Mundaı jaýapty iske eń aldymen qozǵaý salǵan belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Aqtóbe oblysynyń burynǵy ákimi Eleýsin Saǵyndyqov ekenin aıta ketkenniń de artyqshylyǵy joq. Sóıtip, Qobylandynyń ǵumyrbaıandyq deregi men batyrlyq joly ǵylymı-zertteý jumystary arqyly aıqyndalǵannan keıin onyń kindik qany tamǵan topyraǵy Jırenqopada kelisti keshen turǵyzylyp, munda barsha túrki jurtynyń basyn qosqan dúbirli toı ótkizilgeni de umytyla qoıǵan joq. Sondaı-aq osy keseneniń ashylý rásimi kezinde sańlaq sýretker Ábish Kekilbaevtyń «Halqymyzdyń jaýyngerlik rýhy men batyrlyq bolmysy – Qobylandydan bastalady» degen shyndyqpen sýarylǵan salmaqty sózi de áli kúnge deıin el-jurttyń jadynda. Budan keıingi kezeńde arada 15 jyl ótken soń Qobylandy batyrdyń kesenesin jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Buǵan qosa onyń janynan qonaqtar men saıahatshylarǵa arnalǵan úı salyndy. Elbasy belgilep bergen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý bastalǵan kezde Qobylandy batyrdyń memorıaldyq kesheni joǵaryda aıtylǵandaı, Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasynyń qataryna kirgeni bólek bir áńgimeniń enshisi. Osyndaı kıeli de tarıhı topyraqtyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen saýal eriksiz týyndaıdy. Bıyl aqpan aıynyń aıaq sheninde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Aqtóbe oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan Ońdasyn Orazalın qazaqtyń qas batyry máńgilik damyl tapqan Jırenqopa topyraǵyna arnaıy baryp, el-jurttyń usynys-tilekterine qulaq túrgeni olardy bir serpiltip tastady. Ashyǵyn aıtqanda emen-jarqyn júzdesý kezinde belgili bolǵandaı, munda óz sheshimin kútip turǵan máseleler de joq emes. Birinshiden, jeldiń óti men jerdiń shetinde, shekaralyq aımaqta qonys tepken oblystyń shalǵaı aýyldarynyń biri ekenin aıtýǵa tıispiz. Tarıhı oryn aýdan ortalyǵy Qobdadan 100 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Osy eki arany jalǵaıtyn avtojol qurylysy budan alty jyl buryn bastalsa da áli kúnge deıin aıaqtalmaı, sozylyp keledi eken. Iаǵnı qazirgi kezde onyń qalǵan 30 shaqyrymdyq bóliginiń qurylysy júrgizilýde. Onyń belgilengen ýaqytta aıaqtalýynyń ekijaqty paıdasy bar dep bilemiz. Eń aldymen osy arqyly shalǵaı aýyl turǵyndaryn aýdan jáne oblys ortalyqtarymen jalǵastyratyn múmkindik týsa, ekinshiden sapaly jol Qobylandy batyr kesenesine kelýshiler men saıahatshylar sanynyń óse túsýine de oń yqpalyn tıgizbek.
Tarıhı máni men mańyzy joǵary shekaralyq óńirde, ári elimizdiń kıeli oryndary qataryna kirgizilgen qasıetti qonysta ishki kóshi-qon máselelerin retteý men sheshý isinde de sheshimin tappaǵan máseleler bar ekeni aıqyn baıqalady. Sonyń basty bir kórinisi – Jırenqopa aýylynda turǵyndar sanynyń jyldan-jylǵa kemip bara jatqany deýge bolady. Aıtalyq, ótken jyly munda 630 turǵyn bolsa, bıyl olardyń sany 100 adamǵa kemip ketipti. Aýyl aqsaqaldary onyń basty sebebin «kógildir otynnyń» joqtyǵymen, eldimekenge gaz qubyry tartylmaǵanymen túsindiredi. Árıne máseleniń bulaısha qoıylýy óte oryndy. Atalǵan is ońdy sheshimin taba ma? Qazirgi kúni buǵan aıqyn jaýap qaıtaryla qoıǵan joq. О́ıtkeni ókiletti organ jetekshileriniń aıtýy boıynsha, Jırenqopaǵa gaz ótkizý úshin eń aldymen onyń tıimdiligi men qarjylyq qaıtarymy muqııat sarapqa salynýǵa tıis. Ony qarjylandyrý respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen júrgizile me, joq álde jergilikti bıýdjettiń quzyryna kire me, ázirge mundaı saýaldardyń ara-jigi de aıqyndalmaı otyr. Arnaıy qurylǵan jumys toby bul úshin qajetti qujattar tizbegin ázirlep, aýyl turǵyndaryn tolǵandyryp júrgen máselege naqty jaýap qaıtarady degen oıdamyz.
Biz joǵaryda iri eldimekenniń shekaralyq aımaqta ornalasqanyn aıtqanbyz. Kıeli orynnan nebári 15 shaqyrym jerde «Jırenqopa-Pervomaıskoe» shekaralyq beketiniń ornalasqany – osy sózimizdiń basty aıǵaǵy. Bul aradan jylyna 7000-nan astam adam ári-beri ótedi eken. Qys kezinde ekijaqty qarym-qatynas sál báseńdegenimen kóktem shyǵa júrginshiler qatary qaıtadan tolyǵady, deıdi №2030 áskerı bólimshesiniń komandıri Ákimjan Bakıev.
Jýrnalıstik issapar barysynda kózimiz jetken taǵy bir jáıt, shekaralyq ótkeldiń eki jaǵyndaǵy turǵyndar ejelden týma-týys, quda-jekjat bolyp ketkendigi. Olar bir-birimen shaqyryspaı, aralasyp-quralaspaı tura almaıtyny taǵy da aıan. Ekinshiden, shekaralyq beket mańaıyndaǵy qarapaıym turǵyndar kúndelikti tutynatyn azyq-túlik túrlerin osy mańaıdan satyp alyp júrgeni de belgili. Mysaly, shekaralyq beketten oblys ortalyǵy Aqtóbe 200 shaqyrym bolsa, Reseıdiń Sol-Ilesk qalasy nebári 25 shaqyrym ǵana. Mundaı jaǵdaıda shekara beketiniń Qazaqstan men Reseı jaǵyndaǵy qarapaıym turǵyndar úshin tek aptanyń juma, senbi jáne jeksenbi kúnderi ǵana ashyq bolýy azdyq eteri anyq. Búginde eki jaqtaǵy turǵyndardyń ortaq tilegi shekaralyq beket táýlik boıy turaqty túrde ashyq bolsa eken degen máselege oıysyp otyr. Bir sózben aıtqanda, ashyq shekara kórshiles eki óńir arasyndaǵy yntymaqtastyq pen taýar almasý úderisterin tereńdete túsýge jáne halyqtyń dıplomatııa qaǵıdattarynyń sheńberin odan ári keńeıtýge septigin tıgizbek.
Shekara aýmaǵyndaǵy turǵyndar tilegi úkimetaralyq kelisimder arqyly oń sheshimin tapsa, qosymsha qadaǵalaý men fıtosanıtarlyq baqylaý qyzmetterin ornyqtyrý isi de júıeli jolǵa qoıylmaq. Sonymen birge jańa jumys oryndaryn ashýǵa da alǵysharttar qalanbaq. Mundaı jaǵymdy jáıt buǵan deıin de shekaralyq qyzmettiń tájirıbesine tán bolyp kelipti. Osylaısha onyń qosalqy jáne sharýashylyq nysandaryna 30 jergilikti turǵyn turaqty jumysqa qabyldanǵan. Búginde bári alańsyz eńbek etip júr. Sondyqtan da «Jırenqopa-Pervomaıskoe» shekaralyq beketinde jańa baılanystar men qarym-qatynastardyń kókjıegi odan ári keńeıe túsedi deýge tolyq senim bar.
Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasynan oryn alǵan Qobylandy batyr memorıaldyq kesheniniń jáne osy aýyldaǵy Jırenqopa aýylynyń búgingi jaı-kúıi osyndaı. Onyń oblys ortalyǵynan jyraqtaý jerde ornalasqany ras. Árıne bul tek tap-taza jaǵrafııalyq turǵydaǵy túsinik desek, onyń qashan da kóńildiń kóginde, júrektiń tórinde turatynynda eshqandaı shek joq.
Aqtóbe oblysy,
Qobda aýdany,
Jırenqopa aýyly
Sýrette: Qobylandy batyr kesenesiniń syrtqy kórinisi