Osyndaı ıgiligi mol dástúrdi jalǵap, «Halyq ýnıversıtetiniń» áý bastaǵy maqsatyn qaıta jańǵyrtý maqsatynda Áýezov murajaı-úıinde bıylǵy jyldyń alǵashqy dárisi oqyldy. «Uly dala topyraǵynda týǵan «Avesta» taqyrybyna arnalǵan sabaqty ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Turan» ýnıversıtetiniń rektory Rahman Alshanov júrgizdi. Moderator – M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov. Dáris tyńdaýǵa Almatydaǵy JOO professor-ǵalymdary, «Ǵylym ordasyndaǵy» ınstıtýttardyń ǵylymı qyzmetkerleri, ádebıetshi qalamgerler, jas ǵalymdar men jýrnalıster keldi.
Elimiz egemendik alǵannan keıin es jıyp, ótkenimizdi túgendep, ıgerip, keleshegimizdi kemeldendirýge qulshyna kirisýge zor múmkindik týdy. Bul tusta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Bizdiń kindigimiz jeti atamyzben ǵana jalǵasyp jatqan joq, odan da arǵy Úndi men Nil, Edil men Don jaǵalaýlaryna qazaq dalasynyń rýhyn jetkizgen babalarymyzben jalǵasyp jatyr» degeni de esimizde. «Avestanyń» dáýirin, týǵan jerin, qaı halyq tilinde jazylǵanyn, qaı aımaqtarda taraǵanyn jáne bizdiń babalarymyzdyń osy dinge tabynǵanyn, kóne túrkilerdiń dástúri, danalyq muralary men zańdylyqtary, mıftik shyǵarmalary, tabıǵatqa tabyný nanymdary, negizgi kásipteri shyǵarmany jasaýǵa arqaý bolǵanyn tarıh turǵysynan zertteı kele, bizdiń ǵalymdar «bul shyǵarmanyń túrkilerge de ortaq mura bolyp tabylatyn – bultartpas derek» dep paıymdady. Ǵulama tarıhshy Álkeı Marǵulannyń ««Avesta» shyǵarmasy – kóne túrkilerge tikeleı ortaq mura. Bul qasıetti kitapqa bastan-aıaq arqaý bolyp tartylǵan – Turan dalasynyń turmys-tirshiligi. Ondaǵy dáýir tynysy, ómir bolmysy, oqıǵalar jelisiniń qazirgi qazaq halqynyń dúnıetanymy men mádenıeti, dástúr-salty, ádet-ǵurpymen sabaqtasyp jatqany baıqalady» degeni osyǵan dálel. Onyń ústine, ádebıetimizdiń túp-tórkini – b.d.b. VIII-VII ǵasyrlarda jazylǵan «Avesta» shyǵarmasynda jatqany da ǵylymı turǵyda tujyrymdalǵan. «Halyq ýnıversıtetiniń» bıylǵy birinshi dárisiniń «Avesta» taqyrybyna arnalǵany da sondyqtan.
Dárisker Rahman Alshanuly adamzat balasynyń zoroastrıılikterdiń kıeli de qasıetti kitaby – «Avestanyń» maǵynalylyǵy men mazmundylyǵyna tánti bolýdan tanbaı kele jatqanyn, osyǵan baılanysty ejelgi dáýirlerden beri úzilmeı aıtylyp kele jatqan qyzyqty derekterdi alǵa tartty. Osydan 2-3 myń jyl buryn erekshe avestıılik hat túrinde jazylǵan bul epostyq shyǵarma 5-6 jáne odan da kóp myńjyldyqtardaǵy oqıǵalardy qamtıdy. Zertteýshilerdiń pikirinshe, bul baıandaýlardy birneshe myńjyldyqtar aıasynda din qyzmetkerleriniń aıryqsha ókilderi bir-birine aýyzsha jetkizip, taratqan. Bul mıssııalaryn olar áli de oryndap keledi. Olardyń ókilderi Aleksandr Makedonskııdiń kezinde jappaı qýǵyndalyp, bul shyǵarmanyń basym bóligi joıylyp ketken. Arabtardyń basqynshylyǵy barysynda qatal qysym men qýdalaýdyń nátıjesinde zoroastrızmdi ustanýshylar batys Úndistanǵa qaraı bas saýǵalap qashýǵa májbúr boldy. Erte ortaǵasyrlyq ırandyq zoroastrıılerdiń urpaqtary – qazirgi úndistandyq zoroastrııler dep esepteletin parsylardyń sany búginde 140 myńdaı adamdy quraıdy.
О́tken júzjyldyqtar boıy zertteýshiler zoroastrızmge erekshe dinı ilimderdiń negizi retinde qarap keldi. Alaıda, «Avesta» bastapqyda eń kem degende jıyrma baǵyt boıynsha adamzat tájirıbesin qamtıtyn kópqyrly eńbek retinde ataldy. Onda taý qyrattary, ózender men kólder, elder (karshvarlar), turǵyndar, alǵashqy astronomdyq bilimder, juldyzdar, Kúnniń shyǵýy (onyń arǵy beti) týraly, Aı (óz jolymen júretini), Jer, meteorıtterdiń qulaýy, Tıshtrııdiń (Sırıýs pen Súmbile) aıryqsha róli jóninde, kataklızmder – sý tasqyndary, qurǵaqshylyqtar, jer silkinisteri týraly geografııalyq málimetter beriledi. Sondaı-aq bosanǵan áıelderdiń sanıtarlyq-gıgıenalyq kútimi, tazalyq saqtaý men rıtýaldyq dástúrler, múrdelerdi jýý, janýarlar kútimi, ańǵa shyǵatyn ıtter kútimi, shıkizat materıaldaryn daıarlaý jáne t.b. týraly keńester usynylady.
