Iran

Juma, 29 naýryz 2013 1:13

Osy elge jolymyz túskenine tup-týra jıyrma jyl bolǵan eken. 1993 jyly Iran Islam Respýblıkasynda Qazaqstan mádenıetiniń kúnderi uıymdastyrylǵan edi. Sol sapardan alǵan kóp-kóp áser kezinde jazylmaı qaldy. Gazetke qaıta kelip, 2002 jyldan «Álemge áıgili» avtorlyq aıdaryn ashqannan keıin de Iran jaıynda qalam terbeýdiń bir sáti túspeı-aq qoıdy.

Juma, 29 naýryz 2013 1:13

Osy elge jolymyz túskenine tup-týra jıyrma jyl bolǵan eken. 1993 jyly Iran Islam Respýblıkasynda Qazaqstan mádenıetiniń kúnderi uıymdastyrylǵan edi. Sol sapardan alǵan kóp-kóp áser kezinde jazylmaı qaldy. Gazetke qaıta kelip, 2002 jyldan «Álemge áıgili» avtorlyq aıdaryn ashqannan keıin de Iran jaıynda qalam terbeýdiń bir sáti túspeı-aq qoıdy.

Jaqynda bıyl «Oskar» syılyǵyn ıemdengen «Argo» operasııasy» fılmin kórgenimiz baıaǵy áserdiń birazyn jadymyzda jańǵyrtyp jibergeni. Ataqty akter Ben Afflektiń bul rejısserlik jumysy 1979 jylǵy dúnıeni dúńkildetken oqıǵany – Tehrandaǵy AQSh elshiligin basyp alý hıkaıasyn arqaý etken. Sol jyly Iranda dinı radıkaldyq revolıýsııa júzege asyp, shah elden qýylǵan, jıyrma jyldaı boıy jyraqta júrgen aıatolla Homeını otanyna oralyp, bılik basyna kelgen bolatyn. Monarhııa qulatylyp, ıslam respýblıkasy ornatylysymen kezinde shah arqa súıegen Amerıka Irannyń №1 jaýy dep jarııalanǵan edi. Fılm Amerıka dıplomattarynyń bir tobyn elden jasyryn alyp shyǵýdyń shym-shytyryq shyrǵalańdaryn basynan aıaǵyna deıin ekrannan kóz aldyrmaıtyndaı áserli, shyp-shymyr, jup-jumyr óner týyndysyna aınaldyrǵan. Biraq bizdiń aıtpaǵymyz ol fılm jaıynda emes. Ol fılm sol kezde de, odan buryn da dúıim dúnıege dańqy dúbirlegen, qazir de aty adamzat aýzynan túspeı turǵan bólekshe memleket – Iran jaıynda jazýǵa oıtúrtki ǵana.

