Ýálı

Sársenbi, 5 maýsym 2013 2:45

Shoqan Ýálıhanov óz ata tegi týraly shejiresinde atasy Abylaıdan 30 ul, 40 qyz taraǵandyǵyn jazǵan bolatyn. Hannyń úlken uly Ýálı sultan qaraqalpaq beginiń Saıman atty qyzynan 1738 jyly dúnıege kelgen. Shoqannan qalǵan muraǵa súıene aıtsaq, Ýálı jas kezinde óte qaljyńbas ári tentek bolǵanǵa uqsaıdy. Tipti ol qalmaqqa qarsy bir qaqtyǵystyń aıaq astynan týyndaýyna sebepker de bolǵan.

Sársenbi, 5 maýsym 2013 2:45

Shoqan Ýálıhanov óz ata tegi týraly shejiresinde atasy Abylaıdan 30 ul, 40 qyz taraǵandyǵyn jazǵan bolatyn. Hannyń úlken uly Ýálı sultan qaraqalpaq beginiń Saıman atty qyzynan 1738 jyly dúnıege kelgen. Shoqannan qalǵan muraǵa súıene aıtsaq, Ýálı jas kezinde óte qaljyńbas ári tentek bolǵanǵa uqsaıdy. Tipti ol qalmaqqa qarsy bir qaqtyǵystyń aıaq astynan týyndaýyna sebepker de bolǵan.

Sol tusta bir jatjurttyq qyz úshin Ýálı qalmaq noıanymen sózge kelip, etiktiń ókshesimen bir teýip, qalmaqtyń qabyrǵasyn opyryp jiberedi (Aqbaı N. Shoqan jazyp alǵan ańyzdar // Qazaq ádebıeti, 2011, 25 aqpan). Munyń ózi jas sultannyń ór tulǵaly áke janynda júrip, jasqanýdy, bas ııýdi, keri sheginýdi bilmeıtin, dushpanǵa qatygez, namysshyl bolyp joryqtarda jonylǵanyn ańǵartsa kerek-ti. Birde han Abylaı kórgen túsin ataqty Buqar jyraýǵa jorytypty. Tús jorý barysynda áıgili jyraý Abylaıdyń búkil qazaq eline han saılanatynyna, eldi saqtaý jolyndaǵy kúresine, áýletten tarar úrim-butaǵyna, ıaǵnı barsha ǵumyryna boljam aıtsa kerek. Jyraý han perzentteriniń ishinen Ýálı men Qasymdy bóle jara kórsetip, alǵashqysynyń bir tarmaǵy atyn qaǵazda, keıingisiniń bir tarmaǵy atyn qan maıdanda shyǵararyn boljaıdy (Tórequluly N. Qazaqtyń 100 bı-shesheni /Atamura serııasy/. – Almaty, Qazaqstan, 1995. 105-105b.). Keıin Abylaı hannyń qabyldaýyna kelgen orys elshisi P.Chýchalov «Ýálı sultan ákesi Abylaı sııaqty órkókirek, alǵan baǵytynan qaıtpaıtyn qaısar ári qubylmaly. Ol meni bir-aq ret qabyldady. Bul qylyǵyn «ákem de Reseı jaqtan kelgendermen bir-aq ret kezdesetin» degen baǵyttaǵy pikirin orys úkimetine habarlaıdy (KRO 2. – S.106). Árdaıym áke janynan tabylatyn Ýálı sultan qara shańyraqty ustady, han joryqqa attanyp, ne el sharýasymen saparda bolǵan tustarda úlken shańyraqqa bas-kóz bolady. 1760 jyly qazaq-qyrǵyz qarym-qatynasy shıelenisken kezeńde han Abylaı eldiń ońtústigine attandy. Sodan birneshe jylǵa sozylǵan shaıqastar bastaldy. 1766 jyly 3 tamyzda Orta júzge baryp qaıtqan bashqurttar K.Qazanbaev pen Ý.Azlaevtar Abylaıdyń uldarymen birge qyrǵyzdyń Qarabota bıimen kelisimge kelgendigin jetkizedi. Qyrǵyz bıi bir ulyn tútinderimen amanatqa attandyrady. Sál keıin Abylaı Qoqan begi Erdanaǵa qarsy joryqty bastaıdy. Omby qorǵanyna kelgen Orazmamet tarhan Abylaı mol oljaǵa ıe bolyp, ony Ýálı sultan arqyly óz ıeligine jibergendigin habarlaıdy. Ýálı 1766 jyly jaz aılarynda Tashkent baǵytynan Orta júzge oralyp, qaıtadan áskerı qol jınap, olardy kómekke Tashkentke attandyrady (Sýleımenov R.B., Moıseev V.A. Iz ıstorıı Kazahstana XVIII veka (O vneshneı ı vnýtrenneı polıtıke Abylaıa). –Alma-Ata: Naýka, 1988. –S.110-112).

