Ertegilik es áleminiń ókili

Ádebıet áleminiń, Mádenıet áleminiń, Rýhanııat áleminiń erejesi kúıbeń tir­lik­ten erekshe. Ol jerde «óli arystannan tiri tyshqan artyq» bolmaıdy. Eshqashan. Arystan arystan kúıinde, tyshqan tyshqan kúıin­de qala beredi.

Eń ókinishtisi, Ámirhan endi jańa shy­ǵar­ma jazbaıdy. Sol ǵana qıyn.

*  *  *

(Ámirhannyń áýleti)

Ámirhan QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine 21 jasynan asyp, oń-solyn tanyǵan kezinde tústi. Ońy-solyn tanyǵany bylaı tursyn, Ámirhan sol kezdiń ózinde daıyn ádebıetshi bolatyn. Ádebıet, poezııa týraly túsinigi qalyptasqany, ádebıetshi bolsam degen aıqyn maqsaty bolǵany búgingi ýaqyt bıiginen tipti anyq baıqalady. Ásker qatarynda júrgende-aq ony joldastary «poet» (aqyn) dep atap ketipti.

– Ámirhan, álem ádebıetin, ondaǵy túrli aǵymdardy, kimniń kimge áser etkenin jaqsy bilesiń. Osynyń bárin qaıdan úırendiń? – dep suradym birde.

– Meni ákem tárbıeledi. Maǵan arnap kitaphana jınady. «Áýeli mynany oqy, sodan keıin myna aqyn-jazýshylarmen tanysyp shyq» dep maǵan baǵyt-baǵdar bergen ákem Jumabek, – degen edi Ámir.

...Qarap otyrsańyz, Ámirhan ákesi týraly kóp jazypty. Omar Haıam, Saǵdı, Jámı, Hafızdiń jyrlaryn ulynyń sanasyna jasynan sińirip; «Jyrdyń piri – Jumeken» dep jasóspirim jyrqumardy oıly óleńge buryp; «Aqynnan elge 2-3 jyr qalsa bolǵany» dep sanǵa emes, sapaǵa nazar aýdartyp; «alańsyz ádebıetpen aınalys, baýyrlaryń aman bolsa, kúnkóristen taryqtyrmas» deıtin Jumabek aqsaqalǵa qazaq ádebıeti qaryzdar shyǵar. 

Erterekte Qadyr Myrza Áli baspaǵa kelip túsken bir aqyn qoljazbasy týraly resenzııa-pikirinde: «Saǵat Ábdýǵalıevke qyzmet etý – ádebıetke qyzmet etý» dep jazǵan eken. Sol sııaqty Ámirhanǵa, ıaǵnı ádebıetke onyń baýyrlary da bir kisideı qyzmet qyldy. Ámirhannyń kóziniń tirisinde kóziń toıyp, ýysyń tolyp ustaıtyn jalǵyz jınaǵy – «Qasqyr Qudaı bolǵan kez» kitabyn shyǵaryp berdi. «Osy kitaptyń shyǵýyna rýhanı qoldaý, qarjylaı demeýshilik jasaǵan týǵan baýyrlarym Sapar, Aqjol, Aýajan, Erbol inilerime sheksiz alǵysymdy bildiremin. Nanyn adal eńbekpen taýyp júrgen olarǵa Táńirimniń nury jaýǵaı!» dep edi aqyn.

*  *  *

(«Aqynnyń qulaǵy ózinen 40 jyl buryn týady»)

Ámirhandy biletinderdiń bári onyń bilimin, ıntellektýaldyq bagajy mol bolǵanyn moıyndaıdy. 

«Ádebıetshi bolam degen bala óz ultynyń jáne álemniń ertegilerin, mıfologııany, ejelgi grek ańyzdaryn, qasıetti kitap sıýjetterin kishkentaı ke­zinde-aq oqyp tastaýy tıis. О́ıtkeni sábı sana ańyz-mıfti basqasha, shyna­ıy qabyldaıdy, áseri ómir boıy umy­tyl­maı­dy. Álem ádebıetindegi eń myqty degen dúnıelerdiń, mysaly Nobel syı­ly­ǵyn alǵan shyǵarmalardyń sıýjeti eshqandaı da tyń nárse emes, bar bolǵany qasıetti kitaptardyń oqıǵa jelisin ǵana qaıtalaıdy...» deıtin. Ámirhannyń ózi dál osylaı óskeni aıtpasa da sezilip turatyn.

