Otbasy – ulttyń tiregi

Otbasy – adam úshin eń jaqyn áleý­mettik orta. Otbasy belgili dástúr­ler­diń, jaǵymdy ónegelerdiń muralar men salt-dástúrlerdiń saqtaýshysy. Otba­synda bala alǵash ret ómirmen, qorshaǵan ortamen tanysyp, minez-qulyq normalaryn ıgeredi. Otbasy – balanyń azamat bolyp ósýiniń negizi.

Adamnyń jeke basynyń alǵashqy qa­lyp­tasýy otbasynan bastalady. Onyń erjetip ósýi, boıyndaǵy alǵash­qy adam­gershilik belgiler otbasynda qalyp­tasady, sondyqtan da týǵan úıdiń jylýy – onyń kókireginde kóp jyldar boıy saq­talyp, máńgi esinde júredi. Jeke adam­­nyń boıyndaǵy ar-uıaty, aqyl-oıy, adamgershiligi, basqa adamdarmen qarym-qaty­nasta, máde­nıettilikti tárbıeleýde otba­sy­ – alǵashqy qadam. Sondyqtan otba­sy – óte qajetti, basqadaı eshnársemen óz­ger­­týge bolmaıtyn baspaldaq. Otbasy – syı­­lastyq, jarastyq ornaǵan orta. Ot­ba­sy – bala tárbıesiniń eń alǵashqy ujymy.

Otbasynyń eń mańyzdy qyzmet­te­riniń biri – tárbıeleýshilik mindeti, ony qoǵamdyq tárbıeniń eń tıimdi degen júıesi de almastyra almaıdy. Onyń negizgisi – balany ómirge kel­tirý ǵana emes, sonymen birge oǵan áleýmet­tik-máde­nı ortanyń qundylyǵyn qabyldat­tyrý, úlken urpaqtyń tárbıesin jas ur­paq­qa jetkizý, boıyna sińirtý, ıaǵnı bala­laryn ózderin qorshaǵan or­taǵa jáne qoǵamǵa paıdaly azamat etip ósirý – áke-shesheniń eń mańyzdy minde­ti. Ata-ananyń, basqa da otbasy múshe­leriniń ómir súrý tájirıbesi, júris-tury­sy, óz mindetterin taza atqarý, bir-birin qurmettep syılaýy – bári de úlken mektep, tárbıelik másele. Qazaq halqynyń otbasy tárbıesindegi ózine tán jarasymdylyqtyń búginde qul­dyraýǵa ushyraýyna baılanys­ty qo­ǵam­­da birqatar keritartpa árekettiń paı­da bola bastaǵanyn baıqaýǵa bolady.

Onyń biri qazirgi turmys qur­ǵan jastardyń ajyrasýǵa degen beıimdi­ligi. Elbasy N.Nazarbaev Jastar jy­lynyń ashylý rásiminde sóılegen sózinde «Jastardy jańa áleýmettik rólderge jáne otbasylyq ómirdiń shy­naıy­lyǵyna daıyndaý qajet. Muny orta mektepterdiń joǵary synyptarynan bastaý kerek. Ana ınstıtýtyn qoldaýmen birge, áke ınstıtýtyn damytý, jasóspirimderde óz otbasyna jaýap­kershilik sezimin qa­lyp­­tastyrý ma­ńyzdy. Otbasylyq qaty­nastardyń bar­lyq aspektileri boıynsha qoljetimdi psıhologııalyq jáne kon­sýltasııalyq kómekti qamtamasyz etý qa­jet. Otba­sy­lardyń ajyrasýy bizdiń erek­she alań­daýshylyǵymyzdy týdyrýda. Ǵalymdar, qoǵam, buqaralyq aqparat quraldary bul máselege eleýli nazar aýda­rýy tıis», dep atap ótken edi.

Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstr­liginiń aqparatyna sáıkes 2016 jyly elimizde 140 840 neke tirkelip, 51 775 neke buzylǵan, 2017 jyly 141 785 neke tirkelip, 54 948 neke buzylǵan, al 2018 jyly 138 876 tirkelip, 54 859­ neke buzylǵan. Buzylǵan nekeler sáı­kes jyly tirkelgen nekeniń 2016 jyly 36,8%-yn, 2017 jyly 38,7%-yn, al 2018 jyly 39,5%-yn quraǵan. Jyl saıyn ajyrasý sanynyń ulǵaıý úrdisi baıqalady. Máseleniń kúrdelisi, 2018 jyldyń ishinde shańyraqtary shaı­qalǵan 109 myńǵa jýyq adamnyń 80 paıyz­ǵa jýyǵynda balalary bar.

Otbasy – balanyń áleýmettenýiniń alǵash­qy faktory. Tolyq emes otbasyn­da, bul prosess otbasynyń qalypty qury­lymynyń joqtyǵynan ózgeredi. Júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesine súıen­sek, kishkentaı búldirshinder ata-anasynyń ajyrasýy saldarynan psı­hologııalyq zardap shegetini anyq­taldy. Erli-zaıyptylardyń arasyndaǵy týyndaǵan kıkiljińderdiń saldarynan bala­lar depressııaǵa ushyraıdy jáne damýynyń artta qalýyna beıimdi bolyp keledi. Osylaısha ajyrasý faktisi bala­ny aýyr psıhologııalyq saldarǵa (qu­qyq buzýshylyqqa, sýısıdke, óz-ózine senim­sizdikke) dýshar etedi. Tolyq emes otbasynyń problemasy – balanyń áleýmettenýiniń buzylý problemasy.

Qoǵam ishin jegiqurtsha kemirgen bul másele qatań sharalar qabyldanyp, der kezinde sheshimin tappaı, osylaı jalǵasyn taba beretin bolsa, óte qıyn. Son­dyqtan ulttyq qundylyqtardy qaster­leýdiń zańdyq jaýapkershilik nor­masyn engizý búgingi kúnniń talaby dep esepteımin.

Nekeni buzý týraly talap qoıý aryz­­da­rynan alynatyn memlekettik baj salyǵynyń joǵarylaýy erli-zaıyp­ty­lardyń ajyrasýǵa degen nıetin tómen­detý sharalarynyń biri bolary anyq.

Mysaly, kórshi memleketterdiń táji­rı­besine súıenetin bolsaq, ajyrasý kólemi 10% shamasynda ǵana ekendigine qaramaı, 2018 jyly nekeni buzý týraly talap aryzdardan alyna­tyn memlekettik bajdy tórt esege ul­ǵaı­tý týraly sheshim qabyldaǵandary bar. Eger buryn ajy­rasqysy keletin adam­dar eń tómengi jalaqy mólsheriniń 50%-yn tólegen bol­sa, endi olarǵa 200%-yn tóleý kerek. Sonymen qatar nekeni qaıta buzý týraly aryzdardan mem­lekettik baj eń tómengi jalaqy mól­sheriniń 120%-nan 400%-ǵa deıin artqan.

Al bizdiń elimizge kelsek, Salyq kodek­siniń 610-babyna sáıkes, nekeni buzý týraly talap qoıý aryzdarynan 0,3 aı­lyq eseptik kórsetkish mólsherinde, ıaǵnı 757,5 teńge ǵana memlekettik baj alynady.

Sonymen qatar «Neke (erli-zaıyp­tylyq) jáne otbasy týraly» Qazaq­stan Respýblıkasy Kodeksi­niń­ 19-baby 3 tar­maǵynda erli-zaıyp­tylar nekeni buzý týraly sotqa ótinish bergen kúnnen bas­tap bir aı ótken soń neke sot tártibimen buzylady delingen. Is júzinde sottar erli-zaıyptylarǵa ta­týlasýǵa qosymsha ýaqyt beretin bol­sa, neke buzylý sany azaıary sózsiz. Keńes Odaǵy kezinde sottarda neke buzý týraly talapty shesher kezde 6 aıǵa deıin mindetti túrde ta­tý­lasýǵa merzim beriletin jáne ol tá­ji­rı­be otbasyn saq­tap qalýǵa edáýir múm­kin­dik beretin.

