«Qulpytas qaraımyz» degen soń ádettegideı tas betindegi múkti qyryp tazalaıtyn temir symdy shetkany, bor, pyshaq, t.b. asaı-múseıdi ala shyqtyq. Aıbolattyń kúregin ile kettik. Negizi bul sapardy uıymdastyrǵan – BQMÝ-dyń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory, jaǵyrapııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qajymurat Ahmedenov eken. О́te zııaly, óz salasynyń bilikti mamany, bókeılik Qajymurat Maqsutulyn birer jyl buryn Aıbolat tanystyrǵan bolatyn. Sonymen, joǵarydaǵy tórteýmiz, jas ǵalym Ýálıhan, aýdarmashy Vladıslav degen jigit bar, tartyp kettik.
Qaladan uzap, jańa kópirmen Jaıyqtyń sol jaǵyna, Buqar betke shyqtyq. Terekti aýdanyna qarasty Jańaómir aýyldyq okrýginiń tarıhı ataýy – Mámbetbaı, sovettik nyspysy – Sosıalızm bolǵan shaǵyn aýyly oblys ortalyǵynyń irgesinde, tike tartsa 15-20 shaqyrymdaı jerde ornalasqan eken. Kúrejoldan ońǵa burylyp, qalyń toǵaıdy aralap, egis alqabyn jaǵalap, qara jolmen quıǵytyp kelemiz. Keshikpeı saı-sala bastalyp, sýy mol kólge aınaldy. Qaltarystarda áli erimegen qar kórinedi.
– Áne, qulpytastardy kórip turmyn, – dedi Jan-Lýka orys tilinde. Kózi qyraǵy eken, kún asty qaraýytyp tursa da joǵary jaǵy úshkirlenip, erekshe jasalǵan qulpytasty bir shaqyrymdaı jerden baıqapty. Aýmaǵy keminde 0,5 gektardaı bolatyn ájeptáýir úlken, kezinde tereń ormen qorshalǵan kóne qorymda on shaqty qulpytas tikesinen tur. Synyp túsken nemese túbimen qoparylyp qulaǵan qulpytastar da baıqalady. Joǵarǵy jaǵy dýlyǵanyń basyndaı úshkir bitken, bıiktigi 2 metrdeı qulpytas kelgen jannyń nazaryn birden ózine tartady eken. Qubyla bette turyp Quran súrelerin oqyp, saýabyn marqumdarǵa baǵyshtaǵan soń, birden erekshe qulpytasqa tarttyq.Tómengi bóligi tórt qyrly qashalǵan eskertkishtiń kúnbatys betine bir-biriniń ústine shyrsha tárizdi ornalastyrǵan úshburyshtarǵa marqum týraly málimetter jazylǵan. Qulpytasty qyzǵylt sary múk basypty. Múkti qyrnap, tazalap, mátinin oqý úshin sómkemnen shetkamdy shyǵara bergenimde, Jan-Lýkanyń jan daýsy shyqty:
– Ne istegeli jatyrsyz?! Tıispeńizshi! Bul degen – Sizdiń tarıhyńyz ǵoı! Temir shetkamen ysqylaǵanda neshe ǵasyr turǵan eskertkish búlinip qalady ǵoı!
– Tazalamasaq, mátini oqylmaıdy ǵoı.
– Sonda da tıispeńizshi! Pojalýısta! – Sheteldiktiń jalynyshty daýsynan soń ózimiz yńǵaısyzdanyp, shetkamyzdy sómkege qaıta jasyrdyq. Múk basqan kóne eskertkishti sıpalap, aınaldyra qarap, negizgi málimetterdi oqyǵandaı boldyq. «Kerderi rýy Jabaǵy taıpasy... Jantóre balasy Qabyl opat boldy 25 jasynda 1872 jyly...».
Qalǵan eskertkishterdiń kóbi kerderi rýynyń Kótermen taıpasyna, sonyń ishinde Shot aımaǵyna jatatynyn baıqadyq. Eskertkishtiń tómengi jaǵyna qashalǵan kerderi rýynyń Shómish tańbasy kózge ottaı basylady. 1835 jyly 30 jasynda qaıtys bolǵan Orman balasy Muqash, 1851 jyly 21 jasynda dúnıeden ótken Málıka Tináliqyzy, 1853 jyly 22 jasynda baqılyq bolǵan Ǵabdollauly Ǵabdýl-ýahıd, 1893 jyly 86 jasynda marqum bolǵan Shombyquly Jıenbaı, 1878 jyly 92 jasynda dúnıe salǵan Kórkem Elemesqyzy, 1850 jyly 73 jasynda qaıtqan Bákish Tatyrbaıuly... Bulardyń bári bir-bir adam, bir-bir taǵdyr ǵoı. Baıtólek qajynyń balasy Ǵabd... 1890 jyly 24 jasynda marqum bolypty. Tastemir Tóbetulyna qoıylǵan qulpytastyń tómengi jaǵy synyp, joǵalypty.
