam­dyq damýdyń zań­dylyǵyna qara­ǵanda, kezdeısoq oqıǵalar boldy” degendi aıtqan. Ol Más­keýdiń Tatar, Bashqurt avtono­mııa­ly res­pýb­lıkalaryna shekteý qoıýyna baılanysty, olarmen qarym-qa­tynasyn úzildi-kesildi úzip, Túr­kis­tanǵa keledi. Munda ony túr­kistandyqtardyń ulttyq bir­les­tigi uıymyna tóraǵa etip saılaıdy. Tóraǵa kezinde Orta Azııa men Qa­zaqstandaǵy sovettiń shap­qyn­shylyǵyna qarsy qarýly kúshter uıymdastyrady”, deı kele, Ahmet-Zákı Ýálıdı Toǵan­nyń “Toǵan” nyspysyn durys jazý kerektigin, “Toǵan” emes, “Tý­ǵan” dep ja­zylsa, óıtkeni, ol barsha túrkini óziniń týǵanyndaı baýyr kórgen degen oıyn ortaǵa saldy. Iá, bizder týys elmiz. Endeshe, Ahmet-Zákı Ýálıdı bastap mura etip qaldyryp ketken eki halyqtyń arasyndaǵy ózara yqylas, ózara jylylyq, qoldaý­shylyq dástúrdi saqtap, odan ári jalǵastyrýymyz kerek. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.