ULTTYQ NAMYS JÁNE О́MIR SABAǴY

Syrttan arandatýlar nemese kemsi­tý­ler, ishki alaýyzdyqtar men enjarlyq­tar, kertartpalyqtar men nemquraı­dylyqtar sııaqty teris áreketter dál qazirgi ýaqytta namysqa qamshy basýdy qajet etedi. *** Ult namysyn qozǵaıtyn my­sal­dar tolyp jatyr. Sonyń bir parasy qazaqtyń “tamaǵyn iship, tabaǵyn teýip” kete beretinderdiń áreketi. Solardyń kóbi kezinde bizdiń ult zııalylary dep júr­gen­derimizben qoıan-qoltyq qyzmet istegender. *** Babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdikke qol jet­­­kizgennen soń ulttyq ıdeıa, ulttyq rýh, ulttyq namys degen uǵymdar sanamyzdy silkindirip, árbir azamatty memleketimizdiń aıbyny men abyroıyn asqaqtatýǵa qul­shyndyrǵan sát týdy. Sodan beri ǵalymdarymyz ben memleket qaıratkerleri ýnıtarly ulttyq memleketimizdi nyǵaıtýdyń basty kepilderiniń kósh basynda ulttyq ıdeıa, ulttyq namys turǵandyǵyna aıryqsha den qoıyp, olardyń mán-maǵynasyn túsindirýmen keledi. Tarıhqa tereń boılasaq, ult­tyq namys degende eń aldymen el qorǵaǵan batyr babalarymyzdy eske alamyz. Solardyń asqaq rýhy men kózsiz erlikterine bas ıemiz ári maqtanamyz. Sol asyl qasıet ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ulasyp, qazaq balasy qaı kezde de namysty qoldan bermegenin aıtyp jatamyz. Dúıim qazaq balasynyń basyn qosyp, atajurtty jaýdan azat etken Abylaıdaı arysymyz, táýelsizdik jolyndaǵy qandy maıdan joryqtarda erligi men qaharmandyǵy urpaqtan urpaqqa úlgi bop qalǵan Bógenbaı men Qabanbaı, Naýryzbaı men Aǵyn­taı, Baıan menen Raıymbek syndy tolyp jatqan has batyrla­ry­myz­dyń esimi qazaq tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qalǵanyn aıtý paryz. О́tken ǵasyrdaǵy qan maıdanda qaharmandarymyz Baýyrjan Momyshuly men Málik Ǵabdýllın, qanatty qyranda­ry­myz Núrken Ábdirov pen Talǵat Bı­geldınov, Rahymjan Qoshqar­baev pen Qasym Qaısenov syndy jolbarys júrek jampozdarymyz, Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetova syndy arýlarymyz, beı­bit zamanda batyr atanǵan Toqtar Áýbákirov, keshegi Jeltoq­san kóterilisiniń jaýjúrek jas­tary Qaırat Rysqulbekov, Lázzat Asanova, Erbol Sypataev sııaqty batyr ul-qyzdarymyzdy árdaıym maqtan etemiz. Qarap otyrsaq, birdiń namysy mıllıondardyń rýhyn kóterip, barshamyzdy qýanyshqa bóleıdi eken. Ult namysyn janıtyn qozǵaý­shy kúshter de zamanyna qaraı san alýan bolyp keletin syńaıly. Syrttan arandatýlar nemese kemsitýler, ishki alaýyzdyqtar men enjarlyqtar, kertartpalyqtar men nemquraıdylyqtar sııaqty teris áreketter dál qazirgi ýaqytta namysqa qamshy basýdy qajet etedi. Birer mysalǵa júgineıik: 1990 jyldyń shilde aıynda “Komsomolskaıa pravda” gazetinde jazýshy A.Soljenısynnyń “Kak nam obýstroıt Rossııý” degen kólemdi maqalasy jarııalandy. Onda mynandaı joldar bar: “Qazaqstan týraly. Onyń búgingi zor aýmaǵyn kommýnıster aqyl­syz­dyqpen, qalaı bolsa solaı ke­sip bere salǵan. О́ıtkeni, ol jyl­darda bylaısha oılaǵan: shekarany qaı jerden belgileý mańyzdy emes, sebebi taǵy da az ǵana ýaqyt, tipti, áne-mine, barlyq ulttar joıylyp, birigip ketedi”. Budan ári ol Qazaqstanda qazaqtar barsha turǵyndardyń jartysyna da jetpeıdi (munysy ras edi, biraq onyń sebepterin aıtqysy kelmeı­di, áıtpese ol ony biledi-aq) de­gen­di, qazaqtyń jeri onyń ońtús­tik aımaqta ǵana, oǵan Batys Sibir men Ońtústik Oral óńirlerin qo­syp bergen kommýnıster, ol jer­lerdi orystar men jer aýdarylǵan halyqtar, qylmyskerler (zekter) kórkeıtti degendi aıtady. Qanyń qaınaıdy ma, joq pa?! Saqaldy sáýegeıdiń salqyny soqqan Mıhaıl Gorbachev bir kúni odaqtyq teledıdardan kókip otyr. Kózi­miz­ben kórip, qulaǵymyzben estidik. “Qazaqstannyń soltústigindegi bes oblysy tyń ıgerý jyldarynda Re­seıden ótip ketken jerler” deı­di aýzy-murny qısaımaı. Tarıh týraly saýaty osy deńgeıdegi adamnyń alyp ımperııany qalaı basqaryp otyrǵanyna kúıingenbiz. Biraq tarıh bárin óz ornyna qoıdy. Tizginin Gorbachev ustaǵan qyzyl ımperııa kúırep tyndy. Bir jamandyqtyń bir jaqsy­lyǵy bar degen, olardyń bul arandatýshylyǵy búkil qazaqtyń namysyn qozǵady. Osynyń bárin aqyl-parasatynyń eleginen ót­kizip on oılanyp, myń tolǵanǵan tuńǵysh Prezıdentimiz osy áńgi­meden soń týra tórt jyl ótkende el astanasyn jerimizdiń soltústik óńirindegi Aqmola qalasyna kóshi­rý týraly Joǵarǵy Keńestiń ses­sııa­synda óz usynysyn aıtty. De­pýtattar qoldaý bildirdi. Elba­synyń osy kóregendik usynysy boıynsha qabyldanǵan sheshim arada birer jyl ótkende júzege asqan kezde álgi sáýegeılerdiń só­zine ergenderdiń, daýryqqandar­dyń úni óshti. Qazaqtyń keń baıtaq jerine suqtanýshylar az emes. Anaý bir jyldary depýtat Sherhan Murtaza Premer-Mınıstr Danıal Ah­me­tovke depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Ol “Egemen Qazaqstan” gazetinde “Oılan, Úkimet” degen ta­qyryppen jarııalandy. Birer jol­daryn oqyp kórelik. “О́tken kez­de Qytaıdyń bir úlken dıp­lomaty bizdiń Májilis Tóraǵa­symen kezdesýinde Qudaıdy qatty kústanalady: – Qudaı ádiletsiz! – dedi. – Qytaıda árbir sharshy kılometr jerde 35 adamnan turady. Al Qa­zaqstanda árbir sharshy kılometr jerge 5-aq adamnan keledi. Qudaı ádiletsiz, – dedi. Qytaı dıplo­ma­ty­nyń túpki pıǵylyn men túsi­nemin”. Sheraǵań túsinedi, árıne. Al Úkimet túsindi me, joq pa? Aý, sonda jer kólemi bizden tórt esege jýyq kóp, ár sharshy kılometr jerde 3-aq adamnan turatyn, halqynyń sany 30 mıllıon ǵana Kanadaǵa aıta alar ma bul sózin. Aıta almaıdy. Qystyń bir kúninde Almaty­dan Astanaǵa kele jattyq. Sary­shaǵannan beri asqan tus. Aq kór­pesin qymtanyp jatqan aıpara dalada jataǵan ǵana jalǵyz úı tur. Atty qazaq álgi úıden shyǵyp sheksizdikke qaraı bet alǵan. Mal kózdep bara ma, kim bilsin, jer jaǵdaıy oǵan málim. Terezege telmirip otyrǵan saparlasymyz vetnamdyq kelinshek bir kezde túıeden túskendeı etip: “Kazah – dýrak (aqymaq degen maǵynada bolsa kerek)”, dedi. “Áı, aına­laı­yn, ne aıtyp otyrsyń?” deımiz biz. Taǵy da álgi sózdi qaıtalady. Qattyraq kettik. Shirkiniń shi­mirikpeıdi. “kazah – dýrak, rabotat ne hochet” deıdi. 60 mıl­lıonǵa jýyq halqy alaqandaı túbekte tyǵylysyp otyrǵan, úı salýǵa jer jetpeı, sýǵa qazyq qaǵyp, lashyq turǵyzyp kún kórip jatqan eldiń qyzy mynaý alyp dala neǵyp bos jatyr, bul qazaqtar ony nege ıgermeıdi, shirkin, osynshama jer bizde bolsa ǵoı dep ishi kúıetin syńaıly. Mine, osyndaı-osyndaıdan soń oı keledi. Endigi jerde bizdiń ulttyq namysymyz óz baıly­ǵymyzdy ózimiz ıgerýge, elimiz ben jerimizdi kórkeıtýge qyzmet etýi tıis. Ol úshin aldymen bilimniń róli zor. Bizde bilimdiler az emes. Ǵy­lymnyń qaı salasyn alsańyz da aty oza shaýyp, álemge tanylǵan, halqymyzdy tanytqan ǵalym­darymyz barshylyq. Solardyń ilimi men bilimin baǵalaý, ózderin qurmetteý jaǵy jetińkiremeıtini shyndyq. Osy bir faktordyń ózi jas urpaqtyń ǵylymǵa, bilimge degen yntasyn kemitetindigin moıyndaýymyz kerek. L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, ataǵy shetel asqan dara ǵalym, Qazaqstan matematıka mektebiniń moıyndalǵan tulǵasy Muhtarbaı О́telbaev bir suhbatynda bylaı depti: “Qazaqstandaǵy ǵylymnyń daǵdarysyna sebepshi – Ulttyq ǵylym akademııasynyń birte-birte qıraýy, jekemenshik “akademııa­lardyń” paıda bolýy der edik. Bá­rine kináli – sol kezdegi akademııa basshylyǵy ári ǵylym jaıyn az oılaǵan akademıkter. Tarıh bárin oryn-ornyna qoıady dep esep­teımin. Aıtalyq, akademıkter “joǵarydan usyndy” degen jeleý­men UǴA-nyń tolyq músheligine darabozdardy emes, ǵylymmen múlde aınalyspaıtyndardy ótkiz­geni jasyryn ba? Mysaly, mań­daıaldy matematık, qazaqty álem­ge tanytqan dara ǵalym Shaltaı Smaǵulov akademııa saılaýynda bir-aq daýys aldy. Bilimdini tanyǵanymyz osy ma?” Bizdiń oqyǵan, zııaly dep júrgende­ri­mizdiń kóbisiniń ulttyq namysy­nyń joqtyǵyn kórsetetin derek. Bul týraly sál keıinirek. Ázirge oqý, kásip ıgerý búgingi jastary­myzdyń boıynda qaı deńgeıde degenge oı júgirteıik. Biz oqý-bilim júıesi damyǵan elderdiń qataryna jatamyz. Maq­tan etýge turarlyq. Segiz myńnan astam orta mektepterimiz, júzdegen ýnıversıtetterimiz ben kolledj­derimiz bar. Kásip deıtin bolsaq, ór­ge basqan ónerkásibimiz bar, aýyl sharýashylyǵymyzdyń da múm­kindikteri mol. Kemshin túsip jatqan tustary da bar shyǵar. Biraq barymyzdy kóre, baǵalaı bilmek kerek. Áıtpese, “Kórmes – túıeni de kórmestiń” keri keledi emes pe. Degenmen, halyq sharýa­shy­lyǵynda ulttyq kadrlardyń úles salmaǵy az ekendigi de shyn­dyq. Qazirgi tańda ult ulanda­rynyń kásipti, ásirese tehnıkalyq kásipti meńgerý jaǵy kemshin. Talpynǵan, izdengen jasqa kásip tabylady desek te, bar kináni tek jastarǵa arta salý ábestik bolar edi. Olar kásibı mamandyqtardy ıgergen eken, jumysqa ornalasýy­na múmkindikter ashý, qoldaý, qamqorlyq jasaý – aǵa býynnyń paryzy. Áıtpese qazir tehnıkalyq joǵary bilimi bar, biraq maman­dy­ǵy boıynsha jumys tappaı júrgen jas mamandar jetip artylady. Búginde memlekettik til ta­ǵ­dyry kún tártibinde alǵashqy kezekte tur. Boıynda ulttyq na­mysy bar azamattardyń bilek sy­bana kirisip, jumyla atqaratyn jumysy osy bolsa kerek. Mem­leket tarapynan jasalyp jatqan sharalarda shek joq. Qarjy da bólinip jatyr, túrli qorlar, bas­qarmalar, komıtetter, qoǵamdar qurylyp, iske qulshyna kirisken. Al solarǵa qolushyn berip, qam­qorlyq jasap jatqan zııalyla­rymyz qansha? Aýyz toltyryp aıta almaıtyn sııaqtymyz. Buǵan dálel, solar jumys isteıtin me­kemelerde resmı