О́tken jyly bir tamasha kitap jaryq kórdi. Ataqty fransýz shyǵystanýshysy Jan-Pol Rýdyń «Istorııa Irana ı ıransev» degen eńbegi (Sankt-Peterbýrg, 2012) tarıhty ári ǵylymı tııanaqtylyqpen, ári qyzǵylyqty baıan etýge bolatynynyń aıshyqty aıǵaǵy. Sol avtor aıtady: «Iran tarıhy búkil álem tarıhymen ajyraǵysyz. Ony bilý kez kelgen tarıhshyǵa, qaı salada júrse de kez kelgen bilimdi adamǵa qajetti» dep. «Olardyń tarıhy shamamen úsh myń jyldy quraıdy. Eki jarym myń jyl boıy ırandyqtar ózderi jaıynda aıtýǵa májbúr etti. Ne deri bar, bul bir keremet, óıtkeni, olarǵa dáıim shabýyl jasaýmen boldy, jerlerin basyp aldy, baǵyndyrdy, keıde mundaı jaǵdaı ǵasyrlarǵa sozyldy, olardy jaýlaǵandardyń osaly joq – grekter, arabtar, túrkiler, mońǵoldar. Assımılıasııanyń nemese ashyqtan-ashyq qyryp-joıýdyń saldarynan ırandyqtar talaı ret jar jaǵasyna tireldi, jer betinen joıylyp kete jazdady. Áıtse de, olar tiri qaldy. Árbir shapqynshylyq olar úshin ótken kúnmen oqys, qınala qoshtasý boldy, ózderin ózgertti, taǵdyrlaryn talaıly etti, degenmen, sonyń bári baıandy bitti. Árbir shapqynshylyq olardyń qıyndyqqa qaıyspastyǵyn, biregeılikke beriktigin bekemdep, ómirge qaıta keltirip otyrdy, osy jolda olar, árıne, jańǵyrdy, jańardy, biraq ózderiniń turaqty ustanymdaryn, ómir saltyn, sezim sıpatyn jáne eń bastysy, oılaý júıesin saqtap qala aldy» dep. «Irandyqtarǵa búginde kóne zamandaǵy ulylyq tán emes. Bul halyq qartaıǵan saıyn qaljyrap bara jatqandaı. Olar ózderiniń tarıhı jolyn ejelgi dúnıeni jarq etkizgen otty shapaqtyń aıasynda bastady, sol tusta Zaratýshtra, Kır men Darıı adamzatqa uly taǵylymdar tanytqan bolatyn, alaıda, keıinnen ırandyqtar ondaı jaryq nurǵa bólene almaı-aq qoıdy» dep. Tipti: «Olardyń tiri qalǵany qýdalanyp, qýǵyndalmaǵanynan emes, óıtkeni, olar elden qýyp shyǵaryldy nemese assımılıasııaǵa túsirildi, bolmasa, búginde ózgelerdiń bıligimen júrip-turyp jatyr. Shyǵys Eýropa dalalary túrkilendirýge, odan keıin orystandyrýǵa tústi; Batys Túrkistannyń dalalary túrkilerge tıip, Qazaqstanǵa qarap ketti. Sogdıanada ırandyqtar ózbekterge qarap, qazir Samarqand pen Buqara sııaqty biren-saran úlken qalalarda ǵana turady» dep te jiberetin jerleri bar. Bul el týraly taǵylymdy týyndynyń taǵy biri – Pavla Rıpınskaıanyń «Etı porazıtelnye ıransy» (M., «Astrel», 2006) degen kitaby. Iran azamatyna turmysqa shyǵyp, halyqtyń ádet-ǵurpyna ábden qanyqqan jýrnalıstiń jazbalary naqtylyǵymen, shynaıylyǵymen erekshelenedi. Jalpy, Iran týraly derek-dáıek izdegen adamǵa kerekti ádebıet aýzy-murnynan shyǵyp jatyr. Iranıstıka keshendi ǵylym salasy retinde HIH ǵasyrdyń ózinde qalyptasyp úlgergen. M.Dıakonovtyń «Ocherk ıstorıı Drevnego Irana», V.Massonnyń «Srednıaıa Azııa ı Drevnıı Vostok», V.Bartoldtyń «Istorııa Irana s drevneıshıh vremen do konsa HVIII v.», B.Gafýrovtyń «Tadjıkı» degen sııaqty klassıkalyq eńbekteriniń, ondaǵan kitaptardyń, júzdegen maqalalardyń syrtynda qazir tutas ınternettik ıranıs­tıka da bar. Sonymen biz búgin ózimizdiń qolymyz jetken málimetterge súıene otyryp, «Álemge áıgili» aıdarynyń aıasynda Iran Islam Respýblıkasynyń keshegisi men búgingisi jaıynda áńgimeleımiz.

Saýytbek ABDRAHMANOV

Bylaısha qarasańyz, kim-kimge de Iran jaıynda áńgimelep jatýdyń qajeti shamaly sııaqty. Júz jıyrma myń shýmaqtan turatyn álemdegi eń kólemdi dastan «Shah­na­many», ony jyrlaǵan Fırdoýsıdi kim bilmeıdi? Rýdakıdiń, Omar Háııamniń, Rýmı­diń, Saǵdıdiń, Hafızdiń, Jámıdiń jupar jyrlaryna kim eltimeıdi? Kırdiń, Darııdiń joıqyn joryqtary jaıynda oqy­maǵan kim bar? Isfahan men Shırazdyń bulbul baqtarynyń dańqyna kim qanyq emes? Munyń bári árbir oıly sana ıesine jaqyn jaılar. О́zimizge beıimdep sóılesek, «Asfahanı aldaspan», «Qorasanǵa qoı aıtyp», «Kerbalanyń shólindeı»… degen sóz­derdi qaı qazaq qoldanbaıdy? Dúnıeniń eń bir dúrı-gaýhar mekenin Iran baǵyna teńeı­tinimiz taǵy ras. Biraq, sonyń ózinde de biz­diń Iranmen baılanysymyz ózgelerdiń baılanysynan basqashalaý.