Qazaqta Murat Móńkeuly degen ala­pat aqyn ótken. Murat aqynnyń «Úsh qııan», «Saryarqa», «Shalgez», «Qaztýǵan», «Qarasaı-Qazı», «Oraq-Mamaı», t.b. tolǵaýlarynda qazaq hal­qy­nyń 5-6 ǵasyrlyq tarıhy sheber baıandalady. Aqyn ózi jyrlaıtyn tarıhı keıipkerlermen alty ǵasyr boıy tize qosa birge júrgendeı, egjeı-tegjeıli tópeı beredi. Qınalmaıdy, kúmándanbaıdy, ekiushtylyqqa salynbaıdy. Jalpy, qazaq jyraýlarynyń kóbiniń tarıhı jady talaı ǵasyrǵa kete beredi. 

Ámirhan da solaı. 

Ámirhan shyǵarmalarynyń taqyryp aıasy – on segiz myń ǵalam, ýaqyt keńistigi – dúnıeniń jaratylysynan zamannyń aqyryna deıin deýge bolady.

Ámirhan bul deńgeıge oqýmen, izde­ný­men – kól-kósir eńbekpen hám aqyndyq túısikpen jetti.

*  *  *

(«Ámirhan álemi»)

Ámirhan aqyn ba, ǵalym ba? 

О́zi pir tutqan, kóp jazǵan, talaı maqalasyn arnaǵan Oljas Súleımenov týraly Ámirhan bylaı deıdi: 

«Bizde: «Basqań toqtap, ǵalym aıtsyn» degen qısyq uǵym bar ǵoı. «Oljekeń bar bolǵany aqyn, bolmasa aýdarmashy, ary ketkende qoǵam qaıratkeri. Ol nege lıngvıstıkaǵa, nege arǵy tarıhqa barady?» degen sekildi qasań túsinikter bar. Oljekeńniń kóterip júrgen taqyryptary óte kúrdeli. Adamzat tarıhynyń túp negizin izdeý, sonyń negizinde túrkiniń de túp tórkinin izdeý. Oǵan bara alatyn ǵalymdar qazaqta joqqa tán. О́zbekter, mysaly: «Senderde Oljas bar, qyrǵyzdarda Shyńǵys Aıtmatov bar. Bizde ondaı tulǵa bolmaı qaldy», deıdi. Intellektýaldyq ortada, ádebı ortada, álemdik ádebı ortada óziniń baǵasyn alyp qoıǵan aqyn ol. Bolashaqta qazaq aqyny retinde, qazaq oıshyly retinde tarıhta qalatynyna eshqandaı kúmánim joq...»

Shyndyǵynda Ámirhannyń ózi de adamzat tarıhynyń, sonyń negizinde túr­ki­niń de túp tórkinin izdeı alatyn sanaýly qazaq ǵalymynyń biri edi.

«Oljekeń tasada qalyp qoıdy. Eńbek­te­ri nasıhattalyp jatqan joq. Ýaqytynda «AZıIа»-sy úlken dúmpý týdyrǵan bolsa, keıingi jazǵan súıekti eńbekterine áde­bıetshiler tarapynan da, ǵylymı orta­lardyń tarapynan da eshqandaı pi­kir aıtylyp jatqan joq. Ne tisi batpaı­dy, ne jáı ánsheıin áýesqoılyq dep esep­teı­di. Mysaly, sońǵy shyqqan, orysshasy «Tıýrkı v doıstorıı», qazaqshasy «Atam­za­manǵy túrkiler» degen kitaby múldem eleý­siz qaldy. Al bul sol «AZıIа»-nyń jań­ǵyryǵyndaı eńbek ekeninde daý joq» dep edi Ámirhan. 

Jumeken, Oljas Súleımenov, О́tejan Nurǵalıev, Áýezhan Qodar, Zıra Naý­ryz­bae­va, Serikbol Qondybaı syndy ıntellektýal aqyndar men ǵalymdar túren salyp, túgendegen qazaqy dúnıetanym, mıf­tik minez, ertegilik es áleminiń bir ókili – Ámirhan Balqybek ekendigi sózsiz. 

