Sol kezdegi bizdiń ultymyzdyń tili qandaı qýatqa ıe edi... etten ótip súıekke jetetin edi ǵoı. Tyńdaýshylar: «Pah, shirkin!» degen erekshe súısinisten shyǵatyn sózderdi eriksiz san qaıtalap jatpady ma! Bul – tildiń qýaty rýhta, ulttyq sanada ekenin kórsetip turǵandaı. Iаǵnı, til, rýh, sana bir-birimen tyǵyz baılanysta. Rýh pen ulttyq sana álsirese, týǵan til de kemshin tartady. Qazaq tiliniń qazirgi jaǵdaıy – ol ulttyq rýhymyz ben sanamyzdyń qandaı deńgeıge túskenin kórsetedi.
Rýh – adam boıyndaǵy jaratylystyń kúshi, onyń azyǵy jaqsy jigerli sóz, izgi is, izgi oı. Rýhqa kóńil bólip, ony únemi jan azyǵymen qorektendirý paryz, áıtpese rýh ta tómendeıdi, aýrý halge dýshar bolady. Bútin ulttyń rýhy da solaı, ony da jańǵyrtyp, shyńdap, jebep otyrý qajet. Áıtpese, rýhyń tómendep mesheý ultqa aınalýyń qıyn emes. Biz sońǵy kezde materıaldyq qundylyqtarǵa kóńil bólip, rýhanı qundylyq, jalpy rýh máselesin ekinshi planǵa ysyryp jibergen edik. Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy osy osal tusymyzdy dóp basyp, bárimizdi ortaq bir muratqa, rýhanı kemeldikke jetelegendeı. Seń qozǵaldy, qazaq qoǵamynda buryn-sondy bolmaǵan serpilis bastaldy. Elbasymyz aıtqandaı, qazaqtyń sana-sezimi ótkendegi, qazirgi jáne bolashaqtaǵy – tarıhtyń tolqynynda óziniń ulttyq «MEN» degizerlik qasıetin túsinýge tuńǵysh ret endi ǵana múmkindik aldy.
Jalpy, biz tómendep ketken ulttyq rýhymyzdy kóterip, ulttyq sanamyzdy jańǵyrtý úshin tarıhqa tereńirek den qoıýymyz kerek. Sebebi, rýh, sana degen aspanda ushyp júrgen nárseler emes, ol bizdiń týǵan jerimizdiń árbir saıynda, qyrqasynda, taý men ózenniń ańǵarynda. Qaı-qaısyn túrtip qalsań da, ult tarıhynan, ólke tarıhynan syr shertedi, nebir ańyzdardyń tıegin aǵytady. Biz álsiregen rýhymyzdy, shógip qalǵan sanamyzdy tarıh tereńinen, ózimizdiń tumsa bastaýymyzdan sýsyndatyp qana jan bitire alamyz.
Búginde ulttyq parıotızmdi óristetýge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyhalyqtyń sıpatqa ıelendi. Osy baǵdarlama aıasynda ólketaný jumystary júrgizilip, ekolgııany jaqsartý, eldimekenderdi abattandyrýǵa basa kóńil bóline bastady, tarıhı eskertkishter men mádenı nysandar qalpyna keltirý qolǵa alyndy. Mundaı jumystar aınalyp kelgende ulttyq sanamyzda jańǵyrtýlar júrgizip jatqany sózsiz. Umytylyp bara jatqan ulttyq qundylyqtarǵa moıyn burý arqyly sanamyzda umytylyp bara jatqan uly tulǵalardy da esimizge túsirip jatyrmyz. Ásirese, óskeleń urpaq óziniń ulttyq bolmysyna endi ǵana oı jiberip jatqandaı kórinedi. Elbasymyzdyń atalǵan maqalasy elimizde osylaısha kóp ıgi isterge qozǵaý saldy. Qazir tarıhty túgendeý taraýy júrip jatyr. Buıyrtsa, onyń jemisin kóretin de kún alys emes shyǵar...
Atalǵan maqalada usynylǵan ıdeıalar (jobalar) ártúrli ataýǵa ıe bolǵanymen, túbin qazsań, báriniń tuma bastaýy bir ekenine anyq. Máselen «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» – bul elimizdiń qasıetti rýhanı qundylyqtary. Biz osy joba arqyly ulańǵaıyr Uly Dalamyzdyń ár qıyryndaǵy qasıetti, kıeli jerlerine qurmetpen qaraý arqyly burynǵy ótken ata-baba tarıhymen tereń baılanysqa túsemiz. Sol arqyly ár qazaq qandas, týys-baýyr retinde bir-birine tartyla túsedi. Uly Dalany úsh júzge bólip ıelik etken qazaq rýhanı jaǵynan úsh júzge bólingen joq, qashan da, qandaı zamanda da ózderiniń birtutas el ekenin kórsetip otyrdy. Buǵan yqylym zamannan beri qazaqtyń úsh júz bolyp bir-birimen soǵyspaǵany aıqyn dálel. Úsh júzdiń basty han-sultandarynyń arasynda soǵys bolǵany týraly birde-bir tarıhı derek kezdespeıdi. Bul asa mán berip, aıqaılap aıtýǵa turarlyq derek. Úsh júzdiń han-sultandary bir-birimen teń dárejede syılasyp, qurmettesýiniń sebebi qazaqtyń qarǵa tamyrlas tereń baýyrmaldylyǵynda, bir-birin qandasym dep jaqyn tarta bilýinde jatqan sııaqty.
Al shyndyǵyna kelsek, han-sultandardyń bılik talastyrýǵa, bir-birinen ústem bolýǵa, biriniń jerin biri bólip alyp bıleýge qumarlyǵy bolmaı turmaıtyn jaıt. Áıtpese, ózge elder (bir memleket) óz ishinen ońtústik pen soltústik nemese batys pen shyǵys bolyp, bólinip soǵyspas edi. Bylaı qarasańyz, olar da bir ult qoı. Qazaqtyń qandasyna qylysh kótermeıtini – ulttyń uly qasıetiniń biri bolsa kerek. Ata-babalarymyzdyń osyndaı tektiligine bas ımeske amal kem. Elimizdiń qasıetti rýhanı qundylyqtaryn nasıhattaǵanda biz osyndaı tektilikti sanamyzda jańǵyrtyp, qazaqtyń qazaqqa týys, baýyr, joldastyǵyn kúsheıte túsemiz. Sol arqyly til nyǵaıady, dil nyǵaıady. «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi QAZAQ MEMLEKETI dep ataıtyn bolamyz» degen kezeńge de jetermiz. Sonda tili men dili, rýhy myqty halyq retinde MÁŃGILIK EL-ge aınalarymyz haq!
Meńdolla ShAMURATOV