Irannyń zatynan buryn atyn aıtsaq ta jaqyndyǵymyz birden-aq kórinedi. Qazaqta «arys» degen sóz bar ǵoı. Iran eliniń aty dál osy sózden shyqqan. «Sredı ındo­ıransev (ı tolko sredı nıh) byl shıroko rasprostranen termın arıa – «blagorodnyı». («Istorııa drevnego mıra. Rannıaıa drevnost», M., 1983, 330-bet). «S mıdııs­ko-ahemenıdskoı epohı ıranoıazychnoe naselenıe ýje preobladalo v Irane. Samo ego nazvanıe proıshodıt ot slova arıı, kak nazyvalı sebıa ıranoıazychnye plemena (mıdıane, persy ı dr. v Irane, skıfy ı sarmaty, drevnıe narodnostı Sredneı Azıı ı t.d.)» («Istorııa Vostoka. I. Vostok v drevnostı», M., 1997, 275-bet). Eldiń qazirgi aty ejeldegi Aıranam, ıaǵnı «arııler eli» degen sózden. Strabon eńbekterinde Arııa sózi qoldanylǵan. Halyqtyń óz ataýy –ıranı.

Endi osy aradan mynandaı másele shyǵady. Erterektegi «Qazaq SSR tarıhy»­ kitaptarynda skıfterdi, saqtardy, mas­sagetterdi «ıranoıazychnye plemena»­ dep anyqtaıtyn. Andron (Andronov emes, óıtkeni, ol mádenıettiń jádigeri alǵash tabylǵan jerdiń aty – «selo Andronovo», ol Andronnyń selosy degendi bildiredi, «Ivanovo detstvo» fılminiń atyn biz «Ivanovtyń balalyq shaǵy» dep almaımyz ǵoı) mádenıetiniń ókilderin akademııalyq ǵalymdar ındoırandyqtar dep sanaıtynynyń sebebi Andron, Qarasý jáne Beǵazy-Dándibaı mádenıetteriniń mu­ragerleri bolǵan saq taıpalarynyń shy­ǵys­ırandyq sáıkestendirilýine («vostochnoıranskaıa ıdentıfıkasııa») baılanys­ty. Arheologtardyń pikiri boıynsha, bul sabaqtastyq jerleý oryndary men rásim-salt­tardan, qarý-jaraqtan, keramıkadan, at ábzelderinen jáne turmys zattarynan ta­­ny­lady. «Olar ejelgi parsylarmen tyǵyz qarym-qatynas jasaǵan, tipti b.d.d. VI-V ǵa­syr­larda Ahemenıdter ımperııasynyń qu­ramyna da kirgen», delinedi «Qazaqstan ta­­rıhynda» (1 tom, A., 2010, 158-bet). Dury­syn­da, bulaı aıtýdyń ózi de azdyq ete­di. Saqtar sol ımperııany qurýǵa tikeleı qa­tys­qan deımiz biz.

