Súńgýir

Senbi, 23 naýryz 2013 0:24

Jıegi kók aspanmen shektesip, tereńi túńǵıyqqa boılaı, aıdyny kún sáýlesimen jyltyraı nurlanyp jatqan kári Kas­pıı… Keshegi jyn urǵandaı doldanyp, tolqyndary alaı-dúleı arpalysqan daýyldan belgi de joq. Momaqan buıra tolqyndar birin biri qýalap oınaǵandaı, ádemi kórinis. Jaǵaǵa kelgen jas jigit bul kóriniske kóz toqtatyp qaraǵan joq, ózine júktelgen shuǵyl tapsyrmany oryndaý úshin jym-jyrt tynyshtyq pen sýdyń sulý kórkin buzyp «gúmp» etti de, teńiz túbine boılaı jóneldi. 

Senbi, 23 naýryz 2013 0:24

Jıegi kók aspanmen shektesip, tereńi túńǵıyqqa boılaı, aıdyny kún sáýlesimen jyltyraı nurlanyp jatqan kári Kas­pıı… Keshegi jyn urǵandaı doldanyp, tolqyndary alaı-dúleı arpalysqan daýyldan belgi de joq. Momaqan buıra tolqyndar birin biri qýalap oınaǵandaı, ádemi kórinis. Jaǵaǵa kelgen jas jigit bul kóriniske kóz toqtatyp qaraǵan joq, ózine júktelgen shuǵyl tapsyrmany oryndaý úshin jym-jyrt tynyshtyq pen sýdyń sulý kórkin buzyp «gúmp» etti de, teńiz túbine boılaı jóneldi. 

Belindegi salmaǵy zildeı temir belbeýdiń kómegimen tómen quldı­lady. Qyraǵy kózi sý ishindegi qı­myl-qozǵalys pen tas, baldyr aralaryn jiti sholyp keledi. Arqa­syndaǵy bir jarym saǵatqa je­terlik aýa toltyrylǵan qapshyǵy ar­qyly erkin tynystap, aıaǵyna baı­lanǵan qanattaryn sermeleı jú­zedi. Alǵashynda 4-5 metrlik taıaz jerlerge molynan túsip turǵan kún sáýlesi 8-10 metrden soń múl­dem joǵaldy. Telegeı sý qorshaǵan beımálim álemde jalǵyz júzip ke­ledi. Kezinde sý jaıylýyn toqtatý maqsatynda tógilgen tastar, jar­qabaqtar teńizdiń osy bir tusyn, ıaǵnı Aqtaý qalasynyń 4 shaǵyn aýdany mańyn qaýiptendirip jiber­gen. Sýǵa sekirgen qanshama adam osy tastarǵa qystyrylyp, qaıta jaryqqa shyqpaı qaldy deseńshi?! Aıaqqa ilinip shubatyla bulǵaqtaǵan baldyrlardy da dos deme, jaýlyǵy jeterlik… Kenet kóz ushynda bir nárse qarańdaǵandaı boldy – Ermek jalt etip burylyp, sońyna tús­ti. Joq, aldanypty, tusynan domalana ótip bara jatqan ıtbalyq eken. Usaq balyqtar lyp-lyp etip asa bir shapshańdyqpen ersili-qar­syly jóńkilip júr. Jaǵalaýda bas­taryn qyltıtyp alyp, qamshydaı tip-tike qalpynda qalqyp júretin jylandar sý tereńdegen saıyn kózge túspeıdi, sirá, olardyń qaý­qary taıyz tustarda bolsa kerek. Ermek teńiz túbine tereńdeı ene tústi. Aıaq-qolyn erbeńdete júzip kele jatyp, baǵyttaýshy quralyna kóz tastady – 20 metr tereńdikti kórsetip tur. Sý túbi tuıyq­tal­ǵan­da kún sáýlesi taǵy paıda boldy.Jalpy, Kaspıı teńizi ǵylymı turǵyda áli tolyq zerttelmegen. О́mi­­ri teńizben, qudyq qazýmen ty­ǵyz baılanysty jergilikti halyq­tyń aıtýynsha, teńiz astynda 200-den astam aǵys bar delinedi. Sýǵa ket­ken adamnyń qaı aǵyspen, qaı jaqqa baǵyt alary belgisiz. Osynyń bári zerttelgende ǵoı, sýǵa ketken­derdi tabý ońaılar edi. Áıt­pese, telegeı túbin tintip júrgeniń osylaı. Tipti, osy mańnan nemese arǵy bet­tegi Iran, Ázerbaıjannan sýǵa ketken beıbaqtardyń múrdesi múlde bas­qa jaǵalaýdan – Reseı, Túrkimen­stan jaǵynan tabylǵan kez­deri de bolǵan. Onyń ústine kúl­gen qyzdyń ezýinde paıda bolatyn shuńqyrdaı uıyq­tardy aıtyńyz. Oǵan tap bol­ǵan jan urshyqsha úıirilgen sý shylaýynda birden ajal qushaǵyna ene beredi. «Sý – til­siz jaý» degen sol ǵoı.Kózi jan-jaǵyn muqııat qara­ǵanmen, oıy shartarapqa sharyqtap júrgen Ermek aldyndaǵy shymyl­dyq­sha sozylǵan tas qorǵannan ótip, arǵy betti súzip shyqpaq oımen júıtkı jóneldi. Qorǵannan aınala bere sý aǵysymen qalqı júzip bara jatqan taǵy bir qa­raı­ǵan kózine tústi. Ermek poshymyna qarap, ózi izdegen nárseniń osy eke­nin túı­gen­deı boldy da, jyldam­dyǵyn údetip jetip bardy. Sol! Bir qyryna jat­qan kúıinde siresip qatyp qalǵan jansyz kisi denesi. Ermek shuǵyl qımyldap, onyń búk túsken qoly­nan ilip aldy da, je­let­­kesin aýaǵa toltyra bastady. Bul – súńýgirlik qyzmetke turǵan eki aı ishindegi al­ǵashqy múrde tabýy. Negizi sýǵa ketken adamnyń ómiri uzaq bolmaıdy, ásirese, keshe­gideı alasapyran tol­qyndy kúni ony tiri eken dep dá­metýge esh negiz joq. Ezýinen aq kóbik atqan aqjal tolqyn kóterip ákelip, sý shaıyp barynsha jal­ty­raǵan qara tasqa bir soqqanda-aq pen­de shirkinniń ja­ny ǵaıyp… Mun­daı daýyldy kú­ni óz ómirlerine qa­ýip tó­netin­dikten, súńgýirlerdiń sý­ǵa túsýine ruqsat joq. Adamnyń tiri emes eken­digin sezgen soń, áliptiń artyn baǵady. Ermek alyp shyǵyp, arnaıy qaıyqqa súńgýirler jasaǵy bolyp jabyla tıegen bul marqum da teńiz betindegi keshegi soı­qannyń qurbany.25 jasar jigit Ermek Aıdar­bekovtiń óziniń syńary Erkinmen birge Mańǵystaý oblysyndaǵy sýda qutqarý qyzmetine turǵanyna bir jyl. Osynsha ýaqyt ishinde ol 4 adamdy qutqaryp qaldy. «Úsh jasymyzda ákemiz teńizge ákelip sýǵa tastap jiberetin. Alǵashynda shoshyna jylap, jantalasqanmen, keıin úırenip kettik. Jastaıymyzdan osy teńizge shomylyp óstik jáne sportpen turaqty aınalys­tyq. Qazir ákem de, anam da joq. Er­kin ekeýmiz ásker qatarynda bol­dyq, qazir bir jaǵy qyzyǵý­shy­lyq­pen, ekinshi jaǵy sýǵa ketkenderdi qutqarý qajettigine oraı osy qyzmetti tańdadyq. Qıyndyǵyna bola kóp adam táýekel ete ber­meıdi, biz júze bilemiz, qaýipsizdik erejelerin tolyq saqtaımyz, son­dyqtan qoldan kelse nege jasa­masqa?» deıdi Erkin baıaý ǵana.Jumys aýyr bolǵanmen, jala­qysy az. Sol sebepti munda súń­gýirler turaqtamaıdy. Salamatty ómir saltyn ustanyp, qıyn kezde kómekke umtylatyn egiz eki jigit­tiń baspanasy joq, týǵandardyń úıin saǵalap júr. Mańǵystaý ob­lysyndaǵy sýda qutqarý qyzmeti mekemesi dırektory A.Nurdáý­le­tovtiń aıtýynsha, ótken jyly sýǵa ketken on adamnyń múrdesi tabylsa, 26 adam tirideı qutqarylǵan. Bul, árıne, Ermek pen Erkin syndy súńgýirlerdiń erligi. Sýǵa tú­sýde qaýipti sanalatyn oblys or­talyǵynan Túpqaraǵan baǵytynda 43 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Sy­ǵyndy, Aqtaý mańyndaǵy Shora jáne qaladaǵy 4 shaǵyn aýdan tu­sy. Qys pen kúzde balyqshylar, kóktem men jazda demalýshylar úshin únemi aldyn alý, saqtyq sharalary uıymdastyrylyp, BAQ betterinde túsindirý materıaldary jarııalanyp turady. Áıtse de, tikelep kelgen ajal almaı qoı­maı­dy – jas ta, eresek te, jigit te, qyz da ajalyn teńizden taýyp jatady.Qazaqstanda súńgýirler daıyndaıtyn oqý orny joq, olardy shetelderde oqytý máselesi de jet­kilikti sheshilmegen. Tipti, Mańǵys­taý oblysynda sýda qutqarýshy­lar­dyń arnaıy beketi joq, súń­gýir­ler qysy-jazy vagondarda tu­rady. Osyndaı jaǵdaıda, eski-qusqysy aralas 15 qaıyqpen kók teńiz betin kezektese sholyp, jan­ushyrǵan daýysqa jantalasa jetip, tajalmen betpe-bet kelýge bastaıtyn Ermek Aıdarbekov syndy er­lerdiń namysy men tabandylyǵy ǵana. «Sýǵa batyp bara jatqan adam­dy qutqarýdyń óz amal-tásil­deri bar. Ol jandármen qutqa­rýshyǵa jabysyp, ózimen birge ala ketýi múmkin. Sondyqtan kúsh pen shıraqtyq ta qajet. О́lgen adam­nyń denesimen teńiz túbinde kezdesý bastapqyda qorqynyshty bolatyn. Ýaqyt bárine úıretedi ǵoı, qazir úırendik. Teńiz júze bil­meı­tinder úshin qaýipti, adamdardy jal­map jatqanda yzalana qaraı­tynym da bar, biraq men teńizdi súıemin», deıdi kók teńiz betinde ajal men adam arasyndaǵy aıqasta adamzatqa arasha túsip arpalysatyn Ermek.Áńgimesin aıaqtap, apattyq jaǵ­daıda sýdan qutqarýshylardyń vagonyna qaraı bet aldy teńiz uly. Aldynan tolqyndary jáı ǵana terbelip, beti tolassyz jybyr­la­ǵan teńiz erkeleı shaqyryp jat­qandaı munartyp tur.Mańǵystaý oblysy.Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,«Egemen Qazaqstan».Sýretti túsirgen Serik MAIEMEROV.