«I dolgo býdý tem lıýbezen ıa narodý,
Chto chývstva dobrye ıa lıroı probýjdal,
Chto v moı jestokıı vek vosslavıl ıa svobodý
I mılost k padshım prızyval.»
Ah-h... Pýshkın, Pýshkın, Pýshkın! «Genıı chıstoı krasoty!!!».
Avtor
...«2019 jyl. Qańtar. Qasarysqan kókqasqa qys. Qazaqtyń keńqushaq, dalıǵan dalasy. Aleksandr Sergeıuly ekeýmiz, Orynbordan Aqshataýǵa (Belogorsk) qaraı «toıoto-djıp» tulparymen túndelete sýyt júıtkip kelemiz. Surqaı boran sýyra, úıire soǵady. Qar japalaqtaı, uıytqı jaýady. Aspan túndigi jabyńqy, aı da kórinbeıdi. Qara tún appaq álemge shaǵylysa, jan-jaǵyń bozańyta shyramytady. Kólik jaryǵynda sonar jolyń shańdata sýyldaıdy... Aldymyzda birdeńe qarańdaıtyndaı...».
Avtor
Pýshkın, Abaı, Lermontov, Baıron, Gete jáne de basqa ulyáýı aqyndar – bir-birlerimen úndes te tektes. Árıne, árqaısylarynyń ózindik joldary, qyr-syrlary bar. Bulardyń poezııasy tylsymnan týyndaǵan. (Abaı-hákim «qolyn mezgilinen kesh sermemegeninde», dúnıeni kezip, orys, aǵylshyn, fransýz, nemis tilderinde óleńderin jazǵanynda, tórtkúl dúnıe áldeqashan Abaıdyń – qazaqtyń aldynda ıilip te turǵan bolar edi-aý!..) Bulardyń poezııasy týraly sóz aıtýǵa – hákim atamyz aıtyp ketken – birigisken: «aqyl, qaırat, júrek» kerek, arnaıy bilikti bilim, ilikti batyldyq qajet. Ondaıshylyq ázirshe bizde joq. Bizdiń búgingi baıanymyz – Pýshkınniń prozasy; onyń ishinde, «Kapıtanskaıa dochka» povesi. Osyǵan shamamyz kelse, Qudaıǵa shúkir...
Pýshkınniń «Kapıtanskaıa dochka» povesinde tylsymdyq bir syr bar. Ol jaıynda keıinirek, baıanymyzdyń sońynda.
Povesti oqyp otyryp, siz qatty ózgeriske túsesiz. «О́tken ótkelderimde qalaı bolyp edim, endi qalaı bolamyn, keleshekte she?» degendeı oılarǵa batasyz da shomasyz. Basty geroı – oqıǵany aıan da baıan etýshi Petr Grınevpen ózińizdi salystyrasyz, sóıtesiz de: «Men ózi sondaımyn ba? – sondaı bolýym kerek-aq eken ǵoı» deısiz eriksiz, oı-tumanyna batyp. Tipten, jaǵymsyz geroı Shvabrınmen de salystyrýyńyzǵa bolady. «Sondaılyq ońbaǵandyq qasıetterdiń ushyǵy meniń de boıymda joq pa eken?» dep ózińizdi tekseriske salasyz, tergeýge alasyz, beımaza kúı keshesiz. Jalpy, povesti oqý barysynda qatty tolqyp, tolǵanyp, tebirenip, ushyq tıgendeı kúıge túsip te otyrarsyz-aý. Jıi-jıi órekpip, demigip, kózińizge saǵynyshty da sartapty sortań jas ta úıirilip qalar. Eń aldymen, povestiń avtoryna – sheberligi men «genııligine» degen sheksiz rızashylyq sezim paıda bolady. Minekı, avtordyń – shyǵarmanyń qudireti!