Abylaı han elge oralǵan soń tashkenttikterdi birjolata baǵyndyrý josparyn jalǵastyrý maqsatynda Qytaı patshasyna arnaıy elshilik daıyndaǵan. Qalyptasqan jaǵdaıdy qatań baqylaýǵa alǵan Abylaı osy joly qazaq elshiligin uly Ýálıge tapsyrady. Qazaq elshileri 1769 jyldyń basynda Qytaıǵa jetedi. Sáýir aıynda Ýálı sultandy Qytaı patshasy qabyldap, ózara kelissóz júrgiziledi.

Abylaı Ýálı sultandy Reseı baǵytynda da shyńdaı tústi. 1772 jyly 24 shildede han orys sheneýnikterimen jazysqan hattarynda Ýálıdiń óz tapsyrmasymen qazaq dalasyndaǵy 26 orys adamyn taýyp bergendigine erekshe toqtalady. Han sonymen birge Petropavl bekinisindegi áskerdiń qypshaq bolysyna zábir kórsetkenin alǵa tartyp, mundaı jaǵdaı qaıtalana berse, eki el arasynda eshqandaı tatýlyq bolmaıtyndyǵyn eskertedi (Qazaqtyń hany – Abylaı: Dáýiri, ómiri men qyzmeti: Ǵylymı basylym. – Almaty: «El-shejire» QQ, 2011. T.2. 271 b.). Ýálıdiń Reseı baǵytyndaǵy saıa­saty E.Pýgachev bastaǵan orys sharýa­lary kóterilisi kezinde anyq baıqaldy. Ýálıdiń qol astyndaǵy qazaqtary shekaradaǵy orys áskerılerine qarsy kóteriledi. Ol týrasynda sultan brıgadır Sýmarokovqa ashyq jazǵan. Qazaqtardyń basty maqsaty shekara boıyndaǵy jaıylym máselelerin sheshý boldy. E.Pýgachev te osyny jaqsy túsindi. Sondyqtan ol 1774 jyly naýryz, sáýir aılarynda Abylaıǵa elshilerin birneshe ret jibergen. Degenmen, Abylaı men Ýálı óz saıasatyn únemi búrkemelep otyrǵan. Birde Ýálı sultan Pýgachev elshilerine: «Biz ony (Pýgachevti) patsha dep tanymaımyz, tek qara nıetti ury ári qaraqshy dep bilemiz»,– degen jaýap qaıtarǵan.

Bul aralyqta Ýálı tikeleı orys áskerılerimen baılanysqa shyǵyp, memlekettik máselelermen shuǵyldanyp, qazaq-orys qarym-qatynasyn shıelenistirmeý baǵytynda jumys jasady. Máselen, 1777 jyly kóktemde general S.V.Sýmarokovtyń Qudaımendi sultandy taýyp berý týraly ótinishine asqan sabyrlylyqpen «ákem Abylaı kelgennen keıin, tilegińiz oryndalady», «búlikshil buzyqtaryńyzdy tynyshtandyrýǵa men óz erkimmen ásker alyp bara almaımyn. Bul – ákemniń ǵana quzyryndaǵy sharýa», al endi ózin bekiniske shaqyrýyna «men ákemniń bıliginsiz bul jerdi tas­tap kete almaımyn», dep naqty jaýap qaıtarady (Qazaqtyń hany – Abylaı: Dáýiri, ómiri men qyzmeti. 315, 325, 339 b.).

