Qulaqqa iler oı eken

Seısenbi, 19 naýryz 2013 1:35

Aýyl – altyn besik dep tamsanamyz. Bul aýylyna kindigi baılanǵan qazaq úshin jasandy, jasyq sóz emes, aıdaı aqıqat. Onda qazaqy qalyp, ulttyq úlgi saqtalǵan. Aǵaıyndarymyz bala minezdi, aýyzyn ashsa kómeıi kórinedi. Búkir oısyz, búkpesiz sóıleıdi. Qýansa shyn qýanady, renishi jibek oramal kepkenshe. Shırek ǵasyr buryn sol aýyl jurtynyń qystaýy men jaılaýy, kókteýi men kúzdeýi aqtyly qoıǵa, alaly jylqyǵa toly edi.

Seısenbi, 19 naýryz 2013 1:35

Aýyl – altyn besik dep tamsanamyz. Bul aýylyna kindigi baılanǵan qazaq úshin jasandy, jasyq sóz emes, aıdaı aqıqat. Onda qazaqy qalyp, ulttyq úlgi saqtalǵan. Aǵaıyndarymyz bala minezdi, aýyzyn ashsa kómeıi kórinedi. Búkir oısyz, búkpesiz sóıleıdi. Qýansa shyn qýanady, renishi jibek oramal kepkenshe. Shırek ǵasyr buryn sol aýyl jurtynyń qystaýy men jaılaýy, kókteýi men kúzdeýi aqtyly qoıǵa, alaly jylqyǵa toly edi. Dalasynda dán syńsyp, shabyndyǵynda shóp yzyńdaıtyn. Qalalyqtar shirenip baryp, tegin qaıtpaı, artynyp, tartynyp qaıtatyn. Onyń bári keıingi urpaq úshin kórgen tústeı, ertegideı estilýi múmkin. Áıtse de, aldyńǵy tolqyn úshin ótti dáýren osylaı ekeni anyq.