Petr Grınev – 17 jasta. Ákesi: «Pysysyn, ysylsyn» dep, qazaqtyń qýmekıenindegi patshalyq Belogorsk bekinisine áskerı qyzmetke jibergen. Ol otbasynda ónegeli tárbıe kórip ósken jan. Negizinde, ol – ol sııaqtylar ishten tárbıelenip týǵan. Parasatty da paıymdy ákege qaltqysyz baǵynyshty bolǵanymen, onyń bolmysy erkindikke jaratylǵan. О́mirge qushtar. Bárin de kózimen kórip, qolymen ustaǵysy keledi. Qaı nárseni de taldaý jasaýǵa jetik. Batyl, tez sheshim qabyldaıdy. Sasqalaqtaý degendi bilmeıdi. Adamdarǵa bir kórgennen senedi. Eger de sol sengen adamdary aınyp jatsa, tabanda jaýabyn beredi. Jaqsylyq úshin basyn báske tigýge daıar. Qysqasyn aıtqanda, Petıa Grınev – dosqa berik, mahabbatqa bekem, jaýyna da ádil, sheksiz otansúıgish tulǵa. Qarańyz: Pýgachev Belogorsk bekinisin basyp alyp, oıranyn salyp bolǵan soń, Petıa Grınevke aıtady da suraıdy emes pe: «A kolı tebıa otpýshý, tak obeshaeshsıa lı po kraıneı mere protıv menıa ne slýjıt?» dep. Sondaǵy, Petıa Grınevtiń jaýabyn baıqańyzshy: «Kak mogý tebe v etom obeshatsıa? Sam znaesh, ne moıa volıa: otechestvo velıt ıdtı protıv tebıa – poıdý, delat nechego»...
Petr Grınevke qarap turyp, oılaısyz: «Naǵyz dıplomattyqqa – ótimdi tilge, naqty iske, ábjil qımyl-qareketterge jaratylǵan jan eken ǵoı!» dep. Kim-kimmen de bolsa ádil de shynaıy, anyq ta ashyq, dál de týra, uqypty da qaltqysyz, ózine de, ózgege de zalalsyz qalypta sóılese alady. Pýgachevtiń kómekshi ıtarshysy Beloborodov, satqyn Shvabrınder ony syrtynan qanshama márte azǵyrady: «Ol shpıon, kózin qurtý kerek» dep. Pýgachev Grınevke: «Sen ne deısiń, jaýap ber?» deıdi. Ol jaltaqtamastan, saspastan, týrasynan da anyǵynan jaýap qatady – joǵarydaǵy jaýaptary tárizdes qylaýsyz da qapysyz mánerde. Ondaı jaýaptar Pýgachevke aýyr tıip jatady, árıne. Biraq, onyń ózi týralyqty ustanatyn, jalǵandyqty jaqtyrmaıtyn paqyr ǵoı. Sondyqtan da, qanshama aýyr bolsa da Grınevtiń sózderin qup kórip, moıyndaýyna týra keledi. Petıa Grınev ar-namystyń jolynda ólimnen de qaımyqpaıdy, moınyna tuzaq kıilgende de, ıilmeıdi!.. Osy tustaǵy oqıǵany da túpnusqadan keńirek keltirip ótsek oryndy bolar, oryssha bilmeıtin qazaq joq qoı, qazaqsha bilmeıtin qazaq bolmasa:
«Veshat ego!» – skazal Pýgachev, ne vzglıanýv ýje na menıa. Mne nakınýlı na sheıý petlıý. Iа stal chıtat pro sebıa molıtvý... «Ne bos, ne bos», – povtorıalı mne gýbıtelı, mojet byt ı vpravdý jelaıa menıa obodrıt. Vdrýg ýslyshal ıa krık: «Postoıte, okaıannye! Pogodıte!..» Glıajý: Savelıch lejıt v nogah ý Pýgacheva. «Otes rodnoı! – govorıl bednyı dıadka. – Chto tebe v smertı barskogo dıtıatı? Otpýstı ego; za nego tebe vykýp dadýt; a dlıa prımera ı straha radı velı povesıt hot menıa starıka!» Pýgachev dal znak, ı menıa totchas razvıazalı ı otpýstılı... Menıa snova prıvelı samozvansý ı postavılı pered nım na kolenı. Pýgachev protıanýl mne jılıstýıý svoıý rýký. «Selýı rýký, selýı rýký!» – govorılı okolo menıa. No ıa predpochel by samýıý lıýtýıý kazn takomý podlomý ýnıjenııý. «Batıýshka Petr Andreevıch! – sheptal Savelıch, stoıa za mnoıý ı tolkaıa menıa. – Ne ýprıamsıa! chto tebe stoıt? Plıýn da poselýı ý zlod... (tfý) poselýı ý nego rýchký». Iа ne shevelılsıa. Pýgachev opýstıl rýký, skazav s ýsmeshkoıý: «Ego blagorodıe, znat, odýrel ot radostı. Podymıte ego!..» Jıtelı nachalı prısıagat. Onı podhodılı odın za drýgım, selýıa raspıatıe ı potom klanıaıas samozvansý...».
