Juma, 29 naýryz 2013 0:43
Odaqtasýdan eshkim de utylmaıdy
Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Dýrban qalasynda BRICS elderi basshylarynyń eki kúnge sozylǵan kezekti besinshi basqosýy ótti. Qurylǵanyna áli tórt jyl da tolmaǵan bul halyqaralyq ekonomıkalyq uıymnyń sammıti álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdardy.
Juma, 29 naýryz 2013 0:43
Odaqtasýdan eshkim de utylmaıdy
Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Dýrban qalasynda BRICS elderi basshylarynyń eki kúnge sozylǵan kezekti besinshi basqosýy ótti. Qurylǵanyna áli tórt jyl da tolmaǵan bul halyqaralyq ekonomıkalyq uıymnyń sammıti álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdardy.
Bul uıymǵa álemniń bes alpaýyt eli kiredi: Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy. Buryn, alǵash qurylǵan kezde oryssha BRIK dep te atalatyn. Onda olardyń qatarynda Ońtústik Afrıka Respýblıkasy joq edi. Endi ataýy latynsha: BRICS (Brazil, Russia, India, China, South Africa). Osylaı ataý qalyptasqan. 2009 jyly qurylǵanda, onyń negizgi bastamashysy Reseı bolyp, bul uıymnyń maqsaty AQSh pen Eýroodaqqa balamalyqty kózdedi degenniń de jany bar sózdeı edi. Bireý ony qup kórdi, bireý saıası oıyndaı kórdi. Ýaqyt bul uıymnyń ekonomıkalyq ta, saıası da aıtarlyqtaı salmaǵy barlyǵyn dáleldedi.
Syrttaı qaraǵanda, álemniń tórt qurlyǵynda ornalasqan bul elderdiń ózara baılanysy qıyn, onyń tıimdiligi shekteýli bolar dep boljam aıtqandar kóp edi. Ýaqyt ony jańsaqqa shyǵardy. Bul uıym asa aýqymdy keńistikte de ózara yqpaldastyqtyń tıimdiligin kórsetti. Buǵan deıin de bul elder sońǵy shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqytta ekonomıkalyq ósýdiń jetekshileri bolsa, uıymǵa birikkeli beri sol ósim júıeli sıpat aldy. Tipti ekonomıkalyq daǵdarystyń qıyndyqtaryn olar basqalarǵa qaraǵanda áldeqaıda jeńil ótip keledi. Bul álemdik ekonomıkaǵa oń etip otyr.
Myna kórsetkishterge nazar aýdaraıyqshy. BRICS elderi búkil Jer sharynyń 30 paıyzyn, qurǵaq jerdiń shırek bóligin alyp jatyr. Bul elderde álem halqynyń 40 paıyzy turady. Ekonomıkalyq ósim basqalardan kósh joǵary. Aıtalyq, ishki jalpy ónim ósimi byltyr bul elderde 4 paıyz bolypty. Bul kóp jaıdy ańǵartady.
Bul elderdiń bedeli kúrt artyp otyr. Ádette jurt óz ınvestısııasyn senimdi elderge salady. Osydan jıyrma jyl buryn BRICS elderine shetel ınvestısııalarynyń kelýi álemdik kórsetkishtiń 6-aq paıyzy eken, byltyr 20 paıyzǵa ósip, 263 mıllıard dollarǵa jetipti. Al bul elderdiń basqa elderge ınvestısııa salýy 2000 jyly 7 mıllıard dollardan 2012 jyly 126 mıllıardqa ósken. Bul degeniń álemdik sheteldik ınvestısııa aǵymynyń 9 paıyzyn quraıdy.
Mundaı ekonomıkalyq qurylymmen eshkim sanaspaı tura almaıdy. Qazir bul elderdiń damyǵan 20 el tobyndaǵy sózi de ótimdi. Ádette olar óz pikirlerin aldyn ala oılastyryp baryp bildiredi. Basqalar oǵan qulaq asýǵa májbúr.
Kezekti basqosýynda olar biraz másele sheshti. Eń aldymen, BRICS beıresmı uıymnan resmı uıym mártebesine kóshti, resmı halyqaralyq ekonomıkalyq qurylymǵa aınaldy. Endi onyń bedeli de artady, sózi de ótimdi bolady.
Bul elderdiń ekonomıkalyq baılanysyn burynǵydan da tereńdete túsýge osy jolǵy basqosýda qurylǵan Iskerlik keńes jańa arna ashady. Osy joly-aq basshylarmen ere kelgen iskerlik qaýymnyń 900-deı ókili qarym-qatynastyq biraz máseleni talqylap ta tastady. Al BRICS elderiniń Damý bankin qurý jónindegi sheshimi halyqaralyq qarjy qurylymyndaǵy úlken jańalyq jáne asa mańyzdy qadam retinde qabyldandy. О́ńkeı alyptardyń qarjysyna negizdelgen mekemeniń zor bolatynyna kúmán joq.
Odaqtasý, til tabysý qashanda ıgilikke jol ashady. Ásirese, alyp elder kúsh biriktirip jatsa, onyń jemisi de úlken.
Memlekettik tóńkeriske úırenip alǵan el
Ortalyq Afrıka Respýblıkasynda jeksenbi kúni memlekettik tóńkeris bolyp, kóterilisshiler bılikke jetkeni týraly habar gazetimizde jarııalanǵan.
Endi osy oqıǵanyń saıası sıpatyna nazar aýdarǵymyz kelip otyr.
Sirá, muny bul eldegi bılik úshin kúrestiń bir kórinisi retinde qabyldaǵan jón shyǵar. Bul el jónindegi sarapshylardyń topshylaýynsha, kóterilisshilerdiń ázirge qoly jetken bılikti ustap turýǵa shamasy jete qoımaıtyndaı. Eń aldymen olardyń ishinde birlik joq. Arada bir kún ótkende, sol kóterilisshilerdiń «Seleka» tobynyń basshylary bir-birin aıyptaǵan málimdemeler de jasap úlgerdi.
Kóterilisshilerdiń áskerı tobyn basqaratyn Mıshel Djotodııa, basqalarmen tolyq kelispeı, ózin eldiń prezıdenti dep jarııalap, konstıtýsııasynyń kúshin joıyp, parlament pen úkimetti taratý jóninde jarlyq shyǵardy. Al sol «Seleka» tobynyń taǵy bir jetekshisi Nelson N’Djadder onyń sheshimimen kelispeıtinin málimdeýmen qatar, «jańa prezıdent» soldattarynyń tonaýshylyqpen aınalysyp jatqanyn aıyptady.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, kóterilisshilerdiń bul jeńisi áste de olardyń kúshtiligin ańǵartpaıdy, kerisinshe, tóńkeris bıliktiń álsizdigi saldarynan júzege asqan. Prezıdent Fransýa Bozıze, óz elinde Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Gabon, Kamerýn, Kongo Respýblıkasy jáne Chad elderiniń áskerı kontıngentiniń bolǵanyna qaramaı, bıligin ustap tura almaǵan. Bul onyń halyq ishinde bedeli joqtyǵy óz aldyna, qaıratkerlik qabiletiniń shekteýliligin de ańǵartady.
Osy jerde az-kem OAR-dyń ózine toqtala ketken de jón. Aty aıtyp turǵandaı, Afrıkanyń ortalyǵynda ornalasqan el qurlyqtaǵy eń kedeı elderdiń biri sanalǵanymen, onyń jeri baılyqqa kende emes: almas, altyn, ýran bar, kún ystyq bolǵanmen, jetkilikti sýy bolǵan soń, eginshilikke de, mal ósirýge de qolaıly. Qalyń orman da, kógoraı shalǵyn da osynda. Ań degenińiz jyrtylyp-aırylady. Halqy shaǵyn, bar-joǵy tórt mıllıon tóńireginde. Osy halyqqa joǵaryda atalǵan baılyq jetip-artylar edi, biraq ol ıgilikke jaratylmaı, rásýa bolyp jatady. El halqy bir-birimen soǵysyp, kúshtisi álsizine álimjettik jasap, qyrqysady. Kózi ashyq degenderi partııalarǵa birigip, bılik úshin kúresedi. Tóńkeris jasap, birinen-biri bılikti tartyp alady.
Bul el táýelsizdikke 1960 jyly jetti. Fransııadan bosady. 1966 jyly áskerı tóńkeris jasap, aıtýly general Bokassa bılikke keldi. Keıin elin ımperııa, ózin ımperator dep jarııalap, oıyna kelgendi istedi. Tipti ony adam jedi dep, isi halyqaralyq sotta qaralǵany da belgili. 1979 jyly jańa tóńkeristen keıin el qaıtadan respýblıkaǵa aınaldy. Eki jyl ótken soń kezekti tóńkeristen keıin saıası jáne qoǵamdyq uıymdarǵa tyıym salyndy. 1986 jyly jeke partııalyq júıe ornady, 1991 jyly kóp partııaly el boldy. Bılikke tóńkeris jasap kelgen sońǵy prezıdent Bozıze kezinde de talaı qaqtyǵys oryn alyp, ol qarsylastaryn ýádemen toıdyrdy. Endi sol ýádeni oryndamadyń dep alqymnan alǵanda, ol kórshi Kamerýnǵa, endi bireýlerdiń aıtýy boıynsha, Kongoǵa bas saýǵalap qashty.
Kóterilisshiler bılikti ustap tura almas degende, olardyń ózara aýyzbirligi joqtyǵy óz aldyna, OAR-ǵa kórshi elder prezıdent Bozızeni qoldap, oǵan qarýly kómek kórsetip, «Seleka» tobyn aıyptaǵan. BUU Qaýipsizdik Keńesi de olardy aıyptap otyr. Búgingideı qanquıly oqıǵa kezinde Fransııa da munda 160 adamdyq áskerin túsirip, eldiń áýejaıyn baqylaýǵa aldy. Olardyń kóterilisshilerdi qoldaý úshin kelmegeni anyq.
Bul eldegi jaǵdaı kúrdeli. Kóterilisshiler ozbyrlyǵynan halyq kórshi elderge qashyp jatqan kórinedi. Jaǵdaı áp-sátte ózgerýi múmkin.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».