Qondyger-qańly (jalǵasy)

Qondyger-qańly (jalǵasy)

Juma, 11 qańtar 2013 7:38

Mine, qurmetti oqyrman, bizdiń atalarymyz ózderin ózderi «qondyger» nemese «qańly» dep atapty. Al álemdik ǵylym áli kúnge deıin paıdalanyp kele jatqan «skıf» termıni – ol grektiń ekzoetnonımi. K.T.Vıtchek pen S.V.Kýllanda bul sózdi kóne grektiń «skuda-te», ıaǵnı «lýchnıkı» – «sadaqshylar» nemese «jebeli jaýyngerler» degen sózinen shyqqan dep túsindiredi («Vıkıpedııa»).

Juma, 11 qańtar 2013 7:38

Mine, qurmetti oqyrman, bizdiń atalarymyz ózderin ózderi «qondyger» nemese «qańly» dep atapty. Al álemdik ǵylym áli kúnge deıin paıdalanyp kele jatqan «skıf» termıni – ol grektiń ekzoetnonımi. K.T.Vıtchek pen S.V.Kýllanda bul sózdi kóne grektiń «skuda-te», ıaǵnı «lýchnıkı» – «sadaqshylar» nemese «jebeli jaýyngerler» degen sózinen shyqqan dep túsindiredi («Vıkıpedııa»). Endi «hun» etnonımine keleıik. Sol parsynyń jazbalarynyń keıbireýinde «qondyger» sózi «hondyger», «hondıkıar» nemese «hýndıkıar» bolyp jazylady. Bul parsy tiliniń ózine ǵana tán sıngarmonızminiń áserinen paıda bolǵan ádepki tildik effekt. Iаǵnı «qańlynyń» basqa tilde (mysaly, parsy tilinde) «hýnly» bolyp ketýi ábden múmkin nárse. О́kinishke oraı, sovet zamanynda «hun» etnonımi jeke etımologııalyq problemaǵa aınalyp, osy ónimsiz baǵytta qanshama ǵalym ómirin, aqylyn sarp etip, ýaqytyn bosqa ótkizdi. Eýropasha «skıfter», bizshe «qańly» nemese «qondyger» eshqaıda ketken joq, osy keń dalada qonysyn ǵana aýystyryp, «órkenıetti» halyqtarǵa bir kórinip, bir kórinbeı ketip júrgen. Biraq eshqashanda qondyger nemese qańly joıylyp ketip, ornyna hun paıda bolǵan emes. Qondyger – qańly men hun úsheýi bir-aq halyq. Tóńirektegi kórshiles halyqtar biz týraly eshqashan umytpaǵan. Bárin bylyqtyryp, búldiretin teris nıettegi saraı tarıhshylary. Al sıngarmonızmniń, dybys úndestiginiń aýdarylyp-tóńkerilgen, mıdaı sapyrylysqan qubylystary kezinde «qondyger» men «qańlynyń» pálenbaı ret «hunǵa» da, basqaǵa da aınalyp ketýi op-ońaı, kúnine áldeneshe ret bolatyn, qaıtalanatyn nárse. Etımologııa, etnogenez degen ushy-qıyry joq batpaqty taýyp berip, bizdi soǵan batpaqtatyp qoıǵan – sovet ǵylymy. Qazaq ǵylymy áripke talasyp júrip, basynan tutas bir ǵasyr ótkizip alypty. Osy keraýyz daýǵa ketken kúsh basqa, ónimdi baǵytqa jumsalsa, biz qazir qaıda otyrar edik?