Keıinnen, Grınevke Pýgachev aıtady: «Men anaý kári qaqpasty tanydym, sosyn, seni de... Sol kezinde, «úmette» qonyp shyǵyp, ertesine sen qoıan ishigińdi syılap, «bir staqanǵa» aqsha bergizgenińde «bul jaqsylyǵyńdy umytpaımyn» dep edim ǵoı. Endi, eriktisińder qaıda barsańdar da» dep.
Jalpy, túp negizin aıtqanda, Petıa Grınevtiń «Qudaıy» bar. Ol, qandaı da bir jaǵdaıattarda «erkin». Qudireti kúshtiden berilgen erkindik – ony qaısybir qysyltaıańdarda da ádildikke bastaıdy. Ádildik – haqtyq. Haqqa – Qudaı jaq. Qanshalyqty qııametke tap bolsań da, tyǵyryqqa tuppasynan tirelseń de, aqyrynda – ádildigiń alyp shyǵady. Onyńa sebepker de, septes te, sol – jarqyn júzdi jaqsy jandardyń jolyńda jolyǵysyp jatatyndyǵy...
Povestiń basty bir geroıy Shvabrın bolsa, aıtqandarymyzǵa – antıpod. Mundaılardy árqaısymyz da kúndelikti kórip júrmiz ǵoı. Sondaılardyń biriniń – Shvabrınniń bet-perdesiniń poveste tolyǵynan ishek-qarnyna sheıin aqtaryla ashylǵanyna jıirkene otyra qýanasyz da. Barlyq ońbaǵandyǵyn tizbelep jatpadyq, bir sózben aıtqanda: Shvabrın – saıtannyń sapalaǵynyń naq ózi! «Pýgachevshınadan» keıin, satqyndyǵy úshin, ómirlik túrmege jabylady.
Belogorsk bekinisiniń komendanty kapıtan Ivan Kýzmıch – Mashanyń ákesi óte ádil de meıirimdi jan. Soldattardyń, jas ofıserlerdiń qamqorshy tárbıeshisi, «ákesi». Biraq, kórine-kózge qatelesseń – qatal da. Petıa Grınev pen Shvabrınniń egesiniń (Mashaǵa talasynyń) aıaǵy jekpe-jekke – qylyshtasýǵa ulaspap pa edi. Jeńilip bara jatqan Shvabrın erejeni óreskel buzyp, ańdaýsyzda qaraýlyqpen Petıany aýyr jaraqattaǵan-dy... Petıa men Masha bir-birlerin shynaıy súıedi, mahabbattary móldir. Petıa asa bir ózimshil senimdilikpen Mashanyń ákesine hat jazady: «Masha ekeýmizdiń qosylýymyzǵa batańyzdy berińiz» dep. Ivan Kýzmıchten jaýap keledi. Petıa hatty sondaılyq bir senimdilikpen ashyp qarasa...
«Syn moı Petr! Pısmo tvoe, v kotorom prosısh ty nas o rodıtelskom nashem blagoslovenıı ı soglasıı na brak s Mareı Ivanovnoı docherıý Mıronovoı polýchılı. Nı moego blagoslovenııa, nı moego soglasııa dat ıa tebe ne nameren, ıbo ty dokazal, chto shpagý nosıt eshe nedostoın, kotoraıa pojalovana tebe na zashıtý otechestva, a ne dlıa dýeleı s takımı je sorvansamı, kakov ty sam...».
Árıne, Ivan Kýzmıch júrek túkpirinde qarsy emes, keıinnen qyzyna aıtady: «Iа ne protıv, on tebıa ne ostavıt, prosto proýchıt nado bylo» dep. Ivan Kýzmıchti tolyǵynan tanyp bilý úshin myna bir qaıǵyly epızod ta jetkilikti shyǵar: Pýgachev ony darǵa asaıyn dep jatqanda suraıdy: «Kak ty smel protıvıtsıa mne, svoemý gosýdarıý?» Ivan Kýzmıch aıtady qaımyqpastan: «Ty mne ne gosýdar, ty vor ı samozvanes, slysh ty!». Dál osy sózdi kapıtan Kýzmıchtiń kómekshisi Ivan Ignatıch te qaıtalaıdy. Ekeýi de darǵa asylady...