XVIII ǵasyrdyń 70-jyldary Abylaı han uldarynan Ýálı sultan Soltústik Qazaqstanda, Súıik pen Sham soltústik-shyǵys pen Balqash óńirinde, Qasym Ortalyq Qazaqstan men Býrabaıda, Ádil sultan Uly júzdegi úısin rýlarynda, al han baýyry Sultanmámbet pen balasy Orys sultandar Baıanaýylda turaqtady. 1778 jyly Toǵym sultan Reseıge elshilikke baryp qaıtqannan keıin, Abylaı han uldaryn, bı-batyrlaryn jınap arnaıy keńes ótkizedi. Keńeste eldiń ońtústigindegi qyrǵyzdardyń shabýyldaryn toqtatý joldary taldanady. Sodan han 1779 jyly tamyz aıynda ózi bastap, janyna 5 uly, 2 áıelin ertip Túrkistanǵa jol tartady. Orynbor gýbernatory I.Reınsdropqa joldaǵan hatynda han ózi bul jerden (Kókshetaýdan) attanyp bara jatsa da, bir ulyn el aǵalarymen birge osy jerde qaldyrǵandyǵyn habarlaıdy. Ol týrasynda M.Bekchýrın 1780 jyly 16 maýsymda «Abylaı hannyń mundaǵy otbasy uly Ýálı sultannyń jaýapkershiliginde, qalǵan juraǵattary Sibir shebine taıaý jerdi qystaıdy», dep anyqtaıdy (KRO 1, S.102). Keıin Orynbor keńsesine Abylaı ordasynda hatshylyq qyzmet atqarǵan Iа.Ýsmanov hannyń ońtústiktegi jeńisterin habarlady. Iа.Ýsmanovtyń jazýyna sensek, Abylaı han janynda bolǵan Shyńǵys, Esim sultandar, Dat batyr Kókshetaýǵa 1780 jyldyń qazan aıynda qaıtyp kelip, ákeleriniń aldaǵy jyly kóktemde oralatyndyǵyn habarlaǵan. Hatshy Ýálıdiń ákesine hat joldap, elge qaıtýyn ótingenin jáne hannyń da Ýálı men Shyńǵys uldaryna erekshe kózqarastaryn jetkizedi. Sonymen birge, Iа.Ýsmanov Ýálı sultannyń basqalaryna qaraǵanda salıqaly, esti adam ekendigin, ǵaıyptan taıyp Abylaı o dúnıelik bola qalsa, kópshiliktiń handyqqa sony laıyq kóretindigin ashyq jazady (Qazaqtyń hany – Abylaı: Dáýiri, ómiri men qyzmeti. 396-397 b.).

Tarıhshy J.Qasymbaevtyń pikirin­­­­she, Abylaı han qaıtpastan buryn úsh júzdiń ókilderin Túrkistanda jınap, óz murageri retinde Ýálıdi usynyp, kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolǵan. Ǵa­lym, nege ekeni belgisiz, Ýálıdi han­­­nyń ekinshi uly bolatyn, úlken uly Dúr-Ádilhan belgisiz sebeptermen usy­nylmady, soǵan qaraǵanda, Aby­laı Ýálıdiń óz saıasatyn qoldaǵan erek­she qabiletterin joǵary baǵalaǵan degen toqtam jasaıdy (Kasymbaev J.K. Go­sýdarstvennye deıatelı kazah­­­­­­skıh hanstv (XVIII v.). – Almaty: Bilim, 1999. – S.130). Shoqan shejiresi, Qytaı derekteri Ýálıdi hannyń úlken uly dep esepteıdi. Abylaı urpaqtaryn qa­tań baqylaǵan orys tyńshylary máli­metteri de ony aıǵaqtaıdy (KRO 2, -S.105).

Sonymen, Abylaı han eldiń oń­tústiginde 1780 jyldyń sońynda qaza tapty. Orys tyńshylary Shyńǵys sultannyń qazaqtarǵa ákesiniń ólimi týraly jazdaǵy basqosýǵa deıin orystarǵa aıtpańdar degenin anyqtaıdy. Orynbor keńsesi han ólimin shamamen 1781 jyldyń qańtar aıynda estigen. Sol boıda onyń ólimin anyqtaý týraly jan-jaqty tapsyrmalar beriledi. Olardyń basty maqsaty jańa handy taǵaıyndaýdy óz qoldaryna alý bolatyn. General-maıor Hvabýlov 1781 jyly 20 naýryzda Qulbek batyrdan kelgen aqparatpen tanysyp, hannyń Tashkent mańynda qaza bolǵandyǵyn, onyń ýlanǵandyǵyn estıdi. Keıin Abylaı janynda Ádil, Rústem, Toǵym sultandardyń bolǵandyǵy málim bolady. Jaǵdaıdan habarlanǵan Reseı saıasatkerleri Ýálı sultannyń qadamdaryn baqylaýǵa alýǵa kirisedi. 1781 jyly kókteminde Uly júzden Abylaıdyń uldary Ádil, Taıyr, Bókeı sultandarmen birge 60 ıgi-jaqsysy, 2 áıeli Ýálı ıeligine kelip jetedi. Mine, sodan soń ǵana Ýálı men Shyńǵys sultandar hannyń Túrkistan mańynda qaıtys bolǵandyǵyn elge estirtedi. Keıin 23 mamyrda Ýálı Kúsás batyr men Táýekel molda arqyly N.G.Ogarevke hat joldap, Abylaıdyń dúnıeden ótkendigin jarııa qylady (Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah XVI-XX vekov. VI tom. Almaty: Daık-Press, 2007. – S.147-150).

Ýálıdiń han saılanýy, ony ózge de tóre tuqymdarynyń, bı-batyrlardyń qoldaýy Abylaı handy moıyndaǵan Reseı men Qytaıdy tez arada saıası sheshim qabyldaýǵa ıtermeledi. Aldymen Qytaı boǵdyhany 1781 jyly 26 shildede Ýálıdi qazaq hany retinde tanydy. Qytaı qoldaýyna ıe bolǵan soń, Ýálı han Reseı patshasy II Ekaterınaǵa tamyz aıynda óziniń han taǵyna otyrǵanyn habarlap, baýyry Esim sultan bastaǵan qazaq elshilerin attandyrady. Osy aralyqta Reseı Ýálıdiń Petropavl qorǵanynan 250 shaqyrym jerde turatyndyǵyn jáne han saılaýda qazaq eline bedeldi Abylaı hannyń inisi Sultanmámbet, Baraq teginen Daıyr sultan, Ábilmámbet han teginen uly Ábilpeıiz uldarynyń qatysyp, biraýyzdan Ýálı sultandy qoldaǵandyǵyn anyqtaıdy. 1781 jyly 31 jeltoqsanda I.Iаkobı Reseı Syrtqy ister alqasyna Ýálıdiń han saılanǵanyna eshqandaı kúmán joq, ol da ákesi Abylaı sııaqty tákappar, birbetkeı, ospadar, ór minezdi adam dep habarlaıdy (KRO 2, – S.103-106). Al 1782 jyly 25 aqpanda orys patshasy da Ýálıdi han taǵyna bekitedi.

Ýálı hannyń eki alpaýyt elmen qatar baılanysyn damytýy onyń Abylaı jolyn jalǵastyrǵanyn tolyq dáleldeıdi. 1782 jyly maýsym aıynda ol inisi Syǵaıdy Qytaıǵa attandyrady. Qazaq elshilerin Ejen han qabyldady. Degenmen, Qytaı 1783 jyly qaıtys bolǵan Ábilpeıiz sultannyń ornyna Hanqojany (Ábilpeıizdiń ámeńgerlik jolmen alǵan, qaıtys bolǵan Baraq sultannyń áıelimen kelgen bala – Á.M.) handyq laýazymǵa taǵaıyndap, Orta júzdegi bılikti ekige bólip tyndy (100 qujat. 85-86 b.). Munyń ózi Abylaı zamanynan berik ornyqqan ishki birlikti Qytaıdyń da birtindep ydyratý josparyn qolǵa alǵanyn ańǵartty. Mundaı jaǵdaıdy taldaǵan J.Qasymbaev: «Ýálı negizinen Reseı baǵytyna, Hanqoja Qytaıǵa arqa súıedi», degen qorytyndy shyǵarǵan bolatyn (Kasymbaev J.K. Gosýdarstvennye deıatelı kazahskıh hanstv (XVIII v.). – S.133). Soǵan qaramastan Ýálı han óz saıasatyn batyl júrgizýge baǵyt ustandy. 1784 jyly kúzde Ýálı inisi Shyńǵys sultandy 1000-nan asa sarbazymen Tashkentke attandyrady. Sultan Tashkenttegi ózara daý-janjaldy rettegen. Osy tusta Tys sultan da 300 adamymen qyrǵyz ulystaryn shabýyldap, jeńilis taýyp, qolǵa túsedi. Keıin oǵan kómekke Shyńǵys jiberilip, ózara kelisimnen soń sultan elge qaıtarylady ( Andreev I.G. Opısanıe Sredneı ordy kırgız-kaısakov. – S.79).