Máseleniń bulaısha qoıylýynda tań­danarlyq dáneńe joq. Kezinde «Bolshaıa sovetskaıa ensıklopedııa» atty 30 tom­dyq basylymnyń ár sóılemi, ár sózi salmaqtalyp, saralanyp­ ba­ryp jaryq kórgen. Sol eńbektiń 10-tomyndaǵy «Iran» degen maqalada b.d.d. 2-shi myńjyldyqtyń barysynda Iran ter­rıtorııasyna ındoırandyq tilderde sóılegen ındoeýropalyq taıpalardyń ene bastaǵany («lıbo cherez Sr.Azııý, lıbo cherez Zakavkaze; ot nazvanııa etıh narodov arıı proıshodıt sovr. nazvanıe Irana (dr.-ıran. Aryanam – «strana arıev»). V 1-m tys. do n.e. ıran. ıazykı stalı gospodstvýıýshımı v I.») (BSE, 10-tom, M., 1972, 406-bet) aıtylady. Bul tujyrymdy «Istorııa Vostoka» atty 6 tomdyq akademııalyq eńbek te (M., 1997, 1-tom, 276-bet) qýattaıdy. «Predkı zapadnoıranskıh plemen pokınýlı svoıý prarodıný eshe do stanovlenııa v evrazııskıh stepıah kochevogo skotovodstva ı razdelenııa plemen na kochevnıkov ı zemledelsev» (283-bet) dep nyqtap qoıady. Máseleniń tipti basqasha qoıylýy da múmkin deıtinimizdiń mánisi osynda: bizge jer túbindegi Irannyń tili qalaı kelgen demeý kerek shyǵar, bizdiń tilimiz jer túbindegi Iranǵa qalaı jetken deý kerek shyǵar, bálkim?.. Saqtardyń Iran qyrqasyna Orta Azııadan barǵanyna kúmán keltirý jónsiz. Ǵylymı ádebıette bul jaıdy avtorlardyń bári biraýyzdan aıtady. Al el barǵan jerge til baratyny taǵy talassyz. «Avestadaǵy» Hvarızam – Horezm, Sýgda – Sogdıana, Margý – Margıana, Bahtrı – Baktrııa ekendigi anyq. Al Sıstan ataýyn «Istorııa Vostoka» (1-tom, 278-bet) «ot Sakastan» – po ımenı pronıkshıh týda v konse I tysıacheletııa do h.e. ıranoıazychnyh kochevnıkov – sakov» dep túsindiredi. Aıtqandaı, osy jaı burynǵy «Qazaq sovet ensıklopedııasynda» da (9-tom, 619-bet) bar. Jańa jerge toponım tasý qaı zamanda da bolǵan. Qazirgi Túrkııa jerindegi Ulytaý, Qarataý, Keles degen sııaqty jer ataýlary sonyń bir dáleli.

Sol zamandardan beri Turan men Irannyń arasyndaǵy barys-kelis pen alys-beristiń naqty dáleliniń taǵy biri – qazirgi qazaq tilindegi parsy sózderi. Nemese tipti – qazirgi parsy tilindegi saq sózderi!.. Búgingi Ortalyq Azııanyń, Pákstannyń, Aýǵanstannyń, soltústik Úndistannyń jerindegi saqtar b.d.d. I ǵasyrdyń ortasyna deıin-aq jergilikti halyqtarmen sińisip ketti, saq tili Hotanda H ǵasyrǵa deıin saqtaldy delinedi ǵylymda. Sonda olardyń sózderinen jergilikti halyqtarǵa, sonyń ishinde ırandyqtarǵa eshteńe qosylmaýy múmkin be? Múmkin emes. Qarap otyrsańyz, qazaq tilindegi farsızmder delinetinderdiń deni zattyq mádenıet uǵymdary – realııalar. Mysaly, abat, azyq, aqyr, palaý, alqa, alsha, ara, arsha, ábzel, baq, dastarqan degen sııaqty. Realııalar óte erte qalyptasady ári ózgeriske kóp túse qoımaıdy. Atqa parsylardan buryn qonǵan saqtar at ábzelderine at qoımaı kútip otyra bermegen shyǵar. Al arabızmderdiń qa­zaq tiline kóp keıin kelgeni aǵza, azan, aqıret, aqyrzaman, amal, amanat, ázireıil, álem, árip, baqalshy degen sııaqty sózderdiń sıpatynan-aq kórinip tur. Árıne, tarıhı damýdyń áldeqaıda joǵary shegine shyqqan kezinde parsy tiliniń qazaq tiline áser-yqpaly anaǵurlym artyq bolǵany anyq. Qalaı degende de, ırandyqtardyń mádenı sýbstratynda saq-skıfter qaldyrǵan iz aıqyn.