Odan basqa Joǵarǵy sottyń bastamasymen «Otbasylyq sot» qanatqaqty jobasy 2018 jyldyń qyrkúıek aıynda jumysyn bastady. Atalǵan sottyń sýdıalary ajyrasý, alıment óndirý syndy tek neke-otbasylyq is­ter­di qa­raýǵa mamandandyrylǵan. Sý­dıa isti qa­rap qana qoımaıdy, basty us­ta­nym retinde erli-zaıyptylardy qaı­ta ta­bystyrýǵa kúsh salady. Iаǵnı, min­detti túrde sotqa arnaıy tartylǵan psı­hologtiń kómegine júginýge keńes be­redi. Nátıjesinde, erli-zaıyptylardy ta­týlastyrýmen aıaqtalǵan ister sany artqany baıqalady. Osy joba elimizdegi barlyq sot júıesine engizilse, oń nátıjege qol jetkizetinimiz anyq.

Bizdiń qoǵamda otbasy rýhanı jáne mádenı dástúrlerdiń saqtaýshysy, ur­paq­tar sabaqtastyǵynyń jalǵastyrý­shysy bolyp tabylatyn ulttyq qundy­lyq. Shańyraqtyń shaıqalýy, ıaǵnı erli-zaıyp­tylardyń ajyrasýy – tek sol ot­basy úshin moraldyq zardap qana emes, el demografııasyna tóngen qa­ter dep qabyldanýy kerek. Osy másele­niń zań­dylyq ólshemin, qoǵamdyq jaýap­kershiligin naqty aıqyndaý qajet dep esepteımin.

Endigi bir elimizdiń ózekti máse­le­­le­­riniń biri – jetimdik máse­lesi. Bala­lardyń, onyń ishinde je­tim balalar men ata-anasynyń qam­qor­ly­ǵynsyz qal­ǵan balalardyń quqyq­tary men zań­dy múddelerin qorǵaý mem­leketimiz ustanǵan saıasattyń basym baǵyttarynyń biri. Búgingi tań­da Qazaqstan Respýblıkasynda osy sanatt­aǵy balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyna qajetti normatıvtik-quqyqtyq baza jasaldy. Nátıjesinde balalar úıiniń sany sońǵy úsh jylda 24-ke azaıyp, 122-si qalǵany týraly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ókilderi aqparat berýde. Sonymen qatar jetim balalardyń sany jyl saıyn 1000-1500 balaǵa azaıyp keledi. Qazir onda kóp jaǵdaıda úlken balalar qalǵan. Patronattyq otbasy júıesi iske qosylǵan. Qýantatyn taǵy bir jaıt, sońǵy úsh jylda birde-bir bala shetelge áketilmegen eken.

Taǵy bir kókeıkesti másele – qart­tar úıi. Aq saqaldy atalarymyz ben­ aq jaýlyqty analarymyzǵa bul ortalyq­tardyń qarashańyraqqa aınalyp bara jatqany janymyzǵa batady.

О́tken jyly Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynda «Egde jastaǵy 7 myńnan astam adam qarttar úıin panalaýda. Olardyń kóbiniń deni saý, balalary bar. Qartaıǵan ata-anasyn tastap ketý – qazaǵymyzǵa jat qylyq, ata saltymyzda bolmaǵan. Búgingi qoǵam týǵan balasy men ata-anasyn tastap ketý – sekildi áreketterdi qatygezdiktiń eń joǵary deńgeıi dep baǵalaýy tıis», dep aıtqan bolatyn.

