Sen bizdi qýantyp júrsiń

Táýelsizdiktiń eleń-alań tusy. «Qolymda naıza, shaǵylyp aıǵa» dep Qasym aqyn aıtqandaı, qala­mymyzdyń qaýyrsyny ushyp, ótkir naızaǵa aınalǵan kezi. El ómiri­niń ózekti máseleleri basy­lym be­tinde ótkir kóterilip jatty. Be­tiń bar, júziń bar demeı, ákim-qaralardy atynan aýdaryp tas­taımyz. Jurttyń nazary «Jas Alashta». Qysqasy, Sher­aǵań­sha aıtqanda, «myltyqsyz maıdan­nyń» bir surapyl túri bas­taldy. О́mirinde gazet oqýdan bir kún qoly bosamaǵan ákem mar­qumnyń «osy «Jas Alashta» janynan bezgender jumys isteıdi-aý deımin» deıtini de osy tus. Aı­maqtardaǵy tilshiler de shetinen «sen tur, men ataıyn» bolyp shyq­ty. Shymkentten Qýandyq Oraz­bekuly, Qyzylordadan Mıýa Baınazar, Qaraǵandydan Aıtbaı Sáýlebekuly, Kókshetaýdan О́mir­zaq Muqaı, Atyraýdan Quttygereı Smadııar, Aqtóbeden Baıan Sár­sen­bına, Oraldan Qazybek Qutty­muratuly, qaısybirin aıtaıyn, ár nómir saıyn bir «bomba» daıyn­dap turady. Mine, sol ortada oza shapqannyń biri jambyldyq Kó­semáli Sáttibaıuly edi. Buǵan deıin aýdandyq, oblystyq basy­lym­dardyń mektebinen ótken onyń qalyptasyp, jýrnalıstıkanyń jalynan myqtap ustap atqa mingen, elge keńinen tanylǵan kezi de osy «Jas Alashtan» bastaldy desem, qatelese qoımaspyn. О́zim de osy óńirdiń týmasy bol­­ǵannan keıin kóp jaǵdaıǵa syrttaı qanyqpyn. Kún-tún ta­qyryp izdep tynym kórmeıtin, urynshaqtaý, maksımalıst kezimiz ǵoı. Bir kúni men de el jaqqa, Sa­ry­sýǵa saparshyladym. Buryn-sońdy oblys basshylary attap ba­syp, at izin sala bermeıtin Bet­baqtaǵy eldiń jaǵdaıy týraly «Ata jurtshyl aborıgen» atty janaıqaı jazdym. Ol jarııalanymdy ile-shala oblystyq televıdenıe, radıo, gazetter joqqa shyǵaryp, shýlap ketti. Ýaqyttyń qıyn kezi ǵoı. Sol tusta oblysqa ultjandy, memleketshil azamat Serik Ábikenuly Úmbetov ákim bolyp kelip jatqan. Ol kisi máselege túsinistikpen qarap, aýdan­ǵa baryp elmen kezdesip, kóp jaıǵa kóz jetkizip, edel-jedel tapsyr­malar berip, basqasha baıla­nys ornaýyna zor yqpal etti. Aıtaıyn degenim, oblystaǵy «kózimiz ben qulaǵymyz» Kósemáli Sáttibaıulynyń osynaý qıyn shaqta azamattyq tanytyp, óz ustanymynan aınymaı tize qosyp jumys istegenimiz edi. Onyń ústine bir-birinen enshisi bólinbegen, kórshiles, Kósemáli týǵan topyraq Talastyń da taǵdyr-talaıy Sa­ry­sýmen tórkindes edi. Bizdi ta­bystyrǵan osy bir ortaq túsinik jyldar boıyna jalǵasyn tapty. Bizdi mal tabý emes, úlken tirlikter jolyndaǵy kishilik, kisilik, parasat-paıym tabystyrdy. Biz úshin bárinen de «Jas Alashtyń» abyroıy, aty bıik edi. Sonyń atyna kir keltirmes úshin talaı «tar jol, taıǵaq keshýden» ótýge týra keldi.

Sol kúnderdiń bir áńgimesi esime túsip otyr.

Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń Premer-Mınıstrdiń orynbasary kezi. Tarazdyń 2000 jyldyq mereıtoıyn ótkizý daıyndyǵy qyzý júrip jatty. Imekeń bastaǵan toıdy uıymdastyrý komıssııasynyń músheleri shahardyń ulyq merekege daıyndyǵyn óz kózimen kórýge keledi. Kóp uzamaı osy sapar jóninde jambyldyq tilshimiz Kósemáli Sáttibaıulynyń ma­qa­lasy jarııalanady. Árıne ma­qalada ádettegideı qyńyr sózder de qatar júredi, bylaısha aıtqanda tuzdyǵy aralas. Deı turǵanmen de burynǵy maqalalarǵa qaraǵanda bul asa nazar aýdaratyn da dúnıe emes, «toı ótkizýdiń asqan sheberi, has sheberi» degen tárizdi tirkester bary esimde. Onda turǵan ne bar dep qoldy qonjıtyp qoıyp, nómirge jibergenbiz. Biraq onyń sońy ájeptáýir áńgimege ulasatynyn ol kezde ańǵara qoımaǵanymyz ras edi. Joǵarydan bir dókeı telefon shalyp, «bastyǵyńyzdy taba almaı otyrmyn» dedi. Shirkin, jastyqtyń jeligi ǵoı, «júrgen shyǵar» deı saldym. Sóıtsem álgi telefon shalǵan kisi kádimgideı dókeı eken. Qyzmettik etıka degen máseleni esime saldy. Kádimgideı zili bar eskertý jasady. Bárine kózim jetken soń tapsyrmasyn tú­regep turyp tyńdadym. Aı­nalyp kelgende osy habar úshin Imekeńnen keshirim suraý kerek eken. Imekeńniń tikeleı tele­fonynyń nómirin berip, meniń birneshe ret qaıtalap aıtýymdy surady. Aıtqanyn istep otyrmyn. «Endi másele bylaı: jaǵdaıdyń bárin túsindirip aıtyp, maǵan jaýa­byn berińiz. Ana tilshige eń qatań shara qoldanyńyzdar. Jumystan shyǵarýǵa da bolady» dedi. On oılanyp, toqsan tolǵanyp, ózimshe munyń da syryn túsingendeı boldym. Sebebi ol tusta basylym­da saıası saraptama jasaýda ájeptáýir ysylyp qalǵan kezimiz. Bul máselede Kósemáli de utqyr bola­tyn, ıdeıa aıtqysh edi.

Qosh, sonymen Imekeńmen sóılesýim kerek. Telefon da so­ǵyldy. Tutqany ózi kóterdi. Hal-jaı surastyq. Syrtymnan óte jaqsy biletinin aıtyp, tipti birdi-ekili maqalamdy aıtyp ta jiberdi. Gazetti úzbeı oqıtynyn aıtyp, keıbir máselelerge nazar aýdarý kerektigin eske salyp, qadaý-qadaý problemalardy atap kórsetti. Al meniń kútkenim basqa. Esil-dertim álgi tapsyrmany oryndaý. Sodan amal joq, sóz arasynda negizgi oıymnan habar bergendeı boldym.

– Oqydym. Ondaı-ondaı bolmasa, ol gazet bola ma, ol «Jas Alash» bola ma? Odan da men saǵan bir tapsyrma bereıin, –  dep sha­rýaǵa kóshti.

Sondaǵy sharýasy mynaý edi. Astanadaǵy «Týrıst» qonaq úıiniń aldynda Abaıǵa qoıylǵan es­kertkish bar. Eskertkishtiń qo­naq úıdiń aldynda turǵany ersi eken, ıaǵnı óz ornynda turǵan joq. Ekin­shiden, uly aqyn bir buryshta qoınyna tas tyǵyp alǵan buzaqy sekildi tur. Men jigitterge tapsyrma beremin. Es­kertkishti ár qyrynan sýretke túsirip, saǵan jiberedi. Osyǵan bir qatyryp turyp tekst jazshy. Al ana máselege basyńdy qatyrma, – dedi. Kóp keshiktirmeı «Jas Alashtyń» birinshi betine «Bul Abaı – qaı Abaı?» degen maqalam sýretterimen jarııalandy. Árıne, men bul maqalanyń Ime­keńniń tapsyrmasy ekenin esh­kimge aıtqan joqpyn. Sóıtip, Sát­tibaıdyń balasy Kósemáli úshin suraǵan keshirimniń sońy osy­laı sátti aıaqtalyp edi.

Ol aýyl-aımaqpen, bir óńirmen shektelip qoımaı, órisi keńeıe bas­tady. Taqyryp aýqymy da ózgerdi. Elge tanymal tulǵalardyń taǵdyry, jalpy eldik, ulttyq máseleler tóńireginde tereńnen tolǵaǵan týyndylardy birinen soń birin toǵytty. Jurt biledi, osy Tarazdaǵy Kók bazardyń janynda meshit bar edi. Allanyń qasıetti úıiniń aıaq astynda turǵanyn aıtyp «Meshitten de bıik úıler bar» dep jurt nazaryn aýdardy. Keıinnen qandaı meshit salynǵanyn jurttyń kózi kórip, aıran-asyr qýandy. Kósemálide mundaı dúnıeler jetip-artylady. Onyń sanyna jetpeısiń. Eger taqyrybynyń ózin eske salsaq, kózi qaraqty oqyrman birden seze qoıary sózsiz. Máselen, bylaı:

«Araq-sharapsyz dastarqannan Allanyń nury seziledi», «Jerdiń jemelegi janyp jatyr», «Áýleki ákimder – áýlettiń sory», «Toı maq­saty toı «generaldaryn» toıdyrý emes», «Qazaqtyń «bogomazdary» kóbeıip tur», «Jardyń basyndaǵy jantaqty janynan bezgen túıe jeıdi», «Parlamenttegi laq kókpar», «Adamsondardyń deregi Atyraýdan shyqty», «Gý­ber­natordyń sońy gýber­nııa bolyp júrmesin», «Qazaq­stan «quraq kórpeshege uqsap tur­masyn», «Sha­ńyraqqa qara», «Kıl­ler shal­­dar kele jatyr», dep kete berer edi. Munyń syrtynda keı-keı­de kelip-ketip júretin sha­ǵyn oı-tol­ǵanystarynyń jóni bólek. «Ja­sasyn quzǵyndar», «Quz­ǵyn­dar qazy bolsa...», «Suń­qardyń syıy», «Japalaq», «Tyraqy», «Quz­ǵyndardyń kózqarasy», «Tek­tilik», «Kókektiń balapany», «Kó­leńke», «Kúshik pen sheneýnik» atty tám­silderindegi ótkirlik, ómir shyn­dy­ǵynan árkim ózin tanyp alary sózsiz. Sonyń ishinde myna bir-ekeýin oqyp kórelik:

«Ol... qaraqoıyn adam, – dedi maǵan, bálenshe týraly. – Áýelde dos adamdaı moınyńnan qu­shaqtap júredi. Sosyn... býyndyryp óltiredi.

Ras bolsa, sumdyq eken». («Qara­qoıyn adam»).

«Aqylbaıdyń atynda min joq. Kiná qojaıynynda. Oń qolymen ursa, sol qolymen tizgindi tartady. Sosyn at baıǵus amal joq bir ornynda aınalshyqtaı beredi, aınalshyqtaı beredi. Janýar keıde kózi alaıyp kótkenshektep ketedi».

Aqylbaıdyń aty men qazaq tiliniń taǵdyrynda óte uqsastyq bar. («Aqylbaıdyń aty»).

Ádette ózegińdi órtegen oılardy, shyryldaǵan shyndyqty jetkizýdiń de osyndaı forma, tásilderi bolady. Eger taqyryby tabylsa, oımaqtaı oıdyń ózin shyn sheber shedevrge aınaldyratynyn osydan-aq baıqaýǵa bolady. Bul sýretkerdiń ǵana qolynan keletin tásil.

Sýretker demekshi, Kósemáliniń jazýshylyq jolynyń da osyndaı oı ushqyndarynan bastal­ǵany sózsiz. Eger búginde biz­diń býyn ádebıette azdy-kóp­ti je­tis­tikke jetken bolsa, ol jýr­nalıstıkanyń, ıaǵnı Sheraǵań­sha aıtqanda «jeńil kavalerııanyń» da arqasy. Menińshe, jýrnalıstıka ádebıetke barar joldaǵy jattyǵý. Kósemáli de sol joldan ótti. Búginde ol – qazaq ádebıeti men mádenıetiniń marqasqalarynyń dýaly aýzyna, ýáli sózine ilingen qalamger.

Ras. Búginde árisin aıtpaǵanda, berisi Sheraǵań – Sherhan, Kamal aǵalardan qalǵan klassıkalyq jýr­nalıstıkanyń, dástúrli bas­pasózdiń taǵdyry kúrdeli kezeńge tap kelip tur. Baspasózdegi altyn arnalar men bastaýlar, ozyq, ná­zıra úrdister de úzilip qal­ǵan tá­rizdi. Biraq Kósemáliler bar­da bul ýaqytsha jaǵdaı dep oı­laı­syń.

Eń bastysy, Taraz jerindegi kórkem kóshtiń júgi aýǵan joq. Qara jerdi jaryp kele jatqan kemedeı kórkem kerýen áli de talaılardy alys saparǵa alyp shyǵary sózsiz. Sonyń bel ortasynda sózi sara, ózi dara, Ámı­nadaı ádemi álemi, Oljastaı álemdik dodada olja salyp, Alash atyn aspandatyp júrgen uly bar, nemereleriniń ortasynda nur­lanyp otyrǵan otbasynyń otaǵasy, kórkem Kósemáliniń de kóse­gesi kógerip, bóken jeliske salyp kele jatqany meni de, bizdiń býyn­dy da qýantady.

Qalı SÁRSENBAI