qujattar, úndeý­ler, zańdar, túrli baǵdarlamalar áýeli orys tilinde jazylady da, esep berý úshin nemese tekseriske daıyn turýy úshin qazaqshaǵa aý­darylyp qoıylady. Al namystan­baı gór. Ult namysyn qozǵaıtyn my­sal­dar tolyp jatyr. Sonyń bir parasy qazaqtyń “tamaǵyn iship, tabaǵyn teýip” kete beretinderdiń áreketi. Solardyń kóbi kezinde bizdiń ult zııalylary dep júr­gen­derimizben qoıan-qoltyq qyzmet istegender. Solardy kezinde kór­me­gen, baıqamaǵan eken bizdiń zııa­lylar. Anaý bir jyldary Jel­toq­san kóterilisi kúnderinde asa belsendilik tanytqan, Kolbınge jaǵa bilgen bireý Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynyń biriniń rektory boldy. Ol bılik tizginin qolyna alǵan kúnnen bastap jeltoqsanshylardy qýdalaýdy bastady. Ulty qazaq 360 stýdentti oqýdan, 70 oqytýshyny jumystan qýdy. Osy “asa zor eńbegi” baǵa­lanyp, budan keıin de oǵan iri qyz­met berildi. Sonda bul ul-qyz­darymyz ben azamattarymyzdyń namysyn taptaǵany úshin bildi­rilgen qurmet pe? Sol adam ıns­tıtýttyń kafedra meńgerýshisi “Qazaǵyńnyń arly, namysty azamaty kim? Aqıqat úshin týǵan azamatyń qaısysy?” deseń, mine, dep kórsetetin Árken Ýaqovtyń sońyna sham alyp tústi. Máskeý­diń Altyn jáne tústi metaldar ınstıtýtyn bitirgen bilimdar jan, ınstıtýttyń kafedra meńgerýshisi oılamaǵan jerden “qylmysker” boldy da shyqty. Oǵan “Partııa sheshimin túsine almaǵan stýdent­terdi partııaǵa qarsy aıdap sal­dy”, “Sovet ókimetiniń sara saıasa­tyn aıaqasty etpek boldy”, “Bu­zaqy stýdentterdi qoldady”, “So­vet pedagogyna jat qylyq kór­setti”, “Saıası saýatsyz jastardy qorǵady”, “Uly orys halqyna til tıgizdi” degen syńaıly aıyptar taǵyldy. Aqyrynda Árken aǵamyz segiz jylǵa sottalyp, Magadan asyp kete bardy. Táýelsizdik alǵa­nymyzǵa deıin bes jyl abaq­tynyń dámin tatqan, qorlyqtyń nebir túrin kórgen Árken aǵa múgedek bolyp oraldy da, kóp uzamaı baqılyqqa attanyp kete bardy. Azamattyń taǵdyryn osy­laısha rásýa etken álgi kisi bertin kele ózine tyqyr taıanǵanda syrt­qa qashty da ketti. Al mundaılar az ba? Iá, aıta berse, mundaı mysaldar jeterlik. Basqany qaıtersiń-aý, tipti óz qazaǵymyz da solardyń qatarynda júr. Baıaǵy Talapker Imanbaevty eske alsaq ta jeter. Kezinde respýblıkanyń mindetti medısınalyq saqtandyrý qoryn basqarǵan sabazyń da mıl­lıondaǵan adamdy san soqtyryp, shetel asyp ketken. Sodan habar-osharsyz. Ol da óz kezinde ózin zııaly sanaǵandardyń biri bolǵany kámil. Búgingi tańda ótken kún­derdiń bul sııaqty keleńsizdikterin jadymyzdan shyǵarýǵa bolmaıdy. Munyń bári ómirdiń sabaǵy. Na­mysymyzdyń qalǵyp ketpeýi úshin de aýyq-aýyq eske alyp otyr­ǵannyń artyqshylyǵy bolmas. Táýelsiz memleket retinde qa­byrǵamyz qataıyp, buǵanamyz be­k­ip keledi. Álemniń tanymal el­deriniń qataryna qosyldyq. Saıa­satta salmaǵy bar jurtqa aınal­dyq. Ádilin aıtý kerek, munyń bári el basqarǵan azamattardyń, olardyń sońyna erip qýattaǵan halqymyzdyń ulttyq namysynyń arqasy, namys janyǵan jigeriniń jemisi. Jıyrma jylǵa jýyq táýelsiz damyǵan elimiz tarıhtyń talaı-talaı qatal synaqtarynan ótti. Táýbe! Bolashaǵymyz nurlana túsetinine senimdimiz. Erǵazy ÁSEMBEKULY, jýrnalıst.