Ýálı Kishi júzdegi Reseıdiń saıa­satyn únemi baqylaýda ustady. 1785 jyly Aıshýaq sultannyń kazak-orystar tutqynyna túsýi, Sapaq sultannyń qaza tabýy, 1786 jyly kóktemde Nuraly hannyń shekaraǵa shaqyrylyp, Ýfaǵa jer aýdarylýy Ýálı hannyń O.A.Igelstrommen baılanysqa shyǵýyna ákeledi. Ýfa jáne Sımbırsk general-gýbernatory hanǵa tájirıbeli saıasatker retinde «Sizge tek qana Orta júzdi basqarý berildi», dep asqan saqtyqpen jaýap qaıtarady (Materıaly po ıstorıı Kazahskoı SSR (1785-1828 gg.). T.IV –M.,-L.: Naýka, 1940.-S.102). Bul kezeńde Eráli sultan Ýálı han men Qudaımendi sultannan kómek surap, adamdaryn jibergen-di. Biraq patsha úkimeti 1786 jyly Kishi júzdegi handyq basqarýdy joıý jos­paryn júzege asyrýǵa kirisken sátte Ábilqaıyr Abylaı urpaqtarynyń birligine jol bermeýge jantalasty. Ony túsingendikten Ýálı men Qudaımendi Erálige «biz ishki isterińizge aralasa almaımyz» degen mátinde hat joldaýǵa májbúr bolady ( RISSM. 122 q., 122/3 t., 1786-1787, 12 is, 23-26 p.).

Kishi júzde Syrym bastaǵan ult-azattyq qozǵalys azdap saıabyrsyǵan 1789 jyly polkovnık Bentam Sibir shepterine jiberiledi. Osy jyly 15 jeltoqsanda G.A.Potemkınge tapsyrǵan esebinde hannyń senimdi bı-batyrlary qatarynda qarakesek Tilenshi, tórtýyl rýynan Janbatyr, altaı rýynan Baıdaly bıler atalady ( RMKAM. 10 q., 3 t., 585 is, 52 p.). Ýálı han Kókshetaýda baýyrlary Shyńǵys, Esim, Rústem, Syzdyq, Ábýbákir, О́mir, Syǵaı, Qasymdarmen birge atyǵaı-maılybata rýymen birge kóship qonǵan. Bentam patshaǵa «Ýálı qashyp kelgen 1500 tútin qalmaq, bashqurt, tatar t.b. orys emes halyqtardy qabyldaǵan. Han Reseıge nıettes emes. Ol bizge baǵyttalǵan qarsylyqtardyń bárin qoldaıdy», dep habarlady (RMKAM. 10 q., 3 t., 585 is, 24-51 p.). 1789-1790 jyldyń qysynda eldegi jutqa baılanysty qazaqtar Sibir shebine ishkerileı ene bastady. Oǵan kedergi jasaǵan Sibir korpýsynyń basshysy general-porýchık Shtrandmanǵa Ýálı han birden qarsy shyqty. Han máseleni sheshý úshin patshaǵa elshi jiberýdi qolǵa aldy. Patsha tarapynan túsinistik tappaǵan soń, Ýálı baýyrlary Shyńǵys, Rústem sultandar men Dat batyrlardyń qoldaýymen Sibir shebindegi forpostarǵa shabýyl uıymdastyrady. Onyń arty qazaqtardyń Ertis shebindegi jármeńkelerge de mal ónimderin shyǵarýdy toqtatýyna ákeledi. 1793 jyly Shtrandman Ýálı hanǵa qarsy kazak-orystardan quralǵan áskerılerdi jiberedi. Munyń ózi Reseıdiń saıası, ekonomıkalyq jos­parlaryn Orta júz terrıtorııasynda júzege asyrýdy qolǵa alǵanyn ashyq dáleldedi. 1794 jyly orys patshasyna joldaǵan málimdemesinde Iа.V.Boýver Abylaı hannyń uldary Ýálıdiń – búkil Orta júzdi, Ádildiń – Uly júzdiń basym bóligin basqaratynyn, al qalǵan uldarynyń olardyń óz qaramaǵynan bólip bergen jerde bılik etetinin jetkizedi (RISSM. 122 q., 122/3 t., 3 is, 255 p.).

