«Táýekel túbi – jelqaıyq, ushasyń da ketesiń»

Durysy, «Táýekel túbi – jelqaıyq, ótesiń de ketesiń». Oıy keremet. Bir isti bastaýǵa júregi daýalamaı turǵan aza­mat­ty qaıraý, ta­bysqa bastaý, óziniń kú­shine ózin sendirýge kóndirý ǵoı. Al bizdiń mıllıondaǵan jan­kúıerge sport oıynyn taldap berip otyrǵan sport kommentatorynyń oıyn uǵyp kórińiz.

Aıtpaıyn-aq deısiń. Jamanatty bol­maıyn-aq deısiń. Biraq aıtylmaı qalyp, ishte ólgen sóz jetim. «Durys syn adamdy shıratady» deıdi. Kók jáshiktiń ar jaǵynda otyryp álemdik oqıǵalardy sýdaı sapyryp otyrǵan aǵaıynǵa paıdasy tısin dep «Qazaqstan barysynda» ózimiz baıqaǵan keptiń tyǵynyn aǵyttyq.

Attaryn aıtpaı-aq qoıalyq. Biraq qazaq kúresin ábden zerdeledik degen osy jigitter ózimbilermendikpen biraz shatas­ty, jurtty da shatastyrdy.

Qyzylordalyq Sálimgereev pen qara­ǵandylyq Ahmetbekov kúresip jatyr. Ekeýi de myqty. Bes mınýtta bir-birin ala almady. Orystildi kommentator «endi bes mınýtqa deıin qosymsha beldesedi» dep soǵyp jiberdi. Dzıýdodaǵy «altyn upaıǵa» deıin kúresetin erejeni aıtyp tur­ǵanyn uǵyp turmyz, biraq qazaq kúresi bul máseleni beldesýmen sheshedi.

Endi qazaq kommentatory qatelesti. Osy kúrestiń alǵashqy bes mınýtynda Ahmetbekov Sálimgereevti ádis jasamaq bolyp tizeliginen tepti. Qos súıektiń býy­nynan tıgen soń Sálimgereev aýyrsynyp otyryp qaldy. Qazaq kommentatory aıaqtan shaldy dep tur. Shalǵan men tebý eki bólek dúnıe. Osy tusta qoldanǵan «Er jigittiń moınynda qyl arqan shirimeıdi» mátelin ne úshin, qandaı maqsatqa paıdalanǵysy kelgenin ózi bilmese, biz túsine almadyq.

Bekbaý Nurlanuly men Oljas Shyn­keevtiń beldesýi kezinde Aqmola balýanynyń atyna «tizesin ádeıilep tıgizdi» degen sóz tirkesi qoldanyldy. Qazaq kúresinde árbir ádistiń orny bólek. Tize tıgizý – búk ádisine balanady. Sonda balýan qoldan upaı berý arqyly qarsylasyna jeńis syılap otyrǵany qalaı?! Oljas Shynkeev ádis jasaǵanda «buratylyp» ketedi eken. Bul da jańasha teńeý.

Jeldeı esip otyrǵan qazaq kommentatory «Ataǵy aıǵa jetken» degen sózdi áldeneshe qaıtalap qaldy. Bul azamattyń sózdik qory mol bolýy kerek, qoldanysqa qaraı turaqty sóz tirkesterin ózi jasaı beretin. Qazaqtyń biletini «azýyn aıǵa bilegen» degen qaıratty sóz edi...

Kilemde Maqsat Isaǵabylov beldesip jatyr. Bir kezde qyzylordalyq balýandy tanystyryp jatqan orystildi kommentator «Aqshataý arlany» dep bastap, saırap ketti. Sóıtsek, qaraǵandylyq balýannyń ómirbaıanyn oqyp ketken eken. Qaǵazdan shatastyrǵan. Aldyndaǵy. Balýandardy jyǵa da tanymaǵany-aý.

Bul jigitterdiń sózdik qorynda «keshi­rińizder, qatelesip ketippin» degen sóz joq eken.