Qazirgi aýylda ondaı kúı joq. Taıaýda elge barǵanda osyny kózben kórdik. Tirlik jaǵal eshkiniń terisindeı ala-qula. Yntasy barlardyń kúnkórisi súısintedi. Olar mal ósirip, egin, baý-baqsha salady. Bardyń baǵasyna jetpeı, jerge terin sińirmeı, sózben qýyrdaq qýy­ryp, qol qýsyrǵandardyń tynysy tar, óńi pás. Baı, kedeı degenderdi de estip qalasyń. Az qazaqtyń bul bólinisi qulaǵyńa túrpideı tıedi. Amal ne, úrdis solaı.Jabaıy jekeshelendirý bel alǵan tusta aqtyly qoı, alaly jylqy bartermen, taǵy taǵymen ketti. Ushyq-ushyǵy shyqqan biraz dúnıe jurtqa úlestirildi. Máshıne, traktor stansasynyń, balabaqsha, monsha ǵımarattarynyń, qyrmannyń orny ǵana qalǵan. Júzdegen jas jumys istegen bir aýysymda jıyrma myń qoı bordaqylaıtyn keshenniń ornynda qazirde aýyldy sýmen qamtyp otyrǵan «túıe moıyn» munara ǵana tur.Baqaı taýynyń baýraıyna ornalasqan Nura aýyly tyńdy ıgerý kezinde qurylǵan edi. Bereke-birlikke bas qoıyp, shyn umtylsa bitpeıtin is, oryndalmaıtyn armannyń joq ekenine osy eldi mekenniń túrlenýi men gúldenýi kezinde kóz jetkizgen edik. Judyryq bolyp jumylǵan úlken-kishi joǵaryǵa qarap maǵan ne beresiń demedi, men beremin dep eńbekke jumyldy. Qazaqtyń qasıetti kıiz úıinen bastaý alǵan sovhoz ortalyǵy az ýaqyttyń ishinde irgesin bekitip, jasyl jelek kómkergen aýylǵa aınalyp shyǵa kelip edi. Bala sany ósken saıyn, jańa mektep ǵımaraty salynǵan. Jastar aýylymdy qaıtsem kórkeıtem, úlesimdi qosyp keregemdi keńeıtem deıtin. Olar jumyla kelip, asarlatyp júrip úı salyp alatyn.Biz nege ótkenge úńilip otyrmyz. Onyń sebebi, «Qońyr jolǵa túsip edim men óstim. Qońyrqaı oı maza berer emes túk. Qońyraıyp jatyr alda jol áli. Keýdem keıde qońyr jyrǵa tolady. Qazaq qońyr ánmen besik terbetip, О́rgizipti-aý, qońyr-qońyr balany, Qońyr kúpi, qońyr dala, qońyr ún… Qońyr kúımen ótip jatyr ómirim. Qońyr kúzde, qońyr sharýa – kúı­beńmen», dep qazaqtyń aıtýly aqyny Jumeken Nájimedenov meńzegendeı, qazirde qońyr tirlik keship otyrǵan aýyldyń ótkeninen qazirgiler sabaq alsa degen nıet. Qazaq – qashannan úlkendi syılap, basshysynyń aldyn qıyp ótpeı, aıtqanyn eki etpeı maqsatyna jetken jurt. Biz áńgimege jeli etip otyrǵan Nura aýylyn kezinde Qazaq elin qoıyp, sol tustaǵy odaqqa tanylýyna sharýashylyq basshysy Saǵynysh Esbergenov erekshe eńbek sińirgen bolatyn. Basqa salany bylaı qoıǵanda ol kisi aýyldaǵy ár túp aǵashty kózinen tasa etpeıtin. Mektep oqýshylaryna ony kútip-bapta dep básirege laq-qozy úles­tirgendeı bólip beretin. Ár kósheniń tazalyǵy men kógal­dandyrylýyna aıryqsha mán berip, ózara jarysqa túsirip, oza shapqandarǵa syıaqy taratyp jatatyn. «Yntalandyrmasań isiń ilgeri baspaıdy, uıymdastyra almasań utylasyń, ol jurttyń eńsesin túsirip, esesinen qaǵady», dep otyratyn. Sondaı eńbektiń nátıjesinde aýylymyzdyń azamattarynyń arasynan ordendi shopandar, depýtat mehanızatorlar, úlgili ustazdar, segiz qyr­ly, bir syrly mádenıet qyz­­metkerleri shyǵyp jatatyn. Joǵary oqý ornyn bitirgen aýyl balalary aınalyp kelip kin­dik qany tamǵan jerin tabatyn. Osyndaı qajyrly eńbek Saǵynysh aǵany qurmetke bóle­di. Lenın, Eńbek Qyzyl Tý or­denderin omyraýyna taǵyp, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen aýylsharýashylyq qyzmetkeri» ataǵyn