1795 jyly 1 aqpanda Shtrandman graf P.Zýbovqa bergen raportynda Orta júz qazaqtaryn Reseıdiń qol astyna tolyqtaı qaratyp baǵyndyrýǵa tyrysýdamyn deı kele, qazaqtardyń orys qol astyna baǵynamyz degeni jaı ǵana aıtylǵan sóz ekendigin moıyndaıdy. Degenmen, ol Ýálı han men inileri jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr deýdi de umytpady (KRO 1, -S.140-141). Reseı saıasatynyń aldyn alýǵa tyrysqan Ýálı Qytaımen baılanys­taryn jalǵastyryp, 1795 jyly ol óz uly Hamzany ekinshi ret (birinshi ret 1791 jyly barǵan-dy) Beıjińge jiberedi (Qazaqstan tarıhy týraly Qytaı derektemeleri. I tom. – Almaty: Daık-Press, 2005. 252-253 b.).

Osyndaı shıelenisken jaǵdaıda 1795 jyly qańtarda Reseıdiń arandatýymen 2 sultan, 19 rý basy óz ıelikterindegi 43360 adamymen, olarǵa qosymsha 79 myń basqa da Orta júz qazaqtary Ýálıdi handyqtan bosatý týraly hatty orys patshasyna joldaǵan (Bekımova K.T. Orta júzde qos handyq bıliktiń paıda bolýy // Habarshy «Tarıh jáne saıası-áleýmettik ǵylymdar», 2010. N10, 21 b.). Zertteýshi J.Qasymbaev osynsha qazaqtardyń Reseıge hat joldaý sebebin Ýálıdiń Hanqojamen kelise almaýynan izdep, han el ishinde saıasatkerlik tanyta almady. Ol qarapaıym qazaqtardy mensinbeı, tóre tuqymdaryna shekecinen qarady dep anyqtady (Kasymbaev J.K. Gosýdarstvennye deıatelı kazahskıh hanstv (XVIII v.). – S.133). Desek te, bul naǵyz alystan oılastyrylǵan saıa­sı oıyn bolatyn. Sońynda ózderi uıymdastyrǵan jospardan orys saıasatkerleri amalsyzdan bas tartty. A.I.Levshın ony oryndaý (Ýálı handy ornynan bosatý – Á.M.) qıynǵa soǵatyn jáne Reseıge esh paıda ákelmeıtin dep qorytady (Levshın A.I. Opısanıe kırgız-kazachıh, ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı. – S.282). Arandatý nátıjesinde jazylǵan hat orys ımperııasynyń Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstandy qosyp alý barysyndaǵy jumystardy batyl júrgizýge syltaý ǵana boldy. Onyń arty Ýálı hanǵa qarsy shyqqan qazaqtardy túrlishe jolmen marapattaýǵa ulasty. Kóp uzamaı Orta júz rýlaryna Reseı bodandyǵyn qabyldaýdyń ótemine Ertis alqabynan jer bólindi. Muny paıdalanǵan qazaq rýlary Reseıge qaraı ishkerileı enip ornalasa bastady. Sol kezdegi esep boıynsha olardyń sany 140 myńnan asqan (Qazaqstan tarıhy (Kóne zamannan búginge deıin). Bes tomdyq. 3 tom. – Almaty: «Atamura», 1998. 275 b.). Bul kezeńde Uly, Orta júz qazaqtary Qytaımen Úrimshi, Ile, Tarbaǵataı jerlerinde saýda-sattyqty damytyp, eki jylda bir ret elshilerin jiberip, eki ortadaǵy sharýalardy birlese sheshýdi jalǵastyrǵan. Qytaı bolsa óz retinde qazaq bıleýshilerin tartyp, erekshe qurmet kórsetip, túrli ataq-dáreje bergen. Qazaqtar osyndaı qarym-qatynasty shyǵystaǵy atamekendi ıelený úshin paıdalanǵan. 1803 jyly Ýálı han uly Bákirdi (bir derekte Begaly) Qytaı patshasyna jiberedi. Basty másele shyǵystaǵy jaıylymdardy keńeıtý edi. Kelissózder nátıjesinde 1805 jyly Chıń patshasy jarlyǵymen shekaradaǵy qaraýyldan ishke qaraı birneshe 10 shaqyrym jerler qazaqtardyń qystaýy men kókteýine beriledi. Keıin han Qytaıǵa inisi Qambar sultandy attandyrady.

Bul kezeńde Qytaıdyń da belgili dárejede syrtqy saıasaty álsireı bas­tady. Olar qazaqtardyń ońtústigindegi qoqandyqtardyń kúsh alyp, Uly júz rýlaryna shabýyl jasaı bastaǵanyna da nazar aýdarmady. Ony paıdalanǵan Qoqan bıleýshisi Álimbek 12 myń áskermen 1807 jyly Tashkenttiń tóńiregin basyp alady. Araǵa ýaqyt sala ol Tashkentti de baǵyndyrady.

Osyndaı jaǵdaıda orys ımperııa­sy Shyǵystaǵy basty oıynshyǵa aınaldy. Patsha úkimeti Sibir shepteriniń qolbasshysy G.I.Glazenapqa Ýálı hanǵa qarsy toptardy qoldaýdy, olardy únemi qolpashtaýdy tapsyryp, hannyń barlyq isterine kedergi jasaýdy qatań júktedi. Ýálı han 1809 jyly jazǵan hatynda orys áskerleriniń qazaq dalasyna enýin, qazaqtarǵa qysym jasaýyn, shuraıly jerlerdi ıemdenýin toqtatýyn talap etti. Talapqa nazar aýdarmastan, 29 sáýirde kapıtan Chasovshıkov, 4 mamyrda horýnjıı Bezıazykov, 6 mamyrda maıor Morozov áskerleri Ýálı men Ǵabbas sultan ıelikterin shabýyldady (Bekımova K.T. Orta júzde qos handyq bıliktiń paıda bolýy. 21-22 b.; QROMM. 4 q., 1 t., 154 is, 59, 136 p.).

Bul kezeńde, shyntýaıtyna kelgende orys shekaralyq ákimshiligi kún sanap áskerı-barlaý jumystaryn júrgizýdi batyl damyta tústi. 1815 Ýst-Ýısk bekinisinen Torǵaıdyń joǵary aǵysyna podpolkovnık Feofılatev bastaýymen 1617 adamnan, sonyń ishinde 330 kazak-orys, 1080-nen astam bashqurttan, eki zeńbiregi bar 100 jaıaý áskerden turatyn ekspedısııa jiberiledi (Valıhanov Ch.Ch. Sobranıe sochınenıı v pıatı tomah. T.4. – Almaty: Jazýshy, 1985. 246-247 b.). Budan keıin de 1816 jyly Ertis shebinen I.Shangınniń basqarýymen 200, Presnogorkov bekinisinen F.Nabokovtyń 150 kazak-orystan turatyn ásker attandy. G.I.Glazenep osy tusta Reseı tarapynan Orta júzde ekinshi handy taǵaıyndaý josparyn júzege asyrdy. Patsha tańdaýy ataqty Baraq sultannyń balasy Bókeıge tústi. Reseı patshasy naıman rýynyń tórtýyl bólimine 1816 jyly han saılanǵan osy Bókeı Baraqulyn Orta júz hany retinde 1817 jyly arnaıy gramotamen bekitti. Gramota 1817 jyly maýsym aıynda Korıakov forpostysynan 180 shaqyrym jerdegi Jaıylma kóli mańynda tabys etiledi (Erofeeva I.V. Kazahskıe hany ı hanskıe dınastıı v XVIII – seredıne XIX vv. -S.89,132-133). Osylaısha orys patshasy Orta júzdegi dástúrli handyq basqarýdy ekige bólip, Ýálıdiń atalas baýyrlaryn han bekitý arqyly hannyń zańdy bıligin shektep, olardy bir-birine aıdap saldy. Tipti patsha gramotasynda «Ýálı handa burynnan adal 9 bolys qaldy, al 13 bolysqa Bókeı Baraquly bekitiledi», dep anyq jazylady (QROMM. 338 q., 1t., 407 is., 5p.). Munyń ózi Ýálı handy ashyq moıyndamaýmen teń edi. Araǵa kóp ýaqyt salmaı 1819 jyly Bókeı han, 1820 jyly Orta júzdi 40 jylǵa jýyq ýaqyt bılegen Ýálı han dúnıeden ótti. Jınaqtaı aıtsaq, qıyn-qystaý alasapyran zamanda el úmitin arqalaǵan Ýálı han Reseıdiń otarlaýyna birden-bir qarsy kúsh boldy. Ata shejirede Abylaı urpaqtaryna baılanysty aıtylǵandaı, olar Reseıge, Qytaıǵa qarsy arystansha arpalysyp ótti. Onyń 40 jylǵa jýyq el bılegen kezeńi qazaq qoǵamyndaǵy kúrdeli ózgerister men kórshiles Reseıdiń ashyq otarlaýynyń kúsheıýimen erekshelenedi. Kishi júzdi bólshektep basqarý, áskerı kúshpen májbúrleý, qazaqtar arasynan orys saıasatyn qoldaýshylardy shyǵaryp, olardy únemi qolpashtap otyrý sekildi Reseıdiń synnan ótken ádis-aılalary Orta júzde tolyq júzege asty. Ýálı de syrtqy saıasatynda Abylaıdyń kóp vektorly baǵytyn qoldandy. Biraq ýaqyt ózgerdi. Reseı qazaqtan asyp, qyrǵyzdarmen 1785 jyly-aq baılanys ornatty. Saýda-sattyqty damytý syltaýymen ońtústikke kerýenderdiń birinen soń biri jiberildi. Shen-shekpen, mol syılyqtar otarlaý jolyna aǵyldy. Reseı kúsheıgen tusta Qoqan da qazaqtardy qyspaqqa aldy. Mundaı jaǵdaıda el bıleýshileriniń bir legi orysqa arqa súıeı bastady. Orynbor musylman dinı basqarmasy, ol jibergen tatar moldalary, daıyndaǵan aýdarmashylary ońtústikte ashyq úgit-nasıhatpen shuǵyldandy. Máselen, jalaıyr sultany Súıik Abylaıulyna kelgen tatar kópesi S.Qurbanbaqıev Reseıdiń qýattylyǵyn, onyń erekshe qamqorlyǵyn nasıhattaǵan (Mahaeva A. Qazaq-qyrǵyz saıası baılanystarynyń tarıhy (XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy – XX ǵasyrdyń bas kezi. 93 b). Alysty boljaǵan saıasattyń sońy sultandardyń Reseımen jeke-jeke baılanysyna ákeldi. Munyń arty memlekettik negiz handyq basqarýdyń birtutastyǵyna keri áserin tıgizdi. Soǵan qaramastan Ýálı han alǵan baǵytynan bas tartpady. Sondyqtan da óle-ólgenshe uldaryn Reseı, Qytaı elderimen birdeı qarym-qatynas ustaýǵa tárbıeledi. Úlken uly Abas (bir derekte Ǵabbas) eki el saıasatkerlerimen de tanys boldy. Qytaı patshasy ony 1800 jyly-aq Ýálıdiń murageri retinde bekitip, gýn ataǵyn beredi. 1809 jyly Sultankereı Abasuly da Qytaı patshasymen kezdesip qaıtty (Qazaqstan tarıhy týraly Qytaı derektemeleri. I tom. 251 b.). Jas sultandar han ordasynda kórshiles halyqtar tiline mashyqtanǵan. Han dúnıeden ótkennen keıin-aq orys saıasatkerleri hannyń uly jáne onyń otbasy bizdiń basshylarǵa rıza emes degen qorytyndy shyǵarǵan bolatyn (KRO 2, – S.182). Ýálı hannyń saıasatyn ekinshi uly Ǵubaıdolla da (bir derekte Abaıdildá) jalǵastyrýǵa kúsh salady. Ǵubaıdolla sultannyń dástúrli el basqarýdy saqtaýǵa umtylýshylyǵy Reseımen aradaǵy jaǵdaıdy shıelenistirdi. Keıin sotnık Karbyshev basqarǵan áskerı kúshpen sultan elden áketilip, jer aýdarylady. Osy arqyly Reseı Orta júzdegi handyq basqarýdy joıýǵa naqty sharalardy is júzine asyrdy. Qoryta kelgende aıtarymyz, Ýálı han – óz zamanynda ata dástúr boıynsha el basqarǵan, qalyń qazaqtyń qamy úshin eńbek sińirgen tarıhı tulǵa. Qazaqtyń bas hany bolǵan ákesi Abylaıdyń qaıratkerligin qaıtalaı almaǵanymen, eki alyp memlekettiń arasynda óz saıasatyn júrgizip, el tutastyǵyn saqtap, olardyń eldi otarlaý josparyna kedergi bolǵanyn tarıh aıǵaqtaıdy.

Ábilseıit MUQTAR,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

ORAL.