Qazirde elimizde elýge jýyq qart­tar­ǵa arnalǵan áleýmettik qyzmet kór­se­tý or­talyqtary bar. Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­­ǵaý mınıstrliginiń aqparatyna sáı­kes Qaraǵandy oblysyndaǵy 5 qarttar úıinde myńnan astam, Shyǵys Qazaqstan ob­lysyndaǵy 8 qarttar úıinde 700-ge jýyq, Qostanaı oblysyndaǵy 5 qarttar úıin­­de 600-ge jýyq ata-ájelerimiz tu­rady eken.

Buryndary qarttar úıindegi qarııa­larymyz saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolatyn, sońǵy jyldary ondaǵy ata-áje qatarlary qalyńdap kele jatqany baıqalýda. Rasynda, bul mekemelerdiń esigine qarııalardy qatal ómir taǵdyry aıdap keledi. Jalǵyz qalǵan qarttar úshin atalǵan úılerde barlyq qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Degenmen, jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan qazaq arasynan qazir sol jaqqa aq saqaldy atalary men aq jaýlyqty analaryn oılanbastan aparyp ótkizip jatqandar da az emes.

Elbasymyz elordada ótken VIII Aza­mattyq forýmda qarttar men balalar úılerin biriktirý máselesin qarastyrýdy tapsyrdy. «Biz qartaıatyndyǵymyzdy eshqashan oılamaımyz. Barlyǵymyz da qart bolamyz. Búgin jaspyz jáne aldymyzda myńdaǵan jyl bardaı kórinedi. Bul óte jyldam ótedi, kóz aldyńa elestetip te úlgere almaısyń. Ásirese bizdiń qa­zaqtarǵa ata-anasyna qamqorlyq jasaý degen ata-babamyzdan qalǵan salt bolatyn. Qazir men aqsaqaldardyń úıine baryp, qazaqtyń úlken atalary men ájeleri otyrǵanda janym aýyrady. «Aqsaqal, balalaryńyz bar ma?» dep surasań, «Qaı­tesiń», dep teris qarap jylaıdy. Sonda qalaı bolǵany? Sonda biz ózimizdiń saltymyzdan, ǵurpymyzdan ajyraǵanymyz ba? Áke-sheshemizdi qart­tar úıine aparyp tastap úıde qa­laı otyramyz?», degen Elbasy batys­ta mundaı úılerdiń bar ekendigin atap ótti. Biraq ondaǵy qarttar óz úılerinde suhbattasar serigi, kórshileri, qatarlastary bolmaǵandyqtan, óz erik­teri­men baratyndyǵyn aıtty.

Qazir álemniń AQSh, Kanada, Qytaı, Sıngapýr sııaqty birqatar elderinde qarttar men jetimder úıin biriktirý qar­­qyndy damyp kele jatqany belgili.

Zertteýler kórsetkendeı, mundaı qa­rym-qatynas egde jastaǵylardyń den­saýlyǵyna oń áser etedi. Aıtý­lary­nsha, kún saıyn kishkentaı búldir­shindermen sóılesken qarııanyń kóńil kúıi jaq­saryp, jalǵyzdyq sezimi umyty­lyp, qan qysymy retteledi. Olar birge mýzyka tyńdap, bı bılep, sýret salýmen aı­nalysyp, áńgime-dúken quryp, tamaq daıyndaıdy. Osylaısha meıirimge zárý balalar mahabbatqa bólenip, al úlken­der ónegesi balapandarǵa mıras bolar edi.

Qoryta aıtqanda, joǵaryda atap ót­ken máselelerdiń bári ult tárbıesine tire­lip tur. О́zgeden úlgi alatyn búgingi ur­paq sanasyna «úlkenge – qurmet, ki­shige – izet» uǵymdaryn, adamgershilik sezimderin uıalatý kerek. Bizge tárbıe berip, búginge deıin jetkizgen ata-anamyzdy, ata-ájelerimizdi qurmettep, ala­qanymyzǵa salyp, jan jylýymyzdy molynan syılaýymyz qajet.

Dınar NО́KETAEVA,

Parlament Senatynyń depýtaty, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa múshesi