aldy. Ol kisi sol dáýirdiń kósh basynda júrgen sańlaqtary Zylıqa Tamshybaeva, Nıkolaı Golovaskıılermen qatar júretin. Aýyldyń ótkeni men búginin, bolashaǵyn «Qutty qonys» degen kitabynda taıǵa tańba bas­qandaı jazyp edi. Ol aldyńǵy tolqyndy ardaqtaýdy, ata-anany syılaýdy, zamandasyńdy qadirleýdi, eńbek etseń jemisin jeıtinińdi, kerjalqaý bolsań keri ketetinińdi, aýyl jurtyna bas qosa qalǵanda ónege etip aıtyp otyratyn.Qazir osy úrdis kemip bara jatqandaı kórinedi. Sózge toq­taý, aqylǵa ılanýdyń ornyna árkim ózim bilemge boı aldyratyn sekildi. Eger atadan qalǵan úrdisti jalǵastyrsaq jaman bolmas edi.Aýyl ana bir jylǵydaı emes qaıta túlepti. Eńseli eski mektep balabaqshaǵa aınalypty. Sán saltanaty túgel mádenıet úıiniń esigindegi qara qulyp alynyp, ol da turǵyndarǵa qyzmet ete bastapty. Kóshelerge asfalt tó­selgen. О́tkenniń kýásindeı, jaqsynyń sarqytyndaı aldyńǵy tolqyn – aǵalarmen tildese qalsań, aıtatyndary jekemiz de­gendi jeleý etpeı, biriksek deıdi. Yrys aldy – yntymaq ekenin keıingi jasqa uǵyndyrsaq deıdi. Onyń sebebin surasań, jekeshelendirýde tıgen maldaryn ósirip, jerdi ıgerip júrgen kóne kózderiniń azaıyp bara jatqanyn, olardyń izin basatyn jastardyń kem ekenin sabaqtaıdy. Tarydaı shashylǵandarǵa bank nesıe bere bermeıtinin, olardyń azyn-aýlaq malymen, jeri kepil bolýǵa «ji­ligi» tatymaıtynyn alǵa tartady. Jekeshelendirýdiń sál aldynda ǵana zeınet demalysyna shyqqan Saǵynysh aǵanyń: «Bólinbeńder, bólinseńder bó­rige jem bolasyńdar», degen keńesine kelispeı bet-be­ti­men ketkenderine ókinish bil­­diredi. «Eshten – kesh», dep áli de bolsa jastardy uıymdastyrsaq, solardyń qaı­­­­ta oıanýyna kóshbasshylyq kórsetsek utyl­ma­symyz anyq dep, jaqynda bir alqaly jıyn ótkiz­gen­de­rin jetkizedi. Onda sóz al­ǵan­dar aldaǵy máselelermen qaraılastyryp qaratasty je­r­­­­­­­den qalaǵa bergisiz aýyl tur­ǵyzǵan, sharýashylyq basshysy Saǵynysh aǵanyń esimin eldi mekenimizde jańǵyrtyp, onyń isin «tirilteıik» depti. «Men Nura aýylyna sonaý batystan tulymym jelbirep jastyqtyń ot úrlegen lebimen kelip edim. Medısınalyq qyzmetimdi kıiz úıde bastadym. Ol kezde boıda elge degen otanshyldyq rýh bólek bolatyn. Orta me­dı­sınalyq mamandyqpen-aq qanshama adamdarǵa kómek kórsettim. Osy aýylda ósip, óndim. Balalar jumys jaıymen qala jaǵalap ketti. Balabaqsha qaıta ashylǵaly ákeleriniń kindik qany tamǵan jerde tá­lim alsyn, tárbıe úırensin dep nemerelerimdi qasyma aldym. Ondaǵy oıym aýyldy bos qaldyrmaý. Biz ketkennen keıingi ómirdi osy tolqyn jalǵastyrsyn degen nıet qoı baıaǵy», deıdi Meńzıpa Otynshıeva. Al, «Al­tyn alqa» ıegeri, Batyr-ana Sarqyt Moldajanova: «Men ómir boıy mal sharýashylyǵynda eńbek ettim. Qazirde balalary­ma bas-kóz bolyp júrmin. Aýyl­dastarymnyń Saǵynysh aǵa­myzdyń isin ilgeri bastyrsaq, uıymdasyp tirlik etsek degenine qosylamyn», – deıdi.Iá, aýyldyń altyn arqaýdy úzbeı, altyn dińgek bolyp otyrǵan tolqyn-tolqyn ur­paqtyń ótinish-tilegi, alǵa qoıǵan maqsaty, oı-armany osyndaı. Muny qulaqqa ilip, qup alsaq ulttyq bet-beınemiz, halyqtyq dástúrimiz qandaı «daýyl» soqsa da teńselmeı tik turatynyna, shydas beretinine ımanymyz kámil.Súleımen MÁMET,«Egemen Qazaqstan».Almaty oblysy,Eńbekshiqazaq aýdany.