Biz Iran-Turan qarym-qatynastarynyń kúrdeli sıpatyn ańǵartý úshin saqtar men parsylardyń baılanysyna ádeıi kóbirek toqtaldyq. Al Irannyń ǵasyrlar boıynda Shyǵysta erekshe oryn alǵany belgili, uly Kırdiń, odan keıin Darııdiń tusynda búkil Batys Azııanyń Jerorta teńizi men Anatolııadan Syrdarııaǵa deıingi ara­lyqty jaılap jatqan Ahemen ımperııasy dáýren súrgeni, makedonııalyq Aleksandr joryqtarynan keıin eldiń Grekııanyń tabanyna túskeni, uly jahangerdiń óliminen soń ellındik Selevkıdter memleketiniń quramyna qosylǵany, b.d.d. III ǵasyrdyń orta­synda qazirgi Iran men Túrkimenstan sheginde Parfıan patshalyǵy qurylǵany, bara-bara soǵan búkil Iran terrıtorııasy qaraǵany, Sasan áýletiniń (III-VII ǵasyrlar) zamanynda zoroastrızm qalyptasyp, «Avestanyń» kanondyq mátini bekitilgeni, sol tusta manıheılik dini ornyqqany, kúsheıgen Sasan memleketiniń Ońtústik Arabııany, Sırııany, Palestınany, Egıpetti basyp alyp, Vızantııaǵa qater tóndirgeni mektep oqýlyqtarynan da jaqsy málim.

«Álemdik dinge aınalǵan birde-bir din, hrıstıandyq ta, býddızm de, basqalary da dál ıslamdaı tez tanylǵan emes. Birde-bir til dál arab tilindeı halyqaralyq deńgeıde tez moıyndalǵan emes. Birde-bir órkenıet dál ıslam órkenıetindeı tez qalyptasqan emes. Qumnan shyqqan arabtar hıjradan (622 jyl), Muhammed paıǵambardyń Medınege kóshýinen júz jyldan sál ǵana astam ýaqyt ótkende Batys Eýropanyń qaq júregine – Pýatege jetti, olardy sol jerde Karl Martell toqtatty, 751 jy­ly Ortalyq Azııanyń júregine jetti – Talas ózeniniń boıynda qytaılardyń tas-talqanyn shyǵardy» – Jan-Pol Rýdyń osy sózderinen keıin (atalǵan kitap, 194-bet) arab jaýgershiligi zamanynda Irannyń Arab halıfatynyń quramyna tez-aq qosylǵanyna, arab tiliniń talaı ǵasyrlar boıy memlekettiń jáne ádebıettiń tiline aınalǵanyna tańdanýdyń jóni joq. Osy tusta qazaq oqyrmany úshin qajetti myna bir oıdy ortaǵa sala keteıik. Irandy ıslamdandyrý úderisi tusynda eldi arabtandyrý qatar júrgenin umytýǵa bolmaıdy. Sırııa, Egıpet, Týnıs, Irak sııaqty elder sol zamanda arabtildi memleketterge aınalǵanymen qoımaı, bara-bara tipti arab elderi bolyp ta ketken. Iran she? Iran ıslamdy sol elderdiń bárinen tezirek jáne tolyǵyraq qabyldaı turyp, ırantildi memleket retinde saqtala aldy. Sol arqyly Iran Iran bolyp qaldy. Islam áleminen ózgeshe oryn aldy. Áıtpese, arab tili o bas­ta parsylarǵa rýhy jaǵynan tipti kereǵar keletin semıt tobynyń tili ǵoı.

Sol syn saǵatta parsy tilin qarapaıym pahlavı túrinde saqtap qalǵan fenomen kúsh – aýyl-aýylda, úıdi-úıde tek óz tilinde sóıleýin qoımaǵan qarapaıym halyq bolsa, ony óz tuǵyryna qaıta qondyrǵan, tipti burynǵysynan da bıiktetken adam – Fırdoýsı. Oǵan sıpattama berý artyq. V.Lomovtyń: «Ulylardy salystyryp jatý maǵynasyz áýreshilik, sóıtse de, Azııanyń Eýropadan úlkendigi qanshalyqty daýsyz bolsa, Fırdoýsıdiń kez kelgen Eýropa aqynynan úlkendigi sonshalyqty daýsyz» degen sózin keltirýmen shekteleıik. Parsy poezııasynyń jaryq jeti juldyzy (Fırdoýsı, Rýdakı, Omar Háııam, Rýmı, Saǵdı, Hafız, Jámı) jaıynda da jaıyla jazyp jatpaı-aq qoıaıyq. Kemeńger Getege bir dosy: «Sizdiń ne armanyńyz bar eken. Álemdegi eń joǵary dárejege jetken aqyn bir ózińiz ǵana bolyp tursyz ǵoı?» degende: «Joq, olaı demeńiz, sonaý Shyǵystyń ataǵy kókpen talasqan jeti aqyny turǵanda bizge úles qaıda. Eger meni solarmen salystyrsa, olarmen aramyz aspan men jerdeı bolar edi», dep ulylyq pen kishilikti qatar kórsetkenin eske salyp qana óteıik. Parsy men saqqa, Iran men Turanǵa ortaq danyshpandar Zaratýshtra men Anaharsıstiń ózderi nege turady? Iran men Turan demekshi, Turmaǵambet shaıyr «Shahnamaǵa» kirispede: «Sóziniń kóbiregi kórinedi, Turanmen soǵystyrý Iran elin. Ekeýi o basynda týysqanmen, Shaıqaǵan bir-biriniń shalqar kólin. О́zderiń oqyǵanda baıqarsyńdar, Sebepshi bolǵandyǵyn oǵan neniń. Irannan Rústemdeı batyr týyp, Turannyń talqandaǵan taý men belin», dep tógiltken tusta máseleniń mánisin dál aıtqan. Jalpy, o bastaǵy týysqandar bir ketisse qatty ketisedi. Mysaly, arabtar men evreıler sııaqty. Onyń ústine jaýgershilik zamanda, soǵystan olja túsirý aıyptalmaıtyn dáýirde neshe túrli jaǵdaı bolǵan ǵoı. Biraz tarıhshylar Kırdiń Syr boıyna joryǵy massagetterdiń tonaýshylyq shabýyldaryna kek qaıtarýdan týǵan dep te sanaıdy.

Otarshyldyq oırandaryn oıǵa alǵanda myna dúnıede bári de salystyrmaly ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Dáýreni júrip turǵanda tirshilik ıesin túgel titiretken Parsy ımperııasynyń da basynan baǵy taıǵan, jat jurttyqtarǵa kúni qaraǵan kezeńderi kóp. Mynany aıtsaq ta jeter: 1750 jyly taqqa otyrǵan Kárim han keıingi 700 jyldyń ishinde bılik basyna kelgen birinshi ırandyq eken!..

Iran tarıhynda túrikterdiń alar orny da bólekshe. On birinshi ǵasyrda parsy jerine basyp kirgen oǵyz túrikter 1040 jyly Dandenakan degen jerde Ǵaznaýı áýletiniń áskerin talqandady da, Saljuqtar (Seljúkter) memleketin qurdy. Saljuqtar eldi sultanattarǵa bólip, atabekter arqyly basqara júrip, Irannyń tutastyǵyna qatty syna qaqty. On úshinshi ǵasyrda mońǵoldar tepkisine túsip, keıinnen Shyńǵys hannyń nemeresi Qulaǵý qurǵan ılhandar (elhandar) ulysyna kirgen Irandy biraz ýaqyt jalaıyrlar da bılegen. «Eke Ulys jarym álemdi dárgeıine keltirgen zamandarda jalaıyr Shyǵysta Qytaı-Shúrjen tarabyna jaıylyp, Batysta – Joshy, Shaǵataı ulystaryna keńinen taralady, ásirese, Qulaǵý bıligindegi Iran jurtynda aıryqsha yqpalǵa ıe bolypty, keıinirek, ımperııanyń ydyraý kezeńinde jalaıyr áýleti baıtaq Baǵdatty alyp, Teristik Iraq, Kúrdstan men Ázirbaıjan sheginde derbes, jańa bir ulys qurady (1336 – 1432)» (M.Maǵaýın. Shyńǵys han, A., 2011, 252-bet). Iranǵa Ámir Temir ámirin júrgizgen zamannyń áńgimesi ózinshe bólek. Ol tusta Temir ımperııasynyń quramyna qosylǵan bul elde Aqqoıly (Akkoıýnlý), Qaraqoıly (Karakoıýnlý) memleketteri qurylǵany, olardyń negizgi arqa súıegeni Kishi Azııadan kelgen túrkilik kóshpeli taıpalar – qyzylbastar bolǵany da tarıhtyń ózinshe bir qyzǵylyqty betteri. 1722 jyly aýǵandar Iranǵa shabýyl jasap, Isfahandy shaýyp, taqqa Mahmud handy otyrǵyzǵanda Sefevıdter áýletiniń sońǵy ámirshisi Nádir shah ony balasymen qosa óltirip, Iranda Afsharıdter bıligin ornatqan. Nádir shah sol kezde tipti memlekettik dindi az ýaqytqa súnnızm etip te jibergen. Aıtqandaı, ózimizdiń Mahambettiń arǵy tegi qyzylbastardan, qyzylbas bolǵanda da dál sol Nádir shahtyń tikeleı ózinen taraıdy dep sanaıtyn kózqaras ta joq emes qoı.

On toǵyzynshy, jıyrmasynshy ǵasyr­lar, ásirese, myńjyl­dyq­tar toǵysatyn tus Iran­dy talaı-talaı synaqqa sal­ǵa­ny talassyz. Zamanynda jahannyń jartysyndaıyn jaılaǵan jurttyń jetinshi ǵasyrdan beri óz bıliginen aıyrylyp, jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasyna jetkenshe óz tarıhyn basqalarǵa jazdyrtyp kelgeni, aqyr aıaǵynda adamzat shejiresindegi kóne de jarqyn ór­ke­nıettiń kúıreýine – ıran­tildi keńistiktiń áńki-táńkisi shyǵýyna ákelgeni barshaǵa belgili. Áńki-táńkisi shyqqany emeı nemene, eger ırantildiler búginde úsh-aq memlekette (Iran, Aýǵanstan, Tájikstan) sany basym halyq kúıinde qalsa, onyń bireýinde, mine, otyz bes jyldan beri zobalań jalǵasyp jatsa, taǵy bireýi kúnin zorǵa kórip, shekarasyn sheteldikterge kúzettirip otyrsa, taǵy bireýi álemdegi barlanǵan munaı qorynyń shamamen 10 paıyzyna (132 mlrd. barrel), dúnıe júzindegi tabıǵı gaz qorynyń 16 paıyzyna ıe bola tura, ekonomıkalyq qýaty ishki jalpy ónim kólemi boıynsha Azııada tek Qytaıdy, Japonııany, Úndistandy, Ońtústik Koreıany ǵana alǵa sala tura, ózindik derbes saıa­sat júrgize almaı otyrsa. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastala salysymen mol munaı kózi úshin Irandy KSRO men Anglııanyń eki jaqtap baqylaýǵa ala qoıǵany, 1943 jylǵy Tehran konferensııasynda úsh eldiń basshylary – Rýzvelt, Cherchıll, Stalın soǵystan keıingi Iran taǵdyryn da aıqyndaǵany, soǵys bite salysymen, 1945 jyly aldymen eldegi ázerbaıjandardyń, artynsha kúrdterdiń respýblıka quryp, bóline qalǵany, olardy qan tóge júrip taratyp, el tutastyǵyn zorǵa saqtaı alǵany munyń kóp dáleliniń biri. Qazir de Irannyń jaqsy aty shyǵyp turǵany shamaly. Ol eldi demokratııalyq talaptardy túgel saqtamaıdy dep te kinálaıdy, atom bombasyna ıe bolýǵa jantalasyp jatyr dep te kúmán aıtady. BUU minberiniń ózinen «Amerıkanyń kózi joıylsyn!», «Izraıldiń aty óshsin!» dep sóıleýden taıynbaıtyn el basshylyǵynyń ondaı kúmán aıtýǵa jıi-jıi ilik berip turatyny da ras. Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasynyń beıbit sıpaty nemese olardyń shynynda da baıytylǵan ýran arqyly ıadrolyq qarý jasaýdan taıynbaıtyny (ony eki maqsatqa da qoldanýǵa bolatyny belgili) degen sııaqty máselelerdi talqyǵa salyp jatý aǵymdaǵy saıasatqa kóp soǵa qoımaıtyn, tanymdyq-taǵylymdyq turǵydaǵy bul aıdardyń tabıǵatyna tán emes. Sóıtse de, biz Iran eliniń memlekettik merekesi – 1 sáýir – Islam revolıýsııasy kúni qarsańynda jarııalap otyrǵan bul maqalamyzda aldaǵy aıda Almatyda qaıtadan jalǵasatyn altylyqtyń araaǵaıyndyq kelissózderi adamzatty jappaı qyryp-joıý qarýynan qutqarý jolyndaǵy bir beles bolady dep sengimiz keletinin aıtpaı da kete almaımyz.

Bir jaqsy jeri – ómir tek saıasattan turmaıdy, demokratııanyń ólshem-talaptaryna da árqıly qaraýdyń jóni bar. Aınalyp kelgende, el bolashaǵynda demografııanyń orny demokratııadan artyq bolmasa esh kem emes. Eń bastysy – el halqynyń erteńgi kúnine degen senimi. Munda ol senim bar. Nyq senim. «Irandyq bebı-bým» delinetin demografııalyq jarylys tańǵaldyrarlyq. 2003 jylǵy málimet boıynsha, Iran halqy 1975 jylǵydan eki ese ósken eken! Bala týý qarqynyn tek sekseninshi jyldardyń ortasynda ǵana tejeı alǵan (jylyna 3 paıyzdyq ósimnen 1,1 paıyzdyq ósimge túsirgen) bul elde qazirdiń ózinde turǵyndardyń 45 paıyzy – jıyrmaǵa deıingi jastar! Jalpy, mundaǵy jurttyń 61 paıyzynyń jasy otyzǵa jetpegen. 2050 jylǵa deıin Iran halqynyń sany 90 mıllıonǵa barady dep boljanýda. 2011 jylǵy málimet boıynsha elde 77 mıllıon adam turady. Shetelderdegi ıran dıasporasy 4 mıllıon adam dep shamalanady, olardyń kóbi 1979 jylǵy ıslam revolıýsııasynan keıin qonys aýdarǵandar. Halyqtyń dini qatty, dili berik, aǵzasy taza.  Sherhan aǵamyzdyń Tehranda júrip, «Iran baqtyń elinde Áýlıege tabyndym. Adamdardyń bári saý, Mas orysty saǵyndym» dep óleńdetetini sodan.

Ekonomıkalyq qıynshylyqtar demografııalyq daǵdarys ta týyndatyp jatyr. Kóptegen jastar jaǵdaıyn durystaǵansha otbasyn qurýǵa asyqpaıtyn minez shyǵarǵan. Irannyń memlekettik energetıkalyq kompanııasy ana bir jyly tipti boıdaq qyzmetkerler qyrkúıek aıyna deıin úılenbese nemese turmysqa shyqpasa jumystan bosatylady degenge deıin barǵan kórinedi. Iran – kóp ultty el. El halqynyń 24 paıyzyn quraıtyn ázerbaıjandardyń ózi 20 mıllıonnan asady. Shamamen 6-7 mıllıondaı kúrd bar. Musylmandardyń deni – shııtter. Súnnıtterdiń úles salmaǵy 10 paıyzdyń tóńireginde.

1993 jylǵy saparymyzda birneshe qalada bolǵanbyz. El astanasy (aıtqandaı, parsy tilinen bizge aýysqan sózdiń biri osy – astana) Tehrannyń ataýy teh – túp jáne ran – betkeı degen sózderden quralǵan. Rasynda da, qala taý betkeıiniń eteginde jatyr. Biz ornalasqan qonaqúıden taý jaqtaǵy burynǵy shahtyń saltanatty saraıy kórinip turǵany áli kóz aldymyzda. Negizinen taýly-qyratty óńirdi alyp jatqan Iran qalalary jap-jasyl. Tehranda ne kóp, park kóp. Shamamen qansha dep oılaısyz? Esh ýaqytta taba almaısyz – qalada 800-ge jýyq park bar. Osyndaı jasyl jelekke orap qoımasa aglomerasııa­symen qosqanda 14 mıllıon adam turatyn astanada qıyn-aq bolar edi. Tehrandaǵy bizge aýyz ashqyzyp, kóz jumǵyzǵan jerdiń biri – kilem mýzeıi. «Kilem emes, haty ǵoı kilemshiniń» dep aqyn jyrlaǵandaı, mýzeıdegi jádigerlikterdi kