Senbi, 30 naýryz 2013 1:55
Syrqattaný deńgeıi tómendep, ólim kórsetkishi azaıýda
Týberkýlez – juqpaly qaterli dert. Ony juqtyryp alý úshin az mólsherdegi mıkobakterııanyń ózi jetkilikti. Ortaǵa tózimdi, ósimtal, qarańǵy, jaryq túspeıtin jerde aılap, jyldap saqtalatyn bakterııalar aýa arqyly taralýyna baılanysty kez kelgen adamnyń juqtyryp alýy múmkin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń boljamdaryna qaraǵanda,
Senbi, 30 naýryz 2013 1:55
Syrqattaný deńgeıi tómendep, ólim kórsetkishi azaıýda
Týberkýlez – juqpaly qaterli dert. Ony juqtyryp alý úshin az mólsherdegi mıkobakterııanyń ózi jetkilikti. Ortaǵa tózimdi, ósimtal, qarańǵy, jaryq túspeıtin jerde aılap, jyldap saqtalatyn bakterııalar aýa arqyly taralýyna baılanysty kez kelgen adamnyń juqtyryp alýy múmkin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń boljamdaryna qaraǵanda, aldaǵy 10 jylda qurt aýrýy búkil álemde syrqattaný men ólim-jitimge ákeletin 10 negizgi sebepterdiń biri retinde qalyp otyrǵanyn eskersek – onyń ákeler qasireti zor bolmaq. Endeshe, eger júregińiz, bolmasa aıaǵyńyz aýyryp dárigerge qaralmasańyz – ol sizdiń jeke basyńyzdyń sharýasy, al siz juqpaly týberkýlez dertine shaldyǵyp, emdelmeseńiz basqalarǵa da qaýip tóndiretinińiz anyq. О́ıtkeni, qurt aýrýynyń ashyq túrimen aýyrǵan bir naýqas jylyna 10-20 adamǵa deıin týberkýlez taıaqshasyn juqtyrady.
Qandaı da bir atqarylǵan istiń, jemisti eńbektiń nátıjesi ótkenmen salystyrylyp baǵamdalyp jatady emes pe? Qazaqqa qyryn kelgen qurt aýrýy, ásirese, elimiz táýelsizdik alǵan jyldary naryq tuzaq tastaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq turaqsyzdyq kezinde aýyzdyqtaýǵa kónbeı, epıdemııaǵa aınalyp kete jazdaǵany jasyryn emes. Sol jyldary dári tapshylyǵy, mamandardyń jetispeýshiligi beleń aldy. Koh taıaqshasynyń birden bir órship, qaýip tóndirip otyrǵan ortasy qylmystyq atqarý júıesi bolǵany da aqıqat. Máselen, 1997 jyly jańadan juqtyrǵan 5954 adam tirkelip, qurt aýrýy 65 esege ósken. El aýmaǵyndaǵy túrmelerde 12060 adam týberkýlezdiń ashyq túrimen aýyryp, 1997 jyly 1358-i qaıtys bolǵan.
Mine, elimizdegi joǵarydaǵydaı epıdemıologııalyq jaǵdaı Memleket basshysy aralasqannan keıin ǵana ońala bastady. Qazaqstanda qoǵamdaǵy áleýmettik mańyzy bar aýrýlarǵa qarsy kúres júrgizý strategııasynyń negizin quraıtyn birneshe mańyzdy qujattar qabyldandy, týberkýlezge qarsy kúres kúsheıtildi. Osylaısha, sońǵy bes jylda syrqattaný deńgeıin 34,9, ólim kórsetkishin 57,4 paıyzǵa tómendetýge qol jetkizildi. Máselen, 2011 jyly syrqattaný kórsetkishi 100 myń turǵynǵa 86,6, 2012 jyly 81,7 qurasa, ólim kórsetkishi sońǵy eki jylda 8,4-ten 7,2-ge azaıǵan.
Elimizde densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýda, sonyń ishinde ftızıatrlyq qyzmette úlken ózgeristerge qol jetkizildi. Sońǵy úsh-tórt jylda barlyq emdeý mekemeleri qazirgi zamanǵy sońǵy dıagnostıkalyq apparatýralarmen jabdyqtaldy. 2000 jyldan beri 46 jańa tıptik týberkýlezben kúres aýrýhanalary iske qosyldy.
Qazaqstanda juqpaly qurt aýrýyn anyqtaý, emdeý tolyqtaı tegin. Byltyr respýblıka boıynsha dári-dármek satyp alýǵa 4 mlrd. teńge qarjy bólinse, bıyl 5 mlrd. teńgeden astam kólemde tapsyrys bergen. Al, memleket týberkýlezge qarsy is-sharalarǵa byltyr 34 mlrd. teńge, al bıyl ol somma 10 paıyzǵa ósip, 36 mlrd. teńge bólinip otyr.