Oral qalasyna jaqyn mańda, Jaıyq boıyn ejelden kerderi, tama, tabyn sekildi jetirý birlestigine kiretin rýlar jaılaǵanyn biletinbiz. Sonyń ishinde kerderiniń Kótermen taıpasy – áıgili Ábýbákir kerderiniń aǵaıyndary bolyp keledi. Aqynnyń osy óńirde týǵany tarıhtan málim.
Kóne qorymda kópten adam jerlenbegeni baıqalady. Bizdiń kózimizge túsken eń «jańa» qulpytas 1903 jyldy kórsetip turdy. Jan-Lýka Bonora synǵan, jerge qulaǵan eskertkishtiń kóptigine tańǵalyp, «Bulardy bireýler ádeıi qıratqan joq pa eken?!» degen kúdigin aıtty. О́zi jerde jatqan tas synyqtaryn qolyna alyp, biz áýeli kórgen eskertkishten ádeıi syndyrylǵanyn kórsetti. Shynynda da qulpytastyń tórt buryshynan qashap kóterilgen tórt múıizsheniń tórteýi de synyp, jerde jatyr eken. Italııan arheologi ornyna qoıǵanda, úılese ketti.
Bul jerdiń ataýyn, tarıhyn aramyzda eshkim bilmeıdi eken. Qandaı da bir derek suraý úshin bir-eki shaqyrym alǵa júrip, shaǵyn aýylǵa tap boldyq. Bul Terekti aýdany Jańaómir aýyldyq okrýgine qarasty Sosıalızm aýyly eken. Kezinde mıllıoner Shaǵan keńsharynyń №3 bólimshesi bolypty. Surastyra júrip 81 jastaǵy Myńjasar Baıtaqov degen aqsaqaldy taýyp aldyq.
– Iá, osy óńir, Jaıyqtyń jaǵasy negizinen kerderi rýy jaılaǵan jer ǵoı. Munda kerderiniń Qultaı, Jabaǵy, Satym, Qutsıyq, Kótermen taıpalary kóp turady. Bul aýyldyń kóne ataýy – Mámbetbaı. Bir kezderi Aldııar aýyl soveti dep te atalǵan. Al sizder kórgen kóne qorymdy halyq janyndaǵy kóldiń ataýymen Shuńqyrkól dep ataıtyn. Ol kóldi ataqty Esengeldi baıdyń kóp jylqysy úıezdep turǵan jerinen paıda bolǵan dep ańyz qylatyn. Jalpy osy mańda arab jazýly kóne qulpytastar óte kóp. Qıótkel, Borǵumash, Pogrom, Toqsanbaı, Kókmeshit degen jerlerdiń bárinde de zırat bar. Ýaqytyńyz bolsa, aralap kórsetýge daıynmyn, – deıdi Myńjasar aqsaqal.Bir qyzyǵy, dál osy aýyldyń ishinde Keńes ókimeti kelmesten buryn meshit bolypty. Bir taqýa kisi ómirden óterde «qabirimde bes mezgil qasıetti Quran daýsyn estip jataıyn» dep, ózin osy meshit qabyrǵasyna jerleýdi ósıet etken eken. Búginde meshit te, qabir orny da jermen birdeı tegistelip ketipti.
Iá, eldiń shetinde, jeldiń ótinde turǵan aımaqtan otarshyldyqtyń izi anyq baıqalady. Jer-sý ataýlary ózgertilip, ata tarıh aıaýsyz joıyldy. Týǵan jerimizdiń tarıhyn tirnektep jınamasaq, daıyn derek, ázir aqparat esh jerde joq.
«Qazynam bar, qısapsyz shekteledi, ...Alam deseń, aldymenzertte meni!»
dep Muqaǵalı Maqataev jyrlaǵandaı, izdegen janǵa Uly dalamyzdyń beretin qazynasy kóp-aq. Buǵan Oral qalasynan alty qadam uzap shyqqanda-aq kórgen-bilgenimiz dálel...
Batys Qazaqstan oblysy