Ivan Kýzmıchtiń áıeli Vasılısa Egorovnaǵa – Mashanyń anasyna qaraısyz da tańyrqaısyz. Áıel zatynyń aqyldysy da adaly. Kúıeýiniń senimdi serigi ári qyzmettegi kómekshisi, «komendantsha». Ony Pýgachevtiń jendetteri sol jerde qylyshpen shaýyp óltiredi. Sebebi jendetter ony úıden tyrjalańash súırelep alyp shyqqandarynda, kúıeýiniń darǵa asylyp turǵanyn kórip, ol bylaı degen edi:
«Zlodeı! Chto eto vy s nım sdelalı? Svet ty moı, Ivan Kýzmıch, ýdalaıa soldatskaıa golovýshka! Ne tronýlı tebıa nı shtykı prýsskıe, nı pýlı týreskıe, ne v chestnom boıý polojıl ty svoı jıvot, a sgınýl ot beglogo katorjnıka!».
Pýgachev anaý aıtqan aqymaq emes, áıtpegende, sonshama áskerdi qol astyna jınaı alar ma edi. Tek, patshalyq bılikke degen qyj-qyj qaınaǵan ishki narazylyǵy ony mezgilinsiz, daıyndyqsyz, kózsizdikke alyp barǵan. Onyń ústine, ol o bastan «urda-jyqtyqqa» jaratylǵan beıbaq emes pe. Pýgachev: «Kto je ıa takov, po tvoemý razýmenıý?» dep suraǵanynda, Petr Grınev aıtady: «Bog tebıa znaet, no kto by ty nı byl, ty shýtısh opasnýıý shýtký» dep. (Qandaılyq dóp te dál sóz-á). Sosyn, «kesh bolmaı turǵanynda, keshirim surasańshy, bálkim basyń aman qalar» deıdi. Pýgachevtiń jaýaby: «Maǵan artqa jol joq...».
Masha – Marıa Ivanqyzy Mıronova. «Oh, Qudaıdyń jarata salǵany!» Áppaq gúlge, raýandap atqan aq tańǵa, tańǵy móp-móldir shyqqa teńeısiz be... qanatty perishtelerge me... (Árıne, munyń bári ázirshe ishki tylsymdyq bir sezim...)
Jalpy, poveste Mashanyń bolmys-beınesi qosalqy keıipker retinde de kórinip qalar keıbirimizge. Joq, olaı emes, Pýshkınniń «pýshkındigi» sol – Mashanyń beınesin Asqar Súleımenov aıta beretin «munarmen, munartpen» búrkelegen. Perdeniń syrtynan ǵana syǵalatyp qoıǵan. Sol Asqar aıtqandaı: «oqyrman shyńǵyrǵandaı bop qınalsa nesi ersi, alsyn qamaý terin». «Shaınap bergen as bolmas». Bir sózben aıtqanda: «Povestegi Grınevten bastap, basqa basty personajdardyń bári-bári Mashanyń jumbaq ta tylsym obrazynyń – qolǵa ustatqandaı kóz aldyńyzda emes, sanańyzdyń soqyr sańlaýlarynda syzdyqtaı ashylyp, ornyǵyp, jarqyraı túsýine qyzmet etedi».
Biz bir sózderimizde aıtqan da edik:
«Áıel men Ananyń aıyrmasy – Jer men Kókteı! «Áıel» – jalpylama, jadaǵaı uǵym; olar – kóp. «Ana» – qasıetti, qasterli uǵym, – az. Áıel – aldaıdy, arbaıdy, satady, satylady; Ana – Joq!.. Eshqashanda!.. Olaı bolsa: «Áıeli» kóp el azady, tozady, joǵalady; «Anasy» kóp el – MÁŃGILIK!.. ANA – Dúnıeniń tiregi. Arzan áıel – jegi qurt» dep. Mine, osyndaǵy ANA – Masha.
Popadı Gerasım, popadıa Pamfılovna. Bular da Qudaı syılaǵan adal jandar bop shyqty. Mashany úılerine jasyryp, ózderiniń bastaryn báske tigip júrip, satqyn Shvabrınniń ozbyrlyǵynan saqtap qalady...
Pýgachev at jekken shana berip, en-qulash ton berip, azdap aqsha berip, Petıa Grınevti ıtarshylary arqyly (ekinshi márte) shyǵartyp salady. Jolda, Petıa bir beketke qonyp shyǵyp, ertesine Masha men Savelıchti úıine – áke-sheshesiniń qaramaǵyna jiberedi de, ózi Qazan qalasyna «doprosqa» attanady.
Masha Petıanyń úıine birden sińisip ketedi.
Ár nársege bir sebep. Sebepsiz de septiksiz eshteńe bolmaıdy. Petıanyń ata-anasynan ruqsat-bata alyp, Masha ádildik izdený úshin Peterbordyń janyndaǵy Sarskoe seloǵa – «jazǵy saraı» – onyń túbindegi poshta beketine (qyzmetshileri Palasha men Savelıch úsheýi) jetip jaıǵasqandarynda, áńgimeshil hozıaıka áıelmen bas qosysyp qalady. Kelgen jaǵdaı aıan etiledi. Sol áıel aıtady: «Meniń týysym saraıda isteıdi, men de saraıǵa áregidik baryp turamyn, múmkin meniń kómegim tıip qalar» dep. Sodan, keshkisin, álgi áıel Mashany jazǵy saraıdyń janyndaǵy alleıaǵa ertip baryp, ekeýi qydyrystaıdy... Ertesine, tań atysymen Masha álgi alleıaǵa eshkimge aıtpastan da bildirmesten jalǵyz ózi keledi. «Ishki bir sezim... qudiret shyǵar ıtermelegen...» (Keıinnen aıtylatyn Petıanyń myna bir sózderiniń astaryna da úńilip kórińizdershi: «Marıa Ivanovna predchývstvovala reshenıe nasheı sýdby; serdse ee sılno bılos ı zamıralo»). Bir ıt aldynan arpyldap shyǵady, Masha shoshynyp qalady. Sol kezde, «qoryqpańyz, tistemeıdi» degen jaǵymdy bir daýys estiledi. Masha baıqastap qarasa, anadaıda oryndyqta kelisti kelgen áıel zaty otyr eken, jaqyndap kelip, amandasyp bolyp, oryndyqtyń bir shetine jaıǵasady. Áıel suraıdy: «Jaıshylyqpen júrsiz be, bul jerden emessiz-aý shamasy?» dep. Masha: «Iá, derevnıadanmyn, zań emes, qaıyrymdylyq izdenip júrmin» deıdi. Bar jaǵdaıyn aıtady da, qaltasynan Petr Grınevtiń eshqandaı kinási de kúnási joqtyǵyn haqıqı dáleldep jazǵan hatyn alyp kórsetedi. Hatty oqyp shyqqan áıel, qaıtaryp beredi. Dama, kazalos, byla tronýta... «Ah!.. tak, vy je tepereshne sırota... dochka togo samogo komendanta v odnoı ız krepostı Orenbýrgskoı gýbernıı kapıtana Mıronova? Sendim sózińizge, hatyńyzǵa jaýapty uzaq kútpeıtin bolasyz» deıdi de, ornynan turyp, saraı jaqtaǵy jabyq alleıaǵa kirip ketedi. («Bul áıeldiń – tańǵy serýen quryp júrgen ımperatrısa Ekaterına ekinshiniń naq ózi ekendigin Masha sálden keıin ǵana saraıǵa kelip, qabyldaýynda bolǵanynda bir-aq biledi»).
Masha poshta beketine kelip, hozıaıka áıel áńgime-suraqtaryn góıitip, shaı daıyndap bolamyn degeninshe – saraıdyń qos at jekken karetasy esiktiń aldyna kelip toqtaıdy. Kamer-lakeı: «Marıa Mıronova osynda ma? Uly mártebeli ımperatrısa qabyldaýyna kútip otyr, tez jınalsyn, ózi ǵana!» deıdi...
– Gosýdarynıa podozvala ee ı skazala s ýlybkoıý:
– Iа rada, chto mogla sderjat vam svoe slovo ı ıspolnıt vashý prosbý. Delo vashe koncheno. Iа ýbejdena v nevınnostı vashe o jenıha. Vot pısmo, kotoroe samı potrýdıtes otveztı k býdýshemý svekrový. – Znaıý, chto vy ne bogaty, – skazala ona, – no ıa v dolgý pered docherıý kapıtana Mıronova. Ne bespokoıtes o býdýshem. Iа berý na sebıa ýstroıt vashe sostoıanıe. – Oblaskav bednýıý sırotý, gosýdarynıa ee otpýstıla...
Endi, oılanyp kórelikshi: «Basqa-basqa, al, tas jetim, qaraýsyz qalǵan qarshadaı qyz qalaı-qaıtip jeter edi búkil Reseıdiń ımperatrısasynyń aldyna?!.» Á-á-á, joǵaryda, «tylsymdyq bir syr» degenimiz osy edi. Qaıtalap aıtsaq, Masha Mıronova teginnen-tegin jaratyla salǵan jan emes-ti... Mine, Pýshkınniń shyǵarmasyn Mashanyń atymen – «Kapıtan qyzy» dep ataýy sondyqtan da. Joǵarydaǵy bir sózimizdi taǵy da jandandyra tússek: «ANA atyna laıyqtylar – dúnıeniń tiregi de kepili.
«Kapıtanskaıa dochka» povesi – kóbinese sol kezdegi halyqtyń tilimen jazylǵan. Ábden jarasyp, úılesip te úndesip, árlenip tur.
«Kapıtanskaıa dochka» povesi – bir demmen oqylyp shyǵatyn, janyńdy jáýdiretetin de jadyratatyn, izgiliktiń besiginde terbetetin tolaǵaı jyr.
Povestiń konsepsııasy – Pýshkın ózi aıtyp ketken: «gáp Pýgachevta emes, gáp jalpy narazylyqta»; sonymen birge, bu bes kún jalǵandaǵy jaqsylyq pen jamandyqtyń sharpysýy, syn tarazysyna túsýi, «jaqsy jandardyń jasampazdyǵy», Qudaıdyń súıgen quldary Petr Grınev, Masha, Kýzmıch, Vasılısa Egorova, Ignatev, popadı Gerasım, popadıa Akýlına Pamfılovna... Savelıch... Palasha... Jaqsy adamdar barda aqyrzamannyń aýyly áli alystaý.
Povestiń shyrqaý pafosy – qarshadaı qyz Mashanyń búkil Reseı patshaıymynyń aldyna barýy, ádepti de mádenıetti, aqyldy tilde sóılese bilýi, patshaıymnyń ystyq yqylasty jan-júrek lebizi jáne de povesti oqyp otyrǵan qaıbir de izgilikti oqyrmannyń jan tebirener tolǵanysty da tolaǵaı kúıge túsýi...
Asa iri tulǵalar ádebıette janr tańdap áýrelenip jatpaıdy, – olar qaı janrdy alsa da (olarǵa tylsymnan «ne» kelse de), dárejelerin (Qudaı berip qoıǵan) joǵary ustaıdy. «Uly» aqyn A. S. Pýshkınniń «Kapıtanskaıa dochka» povesi – qara sózi – HIH ǵasyrdaǵy, álem ádebıetindegi áıgili jazýshylardyń prozalyq shyǵarmalarynan bir mysqal da kem emes, hasa artyq bolmasa!..
– Ah-h! – Aleksandr Sergeıuly Pýshkın. Qudaı syılaǵan, – qudireti kúshtiniń súıikti quly. «GENII ChISTOI KRASOTY!!!»
P. S. Endi «Kapıtan qyzy» povesiniń hatqa túsirilý tarıhynan bir aýyz sóz:
Áýelden aıtyp alarymyz, Pýshkınniń «Pýgachev kóterilisine» jeke óziniń kózqarasy, toqtam pikiri: «Ne prıvedı Bog vıdet rýsskıı býnt, bessmyslennyı ı besposhadnyı!»(«Pýshkınniń sol aıtqany 1917 jyly dál keldi». Saýytbek Abdrahmanov. «Ver bana at». «Elorda» baspasy. Astana. 2006 j.)
Igilik ÁIMEN,
jazýshy, synshy, pýblısıst