Búginde «Avesta» oqıǵalary bolǵan jerlerdi sıpattaý úlken qyzyǵýshylyq týǵyzyp otyr. Ortada Vorkýsha (Vorýkash, Varkash) teńizi bar. Zertteýshilerdiń basym bóligi derlik onyń qazirgi Aral teńizi (N.Hodjaeva) ekendigin aıtady. О́ıtkeni, teńizdiń jıi ushyrasatyn saǵalary jıi (5-7) bolyp turatyn, 5-6 myń jyl boıy, ár eki myń jylda qaıtalanatyn transgressııalarmen (A.Chepalyga,T.Rychagov), sonyń nátıjesinde paıda bolatyn saǵalarmen, oǵan quıatyn ózenderdiń keń deltalarymen dáleldengen. Vorýkasha teńizine quıatyn, keıde óziniń sýlarymen (tasqyndarymen) «alańdatatyn» Aredvı ózeni sıpattalýy jaǵynan Ámýdarııa ózenine uqsaıdy. Bul, taý shatqaldarynan bastaý alatyn ózen, mamandar aıtqandaı, jylyna tórt ret erıtin sýlarmen tolyǵyp, óz arnalarynan tasyp, keń deltaǵa aınalady da Vorýkasha (Aral) teńizine «qater» tóndiredi. Bálkim, jıi ári kúshti tasqyndary bolyp turatyn Ámýdarııa men Syrdarııanyń ózen dep qana emes, teńizge uqsaıtyn keń arnaly ózender sııaqty darııa dep atalýy da sondyqtan bolar.
Aǵylshyn, fransýz, nemis, orys tilderine jappaı aýdarylyp, Iran men Úndistanda san márte shyǵarylyp, Tájikstanda yjdahattylyqpen zerdelenip jatqan «Avestaǵa» búginde Qazaqstanda da erekshe mán berilip, ol muqııat zerttele bastady (S.Ospanov, T.Eńsegenuly, A.Qyraýbaı jáne basqalar). Alaıda, bul zertteýlerdiń qamtylý aıasy áli de jetkiliksiz. Iran, úndi jáne Ortalyq Azııanyń ońtústik aımaqtaryna qaraǵandaǵy bir erekshelik, «Avesta» oqıǵalarynyń soltústik bóligi negizinen Aral teńiziniń, Syrdarııa, Yrǵyz, Shý, Sarysý ózenderiniń jaǵalaýlarynda órbıdi, onda bizdiń ejelgi babalarymyz turandyqtar, dahtyqtar (daı, adaı), danalyqtar týraly baıandalady. Sondyqtan da «Avestada» aıtylatyn, bizdiń elimizge tikeleı qatysy bar, 5-6 myńjyldyqtar kezeńindegi prosesterdi zertteý úshin úlken jumystar atqarý kerek. Búgingi «Rýhanı jańǵyrý» aıasyndaǵy jumystar bizge ári kúrdeli, ári baı tarıhymyzdy tereńinen zerdeleýge taptyrmas múmkindik berip otyr, – dedi dárisker.
Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, «Arǵytektaný negizderi» men «Jaratýshy álde Zaratýshtra qalaı dedi?» atty kitaptardyń avtory Sapar Ospanov ta arnaıy baıandama oqydy. «Tarıhı kezeń men búgingi ómirdiń birligin, ortaq sana bolmysyn arnaıy uǵymdar arqyly túsinetin rýhtyń kúshi kerek» degen ǵalym «Áıgili otqa tabyný iliminiń paıǵambary Zaratýshtranyń baıyrǵy saqtardan shyqqandyǵyn álemdik avestologtar moıyndaıdy. Ol dinniń mátini «Avestada» osy kezge deıin mazmuny ashylmaı kelgen «termınder» men ataýlar jetkilikti. Biraq ony qazirgi kezge deıin eshkim eski túrki tili turǵysynan taldamaǵan» dep atap ótti. О́z eńbekterinde túrki halyqtarynyń folklorlary, baıyrǵy prototúrki, eskitúrki tilderiniń fonologııalyq qurylymdary turǵysynan avestalyq sózderdiń mazmundyq, tildik qurylymdaryn sosıologııalyq negizde taldaǵan ǵalym bul taqyryp ár qyrynan (folklor, ádebıet, tarıh, tildik qurylymy) jeke-jeke zerttelýi qajet degen usynysyn bildirdi.
Budan bylaı turaqty túrde ótkizilip turatyn «Halyq ýnıversıtetiniń» kelesi dárisi aldaǵy kúnderde josparlanyp otyr. Áýezov ınstıtýty keshegi jáne búgingi tarıh, ádebıet, rýhanııat pen mádenıettiń ózekti taqyryptaryn sabaqtastyra otyryp, tyńdaýshy nazaryna usynbaq.
ALMATY