«Solaı, aqyn, Seniń sábı óleńiń Dúnıeni ózgerterdeı kóremin. О́zim soǵan sábıdeıin senemin – Men de óıtkeni

Túngi aspandaı kónemin».

*  *  *

(«Aqyn ajaly»)

Túgel túrkiniń túp-tamyryna tarta­tyn kókbóri mıfi men qasqyr totemi qaıdan shyqty? Túrki uǵymyndaǵy qurt­qa men Rımdegi Kapıtolıı qanshyq qasqy­ry­nyń arasynda qandaı baılanys bar? Qı­sapsyz qolymen kelip Rımdi qamaǵan Edil patshanyń aldynan qol qýsyryp shyq­qan rımdikter týyndaǵy qaıqy qylysh tańbasynyń mánisi ne? Musa paı­ǵambar mysyrlyq pa? Múde týraly fılm­di kim túsiredi? Iýda kim, Iısýs kim? Jamuha nege Shyńǵyshanǵa jaý boldy? Dos­toev­s­kıı rýhanı jańarýdy Eýropanyń sán­qoı ilimsymaqtarynan emes, nege óziniń qarapaıym orys halqynan jáne bir kezde babalary meken etken qazaq dalasynan kútti?! Mahabharatanyń dúnıege kelýine muryndyq bolǵan babalary úshin qazaq balalary maqtana ala ma? Ehnatonnyń Kún­ge madaq jyry Táýratta qaıdan júr?!

Ámirhannyń ár jyldary jazylǵan maqa­lalarynan alynǵan bul saýaldarǵa jaýap berý, taqyrypty túsiný úshin de kóp bilim kerek. 

Sóz joq, Ámirhannyń ár maqalasy qazaq tilinde jazylǵanymen, onyń nysa­na­sy – berisi túrki jurty, arysy adam­zat tarıhyna qatysty bolatyn. Átteń, at tóbe­lin­deı qazaqtyń ishinde bul jazbalardy túsingen adam az boldy. Shákárim qajynyń Abaı aǵasy týra­ly aıtqanyndaı, 

«...turaǵy qazaq ishi bolǵan­dyqtan qadiri azy­raq bilindi. Olaı bolma­ǵan­da danyshpan, hakım fılosof kisi edi. Qor elde týdy da, qorlyqpen ótti.» Aýdıtorııasy keń tilderge aýdarylsa, aqyn usynǵan gıpo­te­zalar nazarǵa ilinip, talqylanyp, taldanar ma edi? Aqynǵa keregi de sol edi ǵoı. Me­nińshe, Ámirhandy nemquraıdylyq óltir­di. 

*  *  *

(«Azanama»)

Ámirhan qapııada qaza bolǵanda kózi­qa­raqty qazaq jurty oqys oqıǵadan seń soq­qandaı sendelip ketti. Bar kezinde baı­qamaı, joq kezinde joqtaıtyn adamı bol­my­symyz kórindi. 

Sol bir kóńilsiz kúnderi Zıra Naýryz­bae­va «Ýbıt poeta» degen esse jazdy. Ja­ra­­ly júrektiń dıagnozyn dál qoıǵan sol shy­ǵarmany qazaqshalap edim:

«Karl Marks kapıtalıstik qoǵamdy «Jappaı jezókshe qoǵam» dep ataǵan, óıt­keni ınjener de, ǵalym da, sýretshi de, tiginshi de óz qabiletin, óz talantyn, óz eńbegin satady. Maǵan 80-jyldardyń orta­synda bul syn kúlkili kóringen. О́ıtkeni biz óz talantymyzdy eńbek nary­ǵyn­da sata alǵan joqpyz, biz qul edik. Ideologııa maıdany jaýyngerleriniń bola­shaǵy KPSS OK-niń sezderi men pleným­darynda sheshiletin. Odan keıin ashqur­saq erkindik jyldary keldi, sosyn… «Jappaı jezókshe qoǵam» da jetti...