Almaty oblysynan kelgen Dáýren Nuralınovtiń «qabaǵynda batyrlyqtyń sýreti beınelengen» eken. Bizdiń sóz emes, qazaq kommentatoryniki. Osy jigit kúrestegi ádiletsizdik degendi jıi aıtqan. Aıtpaǵy, 90 kılo tartatyn balýan men 120-140 kılo tartatyn balýandardyń ózara kezdesýi. Ádiletsizdikti qaı jerden kórip turǵanyna tańǵalmasqa bolmaıdy. Apyr-aý, túıe balýandyqqa eshkimdi zorlap qospaıdy. О́zińe senseń kúres. Másele, salmaq azdyqta emes, ábjildikte, aqyldylyqta. Obadaı jigitterdiń ózine salmaǵy anaǵurlym kem balýandardan opyrylyp qulaǵanyn osy jarysta da kórdik qoı. Aıtqandaı, biz maqalanyń basynda sóz qylǵan «Táýekel túbi – jelqaıyq, ushasyń da ketesiń» qanatty sózi «Álem barysy» Aıbek Nuǵymarov pen «Halyq barysy» Dáýren Nuralınovtiń beldesýi kezinde qoldanyldy.

Kúreste ádis, salmaqpen qosa aqyl da óte kerek. Dáýren beldesý kezinde Aı­bek­­ti jerden tik kóterip alyp keýdege sal­­ǵanda aılaker Aıbek atsha minip alyp, sal­maǵymen basyp qaldy. Mine, qazaq kúresiniń bir keremeti!

О́zi aıtqandaı «aıtqany aıdaı keletin» kommentatorlardyń az-kem kemshiligin tergende oıymyzda kemsitý bolǵan joq.

Sáken Sybanbaı esimdi belgili jýrnalıst bar. So­naý toqsanynshy jyl­dardyń ortasynda osy inimizben «Jas Alash» gazetinde birge jumys istedik. Sáken syrt kózge sypaıy, momyn kóringenimen jazýy tastaı, ıýmory myqty, beı­nelep aıtqanda qu­ralaıdy kózge atqan mergen. «Yrǵaq» qosymshasyn júrgizdi. Bizdegi shoý bıznestegi myqtylar sol jyldary Sákenniń tezinen ótti. Juqalap otyryp soıyp salatyn Sáken Maqpal Júni­sovany da syn sadaǵyna alǵan. Redaksııaǵa «razborkaǵa» marqum qosaǵy Zamanbek Nurqadilovti ertip kelgen Maqpal zatynda aqpeıil, aqkóńil adam ǵoı. Syndy durys qabyldap, dastarqan basynda dos bolyp qaıtty. Sol kezderi ándi de, sózdi de ózi jazatyn, aýzymen qus tistegen «talanttylar» paıda bola bastaǵan. Aldyńǵy leginde Seıfýllın Jolbarys pen Baqytjan Qajymuqanov. Án jaqsy-aý, talasymyz joq. Al sóz..., kádimgi aýyzeki sóz, arqandaı shubatylyp kete beredi.

Sákenniń synǵa sýarǵan jebesinen keıin arýaqty áýlettiń urpaǵy emes pe, Baqytjan «endi ánge sóz jazbaımyn» depti degenin estidik. Rasymen, qoıdy.

Aıtpaǵymyz ne? Sákenniń olarda alty alasy, bes beresisi joq edi. Shynyn aıtqanda, qazaq ónerine, ulttyq qundy­lyqtarǵa janashyrlyq bolatyn. Bizdiki de sol kep. Sóz sarasy bóten sózben byl­ǵanbasyn degendik qoı.

Kóp jankúıerler halyqaralyq sport oıyndaryn qazaq arnalarynan emes, orys arnalarynan kóremiz deıdi. Kommen­tator­lar sharshatyp, júıkeńdi tozdyrady deıdi.

Kommentatorlar joq emes, bar. О́z basyma Sıdneı olımpıadasynyń fınalısi Islam Baıramýkovtyń erkin kúresti júr­gizgeni qatty unaıdy. Islam asyp-taspaı­dy, artyq-aýys sózi joq. Qos qarsylastyń bar múmkindigin shemishkedeı shaǵyp, al­dyńa qoıady. О́ıtkeni maman, naǵyz maman.

Boksta Baqtııar Artaev, Ermahan Yby­raıy­­mov, olardyń atasy Serik Áb­den­­alıev bar. Sózderi naq, artyq sóıle­meıdi. Durys taldaıdy.

Orys kommentatorlarynyń da ar­tyqshylyǵy osy. Ár sport túrine maman­­danǵandar júrgizedi. Bizde kom­menta­torlarǵa tap­shy­lyq bar ma, áıteýir ótpes pyshaq­taı qıqalaqtap jatady. Arna basshylary olardy kúres, boks jáne basqa sport túrleriniń jarys­taryna, jattyǵý zaldaryna kó­birek jiberse eken dep tileısiń.

Álippesin oqyp úırenýi úshin. Oqyr­mandar men tyńdaýshy­lardy aıaý kerek. Áıtpese, osylaı jalǵasa beredi.

Qyzylorda oblysy