Bizdiń muratymyz – sovet ǵylymy oıdan shyǵaryp aldymyzǵa tartqan, shıesi eshqashan sheshilmeıtin jyn-peri jumbaqty sheship áýre bolý emes. Sebebi, bul «jumbaqtyń» sońyna túsetin bolsaq, endi bir ǵasyrymyz bosqa ótedi, bosqa ketedi.Eń basty nárse – basqalardyń biz jaıly pikiri emes. Eń basty nárse – bizdiń ózimiz jaıly pikirimiz.Bizdiń tarıhymyzdy bógde tarıhshylar qalaı bólshektese de, qıynnan zorlyqpen qıystyrylǵan «dálelder júıesi» bir nárseni – kóshpendi «qańly-qondygerdiń» o basta bir-aq násil bolǵandyǵyn joqqa shyǵara almaıdy.Al endi bizdiń kóne, násildik ataýy­myzdyń qazaqtyń Uly júzindegi bir rýdyń ataýy ǵana bolyp qalýyn eki túrli jorýǵa bolady.Ol jorýdyń birinshisi mynadaı: toq­taý­syz júrgen etnogenez prosesi kezinde qondyger-qańly rýlary ártúrli taǵdyr jeteginde jan-jaqqa taraǵanda, árqaısysy ózine jańadan etnıkalyq at ıemdengen. Osy esim, at úlestirý kezinde qondyger-qań­lynyń bir rýy óziniń eski atymen qal­ǵan. Al kóneden kele jatqan qondyger zańy – «mınoratty», ıaǵnı kenje uldyń qara shańyraqty ıemdenip qalatyn zańyn eskeretin bolsaq, onda Uly júzdegi qańly rýy qondygerdiń (skıftiń) kenje ulynan taraǵan qara shańyraq ıesi bolyp shyǵady.Ekinshi jorý tarıhtaǵy Qańly mem­le­ketimen baılanysty. Osy Qańly mem­le­ketiniń negizin qondyger-qańly rýlarynyń áıteýir bireýi qalaǵan ǵoı. Bul saıası qu­rylym nege «Qańly memleketi» dep atalady? Jaýap bireý-aq: jańa memlekettiń uıytqysy bolǵan taıpa, rý, baıyrǵy, kóne eldikti qaıtadan qalpyna keltirý maqsatynda ózine «qańly» degen at alǵan. О́zin qondyger-qańly sanaıtyn barlyq el jańa baıraqtyń astyna jınalsyn, baıaǵy tórt taraptyń barlyǵy aıbynǵan aıbarly memleketimizdi qaıtadan quraıyq degen kóne uran bul. Ol kezde qazirgi túrik halyqtary qalyptaspaǵan. Qazirgi rý attary joq, sol sebepti «qańly» degen uran ár kóshpendiniń júregine jaqyn. Ol kezdegi «qańly» urany qazirgi qazaqtyń «Alash» degen urany sııaqty bolǵan. Sodan beri ondaǵan ǵasyrlar, dáýirler ótti. Biraq eshteńe de ózgergen joq, aǵaıyn. Biz baıaǵydaı qondyger-qańlymyz. Biz baıaǵydaı qondyger quba jurtpyz.