Serikbol Qondybaıdy aýdarǵan kezde 3-4 saǵat jumystan soń mıyńmen tas kótergendeı sharshasań da, ýaqytyń bos ketpe­genine qýanyp turasyń. Myń­jyl­dyq­­­tarǵa saıahat jasap kelip, bizdiń álemge qaıta oralǵandaı bolasyń. Meıli, aýdarǵan kitaptaryń jyldar boıy shyqpaı jatsyn, meıli, eńbegiń úshin tıyn-tebendi eki jyldan keıin alarsyń. Biraq bul Serikbol ǵoı. Al keı kezde aýdarma jasap otyryp, ózińdi ıntellektýaldyq jezókshelikpen aınalysyp júrgendeı sezinetiniń bar. Klıent – qııalı ımpotent, naqurys bireý. Betine bir túkirgiń kelgenmen, aqsha da kerek. О́zińnen jıirkenesiń, aıaısyń ózińdi… sosyn Marksti eske alasyń. Sosyn ózińniń birneshe mamandyǵyń baryna, óıtip-búıtip kún kóre alatynyńa shúkir deısiń.

Biraq bizdiń qoǵamdaǵy mundaı keńistik jyl ótken saıyn tarylyp barady. Kúnde qalǵan týlaqtaı tyrysyp barady. Qazaq aqyndary úshin, naǵyz aqyn úshin bul tir­shilik áýelden tar edi. Biraq qazaq gazet­te­ri orystildilerge qaraǵanda qazaq tarıhy, ádebıeti men tili jaıly jazýdan esh­qa­shan qoryqqan joq. Árdaıym jańa gazet­ter ashylyp, ara-tura kitaptar basylyp jatty. Aqyndar da ózinshe baqytty edi – úı-kúısiz, kedeı bolsa da baqytty bola­tyn. Al sońǵy 5-6 jyl ishinde gazet­ter tek jabylyp jatyr – daǵdarys, saıa­sı mono­polııa, sebep kóp qoı. 

Jaqynda bir aqyn ómirden ótti. Shal­qyp sóıleýdi unatpaımyn, sondyqtan da «aqyn» degendi kishi árippen jazyp otyr­myn. Aqyn ómirden ótti, óziniń sum­dyq sheshi­min jasady. Jalpylama jezók­she­lik­pen aınalysyp jatqan qoǵamǵa, jalpy­la­ma tutynýshy qoǵamǵa aqyn kerek emes, jarna­malyq shýmaq jazatyndar ǵana qa­jet. Aqyndardy jórgeginde jatqanda-aq ólti­rý kerek. Balańnyń boıyndaǵy aqyn­dyq­ty erterek óltir, zamandas!», dep jazypty Z.Naýryzbaeva. 

*  *  *

(«Núkte»)

Ámirhan týraly maqalany, aqynnyń 50 jyldyǵyna arnalǵan estelikti dál mundaı kóńilsiz notada aıaqtaýǵa bolmaıdy. 

Aqyn ómirden ketkeli 5 jyl ótipti. Qaıǵyrdyq, qaıta turdyq. Oılandyq. Jaqsy-jamandy bezbendedik. Bir táýiri, Ámirhan Balqybekti erekshe qurmetteıtin, tóbesine kóteretin jas qalamger kóp. Aqyn murasyna adaldyq tanytyp, eńbegin eskerip, shyǵarmalaryn jınaq­tap, mereıtoılyq maqalalar jazyp, halyq jadynda jańǵyrtyp jatqan dos­ta­ry, áriptesteri de az emes. Bul jaqsy.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵyndaǵy jańa bastamalar, tyń ózgerister qýantady. Endi Ámirhan syndy talantty tulǵalar jalǵyz qalmasyna, aıanyshty taǵdyr keshpesine sengimiz keledi.

Sóz basynda aıtqanbyz: ádebıet ále­min­de óli arystan bolmaıdy. Ámirhan máńgi tiri. Endi ony álem ádebıetinde odan ári tiriltýdiń joly – eńbekterin áýeli túrik, aǵylshyn, orys tilderine tár­ji­ma­laý kerek. Bul bir jaǵynan Ádebıet dep ata­­latyn uly maıdandaǵy qazaq fılıa­lynyń tusaýkeseri bolmaq.

Ámirhandy jaqsy kóretin, bahadúr aǵasyn súıetin jas qalamger Ámirhan álemine, Ámir­han kindigimen baılanǵan álemdik bilim keńistigine jalǵanýǵa tyryssyn. Sonda Ámirhan arsalań qaǵyp aldynan shyǵady. Arqa-jarqa áńgime, áserli suhbat bolady. Sózsiz.