Týberkýlezge qarsy baǵdarlamanyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – birneshe dárige tózimdi týberkýlezge qarsy kúres bolyp tabylsa, osy maqsatta zamanaýı zerthanalyq «Bactec-Mgit-960» qondyrǵysy keńirek paıdalanylýda. Onyń kómegimen naýqasta týberkýlezdiń bar-joqtyǵyn, qandaı dárige tózimdi ekendigin 7-28 kún aralyǵynda anyqtaýǵa bolady. 2010 jyldan Týberkýlez máseleleri jónindegi ulttyq ortalyǵy men barlyq oblystarda molekýlıarlyq genotıptik zerthanalyq ádisi (HAIN-test) engizildi. Ol týberkýlezdiń qandaı dárige tózimdi ekendigin eki kúnde anyqtaı alady. Elimizdegi týberkýlezge qarsy kúres qyzmetin úılestirip otyrǵan Týberkýlez máseleleri jónindegi ulttyq ortalyǵy desek, ol emdeý mekemesiniń basshysy, bilikti uıymdastyrýshy, professor Tileýhan Ábildaevtyń aıtýynsha, byltyrdan bastap eki saǵattyń aınalasynda qaqyryqta qurt aýrýynyń bar-joǵyn, ári koh taıaqshasynyń dárige qarsylyǵyn anyqtap beretin GeneXpert dıagnostıkalyq zamanaýı apparaty alynǵan. Eń bastysy, týberkýlezdi emdeıtin eń negizgi dári «R-rıfampısınge» ınfeksııanyń tózimdilin anyqtaýǵa 95-98 paıyz múmkindik alyp otyrmyz. Bul degen naýqasty alǵashqy kúnnen-aq tıimdi emdeýge, sondaı-aq, aýrýdyń tarap ketpeýine múmkindik beredi. Keleshekte barlyq aýdan ortalyǵynda osyndaı jyldamdatylǵan anyqtaý tásilin engizip, qamtý josparymyzda bar. Eger týberkýlezben kúres baǵytynda osyndaı ıgi sharalar jıi atqarylatyn bolsa, onda 2015 jylǵa deıin biz týberkýlezdiń negizgi epıdemıologııalyq kórsetkishterin jalpy qoǵamǵa qaýipsiz deńgeıge deıin túsire alamyz, dedi Tileýhan Shildebaıuly.
Osy rette USAID «Sapaly densaýlyq saqtaý» jobasynyń týberkýlez jónindegi aımaqtyq keńesshisi G.Sogt myrzanyń «Qazaqstan 2012 jyldyń sońynda DDU-nyń maqsattaryna qol jetkizdi, 2015 jylǵa deıin KDT TB naýqastaryn 85 paıyzǵa emmen qamtý men tabysty emdeý deńgeıi boıynsha álemde birinshi oryn alyp otyr. Bul birinshiden, týberkýlezge qarsy kúreste Qazaqstanda atqarylyp jatqan baǵdarlamalyq sharalardyń tıimdiligin kórsetse, sonymen birge, memlekettiń kómegi men ftızıatrlardyń eren eńbeginiń arqasynda jetken jetistik dep esepteımin», dep atap kórsetýi elimizdegi tyńǵylyqty da qarqyndy atqarylǵan eńbekke berilgen ádil baǵa dep bilemiz.
Osy saladaǵy problemalarǵa kelsek, Ulttyq ortalyq basshysy T.Ábildaevtyń aıtýynsha, búginde týberkýlezge qarsy kúres jaǵdaıyndaǵy basty máseleniń biri maman kadrlardyń jetispeýi. Respýblıkada týberkýlezge qarsy kúres mekemelerinde 14 myń 87 ftızıatr, basqa da arnaýly maman dáriger jumys istese, áli de 114 ftızıatr jetispeıdi. Sondaı-aq, 114 ftızıatrdan bólek 20-ǵa jýyq rentgologqa zárý ekenbiz.
Barshaǵa aıan, 1882 jyly nemis ǵalymy Robert Koh týberkýlez aýrýynyń qozdyrǵyshy týberkýlez mıkrobakterııasyn ashqan kúndi búkil álem 1982 jyldyń 24 naýryzynan bastap Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúni dep jarııalap, jyl saıyn atap ótýde. Bul shara elimizde jaqsy jolǵa qoıylyp, dástúrge aınalǵan. Mine, osy rette týberkýlezdiń aldyn alýda, keseldiń kesapaty jaıly túsindirý jumystaryn júrgizýde, sóıtip, halyqpen jaqyn aralasýǵa múmkindik jasaýda qashanda qoǵamdyq, úkimettik emes halyqaralyq uıymdardyń, ásirese, USAID qarjylaı qoldaýyn aıamaıdy. Sonymen qatar, Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý problemalary ulttyq ortalyǵymen de birlesip túrli is-sharalar, jalpyhalyqtyq aksııalar ótkizý ortaq iske aınalǵan. Bıyl da sondaı aýqymdy sharanyń kýási boldyq.
Biz sóz etip otyrǵan aýrýǵa shaldyǵý men onyń saldarynan qaıtys bolýdyń 95 paıyzdan astamy damyp kele jatqan elderde tirkelse kerek. Al, qurt aýrýyna az shaldyǵatyn elder qataryndaǵy AQSh-ta 100 myń adamǵa 9, Gollandııada 4 adamnan keletinin eskersek, Qazaqstan da osy deńgeıde turyp qalmaı, bolashaqta damyǵan, týberkýlezdi túbegeıli aýyzdyqtaǵan memleketter qataryna qosylýǵa umtylýy kerek. Al, oǵan bizde múmkindikter bar.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.