Hanyń qańlydan bolsyn

Endi joǵaryda atalǵan maqaldardy eske túsirip, han saılanǵanda nege qańlydan ǵana saılanatynyn paıymdaýǵa tyrysaıyq. Álbette, bul qazaqtyń maqaldary emes. Bul, qondyger-qańly zamanynan kelgen jáne kóshpendi dáýrenniń az ǵana muragerleriniń biri bolyp sanalatyn qazaqta ǵana saqtalǵan maqal bolýy múmkin. Áıteýir, ıakýt nemese ázerbaıjanda mundaı maqaldyń joq ekeni anyq.Qańlydan han saılaý – qazaqta joq josyq. О́ıtkeni, qańly qazaqtyń kóp rýy­nyń birine aınaldy. Al Shyńǵys han kóshpendiler áýletin tolyqtaı baǵyn­dyr­ǵannan keıin búkil bılik júıesi tóre atanǵan osy Shyńǵystyń tuqymdarynyń qolyna ótti. Bul ejikteýdi qajet etpeıtin ámbege aıan nárseler.Qurmetti oqyrman, qańlydan han saılaý dástúrin túsiný úshin, biz, keıingi 3 myń jyldyń bedelindegi zańsyz eldikter, zańsyz egemendikterdiń kúıki tarıhynan bas tartyp, azyraq bolsa da dástúrli dúnıe tarıhyna janasýymyz kerek.Baıaǵyda Shyǵystyń bir ǵalymynyń aıtqany bar, «Dúnıede Indııanyń bar bol­ǵany qandaı jaqsy. Egerde Indııa bol­maǵanda bizdiń sózimizdiń pátýasy, dále­limizdiń taıanyshy bolmas edi» dep. Bul jerde ǵalym, Baıyrǵy Ilki Dástúrdiń Indııada saqtalyp qalǵanyn aıtyp otyr. Iá, Indııa kóne, baıyrǵy dúnıeniń qatyp qalǵan bir úlgisi sııaqty. Baıaǵyda qoldanystan, aınalystan shyqqan, óziniń barlyq maǵynasynan aırylyp, endi túsiniksiz anomalııaǵa, keıde qubyjyq qubylystarǵa aınalǵan kóne daǵdylar, ǵuryptar men zańdardy siz osy Indııanyń búgingi turmysynan ushy­rastyrasyz. Mine, osy Indııada, o bas­taǵy bar bitimimen buzylmaı saqtalǵan qu­bylystyń biri – dástúrli dúnıedegi qoǵamdyq bólinis úlgisi.Endi osy jaıynda qysqasha bolsa da aıtyp keteıik. Osydan ondaǵan myń jyl burynǵy baıyrǵy zamanda da dúnıe osyndaı kúrdeli bolǵan. Ol zamanda da jer betinde qaptaǵan qalalar bolǵan, mán-maǵynasy, múddesi bizdikinen aspasa, kem emes ómir bolǵan. Bizden bar aıyrmasy – ol kezde násilder, mılláttar, halyqtar bol­maǵan. Áýletter ǵana bolǵan. Kóne úndiniń jazba tili sanskrıtte buny «varna» deıdi. Gollandııanyń ǵalymdary «kas­ta» degen termındi paıdalanady. Al biz qazaq uǵymyna jaqyn «áýlet» degen sózdi alaıyq. Bundaı áýlet tórteý eken. Birinshisi, jáne eń joǵarǵysy – brahmandardyń, bizshe sahabalardyń áýleti. Bular Qudaımen, ıaǵnı Absolıýtpen tildesedi, fánı dúnıe jaıynda kóp oılanbaıdy, bar aqyly tek qana baqıǵa baǵyshtalǵan. Budan keıingi «kshatrııler», bizshe áskerı áýlet. Bular baqı jaıly kóp oılanbaıdy, bar keregi fánıde. Áreketti ǵana moıyndaıtyn bul qajyrly áýletten álemdi bılegen patshalar shyqqan. Úshinshi áýlet – «vaıshıalar», eńbek adamdary, qolónershiler, saýdagerler, t.t. Tórtinshi áýlet – «shýdralar», eń tómengi tap. Bular negizinen quldyqta júretin áýlet.Qondyger-qańly, áskerı qoǵam bolǵan­dyq­tan ekinshi top – «kshatrııler» tobyna jatady.Sońǵy zertteýlerge qaraǵanda dástúrli dúnıe, nemese qarapaıymdap aıtsaq, Ilki Dástúr, osydan 11500 jyl buryn kúıregen eken. Biraq, búkilálemdik apattan aman qalǵan halyqtardyń kóbi ózderin basqaratyn, bılep-tósteıtin patshalardy mindetti túrde áskerı áýlet, «kshatrııden», nemese, bizshe aıtqanda qańlydan, qondygerden qalap surap alý daǵdysyn, dástúrin umytpaǵan. Qurmetti oqyrman, siz osy málimetterge senýińiz kerek, aqıqat dep qabyldaýyńyz kerek. Al senbeseńiz, onda budan keıingi áńgimede eshqandaı mán-maǵyna qalmaıdy. Búkilálemdik apattan keıin de adamzat esin jııa bastaǵan myńjyldyqtar barysynda dástúrdi umytpaǵan halyqtar qańlydan, qondygerden baryp ózderine patsha surap alatyn bolǵan.Árıne, osy joldardy oqyp otyrǵan adam «Avtor jańa ǵana dástúrli dúnıede mılláttar, halyqtar bolmaǵan – tek kas­talar, áýletter ǵana bolǵan deıdi de, sodan soń aýnap túsip, halyqtar qańlydan, qondygerden ózderine patsha surap alatyn bolǵan deıdi. Sonda qaı sózge senemiz? Halyqtar sonymen boldy ma, bolmady ma?» dep tańǵalýy múmkin. Tańdanys oryndy. Alaıda, bul tańdanysqa jaýap ta daıyn.Qurmetti oqyrman, keshirim ótinemin, biraq men «halyq» degendi, áńgimeni jeńildetý maqsatyndaǵy shartty termın retinde alyp edim. Aldyńǵy aıtqanym durys. Mılláttar, halyqtar bolmaǵan. Ulttar, ulttyq memleketter keıin paıda bolǵan, dálirek aıtqanda, keıinirek, jáne qoldan jasalǵan. Al biz aıtyp otyrǵan qańly zamanynda adamzatta ulttyq sana emes – tek áýlettik sana ǵana bolǵan.Qańlydan patsha surap ákelý kózkórim jerdegi keshegi ǵana tarıhta bolǵan qubylys. Alysqa barmaı, Reseıdi-aq alaıyqshy. Borıs Godýnov taqqa zańsyz otyrarǵa deıin Reseıdi Skandınavııadan kelgen Rıýrıkter áýleti bılegen. Ivan Groznyı men onyń uly Fedor – Rıýrık áýletiniń sońǵy patshalary. Godýnov ólgennen keıin neshe jylǵa sozylǵan bulǵaqtan soń boıarlardyń quryltaıy taqqa Romanovtar áýletin otyrǵyzdy. Romanovtar – orystyń ózinen shyqqan «ulttyq patshalar» áýleti. HH ǵasyrdyń basynda óziniń 300 jyldyq torqaly toıyn toılap taqtan taıǵan bul áýlettiń osy úsh ǵasyrlyq bıligi kezinde Reseıde eshqashan bereke bolǵan emes.Árıne, skandınavtar – qańly emes. Biz bul jerde, skandınavtardyń, mańaıyndaǵy halyqtarǵa patsha úlestiretin áskerı áýlet ekenin ǵana aıtqymyz keldi.

Qurysh degen kim edi?

Oljas Súleımenov óziniń «Az ı Iа» atty eńbeginde Qurysh patshany bala kezinde asyrap-saqtaǵan sút anasynyń esimin taldaıdy.Quryshtyń ógeı anasy Spako – ómirde bolmaǵan adam eken. Úndi-eýropa tilderi dep atalatyn tildik júıede «spako» nemese «sobaka» – «ıt» degendi bildiredi. Al ıt pen qasqyr – ekeýi bir totem. Odan ári qaraı tereńdegen ǵalym «sobaka-spakony» túrik tilderindegi (mysaly, qazaq tilindegi) «ıis baq», ıaǵnı, «ıisshil, izshil, maqulyq» degen sózden shyqqan dep dáleldeıdi.Mádenıette bir qubylys bar, ony shartty túrde «pressıng-dıffýzııa» («syǵylý-keńeıý») dep ataıyq. Úlken oqıǵalar, teks­ter, t.t. keıde yqshamdalyp, kishireıip otyrady. Kúnderdiń kúninde ulttyq mádenıet ózin-ózi paıymdap, jańa sıýjetter izdeı bastaǵanda osy tańbalardyń jumbaǵyn sheshedi. Sol kezde tańba óziniń alǵashqy tekst qalpyna keledi, ulǵaıady. Qurysh patshanyń balalyq shaǵy hıkaıasyn osy zańdylyqqa salyp paıymdasańyz, onda «Qurysh patsha bala kezinde ıtke (nemese qasqyrǵa) tabynatyn bir taıpanyń tárbıesinde bolǵan» degen tekst shyǵady. Al qasqyr (nemese ıt) – qańlynyń totemi ekenin eske túsirsek, onda Qurysh bala kezinde «qańlynyń», «qondygerdiń» tárbıesinde bolǵan bolyp shyǵady. Rýmyn ǵalymy Mırcha Elıade bir maqalasynda parsy málimetterine silteme jasap otyryp, Quryshtyń haýmavarga degen skıftiń rýynan shyqqandyǵyn atap ketedi. Budan nendeı qorytyndy shyǵarýǵa bolady? Demek, Quryshtyń násili parsy emes – qańly, qondyger. Parsylar, baıyrǵy salt boıynsha qańlynyń bir rýynan ózderine patsha surap alǵan.Olaı bolsa, endi Tumar men Quryshtyń soǵysy – kim men kimniń soǵysy degen saýal týady. Tumar – qańly, Qurysh – qańly. Sonda qańly men qańly soǵysqany ma? Iá, dál solaı. Tek az-maz túzetýi bar. Árıne, Quryshtyń áskeri – qańly emes (ishinde Quryshtyń atalastary bolýy da múmkin, bolmaýy da múmkin). Quryshtyń áskeri parsy ımperııasyndaǵy júz túrli halyqtardyń ókilderinen jasaqtalǵan.Qańlynyń áskeri Qurysh búkil álemnen qurap, jınap alyp kelgen uly armııamen soǵysqan. Al birimen-biri aıaýsyz keskilesken eki armııany da basqarǵan – qańly, qondyger patshalary. Iаǵnı, bári de baıaǵydaı, keshegideı, barlyq ýaqyttaǵydaı, qańly, qondygerdiń eki aqsúıek áýleti, eki elıtasy bir-birimen soǵysqan. Kóshpendi kóshpendimen kúresken.

Babyldyń qazynadarlary

Sasan áýleti zamany tarıhshylarynyń jazbalaryndaǵy eń qundy málimet Ba­byl­dyń qazynadar-sahabalaryna qatysty. Árıne, bul arada – sahaba uǵymy shartty túrde alynyp otyr. Muhammed paı­ǵam­bardyń (s.ǵ.s.) serikteriniń ataýynan keıin ǵylymı aınalymǵa túskenimen, bul sózdiń asa bedeldi din ıelerine qoldanýǵa keletini talassyz bolsa kerek.Áýeli qalanyń atyna qatysty bir-eki aýyz anyqtama. Batys áýleti Vavılon dep, biz Babyl dep ataıtyn qalanyń ózindik aty – Babılý. Ulttyq tilder, ulttyq memleketter paıda bolmaı turǵandaǵy etımologııa boıynsha Babılý – «Qudaıǵa aparatyn qaqpa» degendi bildiredi. «Bab» – qaqpa, al «Ilý» – Qudaı. Iаǵnı, «Alla» degen Qudaıdyń aty burynnan bar. Mysaly, «Alla» sózimen «Illahı» sózi qatar júre beredi. Qazaqta da «bab» – «qaqpa» degen maǵyna beredi. Mysaly, «Arystanbab» – «arystannyń qaqpasy» degen maǵyna beredi. Keıinnen bul ómirde shyn bolǵan áýlıeniń esimi dep tanyldy.Abaıdyń «Eskendir» poemasyndaǵy Eskendir kelip qaqqan, Allaǵa aparatyn qaqpa – osy Babyl, sonyń qaqpasy. Hákim Abaı Babyldyń biraz qupııasyn bilgen sııaqty, sebebi, atalǵan poemadan áldebir qorqynyshty, tylsym astar seziledi.Babyldyń qalaı paıda bolǵandyǵy, irgesin kim, qalaı qalaǵandyǵy Vavılon tarıhyna qatysty kitaptarda egjeı-tegjeıli aıtylǵan. Biraq bul kitaptar birnárseni – Babyldyń túsiniksiz, jumbaq, qorqynyshty qudireti jaıynda eshteńe aıtpaıdy. Biz tek qalany jáne shaǵyn memleketti patsha áýleti emes, sahaba sıqyrshylar áýleti bılegenin bilemiz.Sahabalar óte baı bolǵan. Olar patshalardy ǵana emes, tutas memleketterdi satyp ala alatyn bolǵan. Mysalǵa, qala halqy mereke kúnderi ǵana tamashalaı alatyn Bela-Mardýka qudaıdyń músini saf altynnan quıylǵan eken. Salmaǵy – 8 tonna. Aıta keteıik, 8 tonna altyn – shaǵyn bir memlekettiń bıýdjeti. Bul, músinniń óneboıyna ornatylǵan qısaby joq gaýhar tastyń qunyn eseptemegende. Al sahabalardyń qupııa ǵıbadathanasynda, olardyń ózderinen basqa adam balasy kórýge tıis emes Mardýka músininiń salmaǵy 20 tonnadaı eken. Álbette, bul músin de taza altynnan quıylǵan. Sasan áýleti  tarıhshylary, bul altyn (músindi quıýǵa ketken altyn) sahabalardyń bar qazynasymen salystyrǵanda teńizdiń janyndaǵy tam­shy­daı-aq dep kýálandyrady. Babyldyń kúntizbesinde arnaıy bir kún bolypty. Qazirgishe tamyz aıynyń bir kúni. Osy kúni Babyldyń barlyq quldaryna, qyz­met­shilerine bostandyq beriledi eken (bir kúndik bostandyq). Ol kúni olar ne ishem, ne jeımin demeıdi. Tipti, erkelep patsha men ýázir bolyp, túrli sahnalyq oıyndar oınaıtyn bolypty. Osyndaı bir kúndik merekeniń kezinde sahabanyń úıin jınap, dastarqan basynda sharabyn quıyp berip turatyn bir qyzmetshi masaıyp qalyp, «Bizdiń qojaıyndarymyz búkil jerimen, halqymen, patshasymen qosyp satyp alatyn bir laıyqty memleket taba almaı júr» dep aıtyp salady. Erteńine sol qyzmetshi izim-qaıym joǵalyp ketipti. Osydan qalǵan «Qojaıynyń qudiretti bolǵan saıyn, aýzyń berik bola túsý kerek» degen babyldyq eski maqal bar eken.Sahabalardyń anyq shyqqan tegin, qaı áýlet ekenin de eshkim anyqtap aıtyp bere almaıdy. Áıteýir dástúrli dúnıeden, yqylymda qalǵan Altyn Imperııadan tamyr tartqan tuqym ekeni ǵana aıan.Qurysh patsha Babyldyń qaqpasyna kelgende sahabalar Nabonıd patshanyń qol-aıaǵyn baılap, alyp shyǵypty. Bir derekte patsha óltirilgen eken. Eski salt boıynsha qandaı jıhanger bolsa da qalaǵa kirgennen keıin ǵıbadathanaǵa kelip, bas sahabaǵa sálem berip shyǵýy kerek eken. Quryshtyń oqqaǵarlary ǵıbadathanaǵa kirmek bolǵanda, sahabalar olardy «senderge kirýge bolmaıdy, patsha ǵana kiredi» dep toqtatypty. Sonymen, Qurysh altynmen aptalǵan aýyr esikten ary ótedi de … izim-qaıym joǵalady. Jasaýyldar uzaq tosyp, aqyrynda ǵıbadathanaǵa buzyp kirgende, samaladaı bop júzdegen sham janyp turǵan úlken zaldyń ortasynda shalqasynan talyp jatqan patshasyn kóredi. Qabyrǵany jaǵalaı úlken adamnyń keýdesinen keletin aýyr sandyqtar. Sandyqtardyń ishi tolǵan altyn.Mine, osy kúnnen bastap jıhanger Qurysh qansha soǵys júrgizse de eshqashan aqshadan taryqpapty. Biraq, osy kúnnen bas­tap ol soltústik-batystaǵy Dáshtini mekendegen qondyger, qańly jurtyn qaıtkende baǵyndyrýym kerek, al baǵynbasa, onda jer betinen joıýym kerek degendi aıta bas­taıdy. Jaýlanǵan jurttardan qosylǵan grek, lıdııalyq, armıan, assırııalyq ásker­basylarmen qatar Quryshtyń saraıyndaǵy áskerı keńesterge birneshe sahaba da qa­ty­syp otyrady eken. Árbir keńes saıyn olar da «jer betinde qańly-qondyger (skıf) barda memleketteriń qaýipsiz bola almaıdy, halqyń tynysh uıyqtaı almaıdy» dep qozdatyp otyrady eken. Quryshtyń ǵıbadathanada talyp jatqan jaıyn sasanıd tarıhshylar bylaı dep túsindiredi. Qurysh kirgennen keıin bas sahaba oǵan bir ishimdik berip ant alady, ant kezinde, ıaǵnı, ishimdiktiń quramyndaǵy jady dári áser ete bastaǵanda qısaby joq altyndy kórsetedi. Iаǵnı, altynnyń beınesi men qańly-qondygerdi jaýlaý, joıý ıdeıasy patshanyń sanasynda matasa baılanysyp bekigen. Sol sebepti, armııanyń túrli qajetine dep árbir kezekti altynnyń somasyn alǵanda sol altynmen birge bekigen ıdeıa qaıtadan jańǵyryp otyrady. Quryshtyń sanasyndaǵy qondyger-qańlymen soǵysý, olardy joıý ıdeıasy aqyrynda manııa dárejesine kóterilýiniń sebebi osynda jatyr.Quryshtyń júrgizgen jaýgershiligin qazirgi jahandyq teorııalar turǵysynan paıymdaǵanda onyń tek daryndy qolbasshy ǵana emes, sondaı-aq uly saıasatker, uly jahanger ekenin de moıyndaýymyz kerek. Onyń Grekııany (Kóne Iýnan) jaýlaǵandaǵy túp muraty – qondyger-qańly, basyna kún týǵanda aýnaı salatyn Eýropanyń qut qonǵan jasyl jazıra jaılaýlaryn basyp alý. Sodan soń Aýǵanstan taraptan joryqqa shyǵyp tyqsyrsa, bir-eki jylda Eýropaǵa qaraı shegingen qańly násili Qara teńizdiń mańaıynda, shamamen qazirgi Qyrym, Rýmynııa, Vengrııa jerinde qyspaqqa túsip, eki maıdanda soǵysyp, tolyq qyrylýǵa tıis.Mine, Qurysh patshanyń osy jahandyq jobalaryn bastan-aıaq qarjylandyrǵan Babyldyń qazynadar-bankırleri – ózimiz áńgime qylǵan sahabalar.Babyldy bılegen, sıqyrshylyq-dýa­han­dyqty meńgergen sahabalardyń qańly-qondyger áýletine degen osynsha óshtiginiń syry nede? Áskerı áýlet, «kshatrıı» nemese bizshe qondyger-qańly áýleti men brahmandardyń bir tarmaǵy bolyp sanalatyn sahabalar áýleti arasyndaǵy bul jaýlyq sonaý, uly apattan ary ondaǵan myń jyldar buryn qurylǵan Altyn Imperııadan kele jatqan sııaqty. Fransýzdyń dástúrshil ǵalymy Rene Genonnyń aıtysyna qaraǵanda, osydan áldeneshe myń jyl buryn brahmandar áskerı áýletke, «kshatrıılerge» qarsy kóterilis bastapty. Osy kóterilis barysynda brahmandar biraz jetistikke jetip, áskerı áýlettiń bir bóligin qyryp jibergen kórinedi. Artynsha qaıta serpilgen áskerıler brahmandardy aıaýsyz jazalaǵan eken.Áskerı áýlettiń ústemdigine tóze al­ma­ǵan sahabalar ómir boıy kek qaıtarýdy oılaǵan. Biraq, soǵys ónerinde ózine teń jaý tappaǵan qańly-qondyger áýleti sahabalardyń qandaı áreketin bolsa da janshyp tastaǵan. Tumar ájeniń uly ákesi Ishpaqaıdyń kóne Máýrennahr – Iran men Ǵajam ólkesine jasaǵan joryǵy, bul da sahabalardyń lańyn toqtatýdyń áreketi edi.

Darıaýshtyń basyna qonǵan baq

Quryshtan keıin patsha bolǵan Darııdiń parsysha aty – Darıaýsh (Daraıavaýsh). Patsha áýletine eshqandaı qatysy joq, Gýshtasp degen qyzmetshi quldyń balasy. Osy ýaqytqa deıin álemdik tarıh ǵylymy qul balasynyń parsy taǵyna qalaı otyrǵandyǵyn túsindirip bere almaıdy. Qurysh patshanyń áıeli Jahanbanýdan týǵan Kambız jáne Bardııa degen eki uly bolǵan. Ekeýi de qalǵa, taq murageri. Osylaı bola tura ata-teginde handyq joq, beımálim bir adamnyń parsy ımperııasynyń tizginine qol jetkizýi, árıne, tańǵajaıyp nárse.Mysalǵa, qazirgi Anglııadaǵy korol áýletin qarańyz. Koroleva Elızaveta qartaısa da taqtan túsetin túri kórinbeıdi. Uly – prıns Charlz qartaıyp ketti. Endi koroleva kóz jumǵanda Anglııanyń koroli bolyp onyń nemeresi Edvard taǵaıyndalady dep josparlanyp otyr. Al endi ondaı kún kelgende barlyǵy basqasha bolyp shyqsa, mysaly, Anglııanyń koroli bolyp kezinde korolevanyń shaıyn qaınatqan bir kútýshi-malaı taǵaıyndalyp ketse, qalaı bolar edi?Minekı, qul balasy Darııdiń parsy ımperııasyna patsha bolyp, taqqa otyrýy, shamamen osyndaı qubylys. Álemdik tarıh ǵylymy osy oqıǵalar kesheninen asa mándi jáne eń basty elementti alyp tastaǵan. «Alyp tastaǵannyń» ózi týra anyqtama emes. O bastan esepke almaǵan. Álemdik tarıhtyń eń úlken qatesi, eń úlken qasireti, budan keıin de talaı qatege uryndyratyn qasireti osy.Tarıhshylar osy zańǵar oqıǵadaǵy bas­ty personaj – Qurysh patshany jarty mıllıon áskerimen birge joq qylǵan qańly-qondyger áýletin jáne osy áýlettiń uly ámirshisi Tumar patshany «umytyp ketken». Nemese, dálirek aıtqanda, o basta esepke almaǵan, qatystyrmaǵan.Osy jerde shaǵyn sheginis jasaıyq. Ba­tysta Karl Iаspers degen ǵalym bolǵan. Tarıh fılosofııasymen aınalysqan. Sol K.Iаsperstiń «Tarıhtyń máni men mu­ra­ty» («Smysl ı naznachenıe ıstorıı») at­ty kitaby bar. Batys áýletiniń, ba­tys jurtshylyǵynyń bizge qatysty meı­ma­na­synyń ensıklopedııasy ispetti tamasha eńbek. Osy kitabynda K.Iаspers tarıhtan «osevoe vremıa» («kindik ýaqyt») degendi shyǵarady. Belgili bir kezeńde adamzattyń sodan keıingi damý baǵytyn, baǵdaryn, adamdyq mádenıettiń mán-maǵynasyn aıqyndaǵan oqıǵalar bolǵan. Mine, osy kezeń «kindik ýaqyt» dep atalady. Sodan soń K.Iаspers osy ózgeristerdiń basy-qasynda turǵan halyqtardy iriktep alady da, olardy «tarıhı halyqtar» («ıstorıcheskıe narody») dep bólek sórege qoıyp qoıady. Bizdiń tarıhymyz bul «kindik ýaqytqa» kirmeıdi. Al bizdiń ózimiz «tarıhı halyqtar» dep atalatyn marhamatty tizimde, álbette, joqpyz.Osydan eki jarym myń jyl buryn bolyp ótken, adamzat tarıhyn múldem basqa arnaǵa buryp jibergen qondyger-parsy soǵysyn zerdelegende batys jáne orys tarıhshylarynyń paıymdaý daǵdylarynan osy ıasperstik prınsıptiń salqyny sezilip turady. Tumar padısha bastaǵan qańly-qondygerdiń  búkil álemniń qurama armııa­syn talqandaýy  men alystaǵy Parsyda qul balasy Darıaýshtyń taqqa otyrýynyń arasynda eshqandaı baılanys joq sııaqty. Baılanysyńyz ne, tipti, túk bolmaǵan sııaqty. Qańlylar parsynyń áskerin tal­qan­daıdy, Quryshtyń basyn shabady da, tiri qalǵan azyn-aýlaq parsynyń qolyna tabystap shyǵaryp salady. Al ózderi ıen dalada … qoı qusap jaıylyp qala beredi. Árıne, olaı bolmaıdy. Bundaı soǵystan keıin jeńgen el óktem bolady, jeńilgen el kiriptar bolady. Jeńgen el jeńilgen elge búkil soǵystyń shyǵynyn eseptep aýyr salyq salady. Sodan soń keleshek soǵys, qantógisti boldyrmas úshin, ıaǵnı, pálekettiń aldyn alý úshin burynǵy patshanyń áýletin múmkin bolǵanynsha tolyqtaı joıady da, taqqa basqa áýletti, óziniń yńǵaıymen júretin qýyrshaq patshany otyrǵyzady. Barlyq ýaqytta osylaı bolǵan, jáne budan keıingi barlyq ýaqytta osylaı bola bermek. Bul tarıhtyń, memleketaralyq qatynastyń máńgi ólmeıtin, máńgi ózgermeıtin arhetıpi.Qurysh patshanyń tuqymy tolyqtaı qyrylyp ketip, qul balasy Darıaýshtyń taq­qa otyrýyn, keıinnen Eskendir Zul­qar­naıyn – Aleksandr Makedonskııdiń Darıaýshpen soǵysqanda maıdan dalasynda qondyger-qańlynyń atty áskerimen bettesýin, taǵy basqa jumbaq jaıtterdi bir nársemen – kemeńger Tumar padıshanyń Parsy ımperııasyn jaýlap, onyń bılik júıesin kúshpen ózgertkendigimen ǵana túsindirýge bolady.Árıne, bul málimetter eshqaıda ketken joq, qupııa qoımalarda, murty buzylmaǵan kúıi saqtaýly tur. Tek sony qazirgi ústem tarıhı mektepter, «ol bylaı edi, bylaı bolyp edi, mynany bylaı túsiný kerek» dep ınterpretasııalap jetkizedi. Biraq erte me, kesh pe, aqıqat ashylady……Birde ánshi Jánibek Kármenov pen ǵalym Aqseleý Seıdimbekov ekeýi meni bir úıge qonaqqa ertip apardy. Úı ıesi qarııa buryn memlekettik qaýipsizdik organdarynda qyzmette bolǵan eken. Zeınetke shyqqan adam áńgimeshil bolady ǵoı. Sol kisiden estigen hıkaıalarymnyń biri. Ermuqan Bek­mahanov ter­geýde otyrǵanda, tergeýge qatysyp otyr­ǵan bir tarıhshy: «Osy sender, qazaqtar, keýdelerińe nan pisip nemenege kergısińder, bir-aq bettik tarıhtaryń bar, nemenege kisimsısińder?» depti. Sonda Ermuqan aǵa­myz jymıyp turyp: «Qondygerdiń sol jal­ǵyz-aq bettik tarıhyna búkil álem syıyp ketti emes pe», depti.

Sóz sońy

1992 jyldyń kókteminde jolym túsip Túrkistanǵa bardym. Jumys tyn­dyrylǵannan soń jergilikti isker jigitter: «Nendeı tilegińiz bar?» dedi. «Shıelige barsaq», dedim. «Lábbaı», dedi úı ıeleri. Biraq, Shıeli men oılaǵannan múldem basqa bolyp shyqty. Meniń elestetýimde bul ulanǵaıyr jazyq jer bolýǵa tıis edi. Al meniń kórip turǵanym kileń egindik, irkes-tirkes baý-baqsha, alma, shıe baqtary. Jer óńdep qaıshylasqan halyq. Mashınamen júrip otyryp, bir ashyqtaý jerge shyqtyq. Osy bıikteý dóńnen mańaıǵa kóz tastadym. Áıteýir osy jerde bolǵanyn bilemin. О́tken ómirden iz joq. Qazirgisin qamdaǵan búgingi ómir. Biraq babalarymyz keıingi urpaǵym ósip-ónsin demep pe edi. Tek biz solardyń urpaǵy … olardyń dittegen jerinen shyǵa almadyq. Biz tarıhtyń múldem basqa jolyna tústik.Osy jerge, mine, myna tabanymyzdyń astyndaǵy qara topyraqqa tógilgen qondyger-qańlynyń qasıetti qany baıaǵyda jýylyp ketti. Babalarymyz shashqan aıbyndy uran aýaǵa sińip joq boldy. Kelý, ketý, óshý … bolmystyń buljymas zańy. Qara jerdiń belin qaıystyryp qondyger-qańly da ótti bul dúnıeden. Biz keldik… Biz de ketemiz… Basqalar keledi… Jer máńgi… Myzǵymaıdy… El máńgi…

P.S.2009 jyly «Birjan saldyń» tusaý­ke­seri ótkennen keıin rejısser Dosqan Joljaqsynov meni shaqyryp aldy da:– Sen Tumar men Quryshtyń hıkaıasyn bilesiń be? – dedi.– Bilem, – dedim.– Endeshe sen osy jaıynda tolyq metrajdy kórkem fılmniń ssenarııin jaz. Endi Tumar ájemizdi asqaqtataıyq, – dedi Dosqan.Máseleni jaqsy bilem. Tapjylmaı otyryp eki aıda ssenarııdi daıar ettim. Ishinde qondyger-qańlynyń, parsynyń, Qurysh pen Tumar ájeniń qıly taǵdyry, sol kezdegi halyqaralyq ahýal, álemdik saıasat, soǵystyń neden bastalǵany, soǵys­tyń ózi jáne onyń qalaı aıaqtalǵany, so­ǵystan sońǵy qondyger-qańly eliniń ulan-ǵaıyr toıy, toıdan sońǵy áskerı keńes, Darıaýshtyń taqqa otyrǵany, taǵy da kóp jaıtter bar. Ssenarıı Tumar ájeniń ólimimen aıaqtalady.Oqyǵandardyń barlyǵy unatty. So­ny­men ssenarııdi «Qazaqfılm» kınostýdııasyna ótkizdim. Alaıda, bundaı zańǵar blokbasterdi túsirý úshin Gollıvýdtyń qarjysy kerek eken. Sonymen ondaı bıýdjet joq, bul is toqyrap tur. Sol eki arada ssenarııdi kınohıkaıa qylyp, «Juldyz» jýrnalyna jarııaladyq, «otuken.kz» saıtyna qoıdyq.Oıymsha, bul fılm túsirilse, qazaqtyń ǵana emes, búkil túrik násiliniń dańqy, abyroıy asady. Sebebi, Tumar – búkil qondyger-qańly áýletiniń jáne solardan taraıtyn túrik násilderiniń ortaq anasy. Al ázirge búkil is óner tóńiregindegi aza­mattardyń yqylas-peıiline, qar­jy qolynda turǵan azamattardyń jana­shyr­lyǵyna tirelýli. Árıne, ıgilikti is qashanda óz jalǵasyn tabady, túptiń túbinde muratyna jetedi. Osylaı bolsyn dep seneıik, aǵaıyn.

Talasbek ÁSEMQULOV.

* «Tumar patshaıym. Jeńis»

 

 

(Sońy. Basy 4-8, 9-13, 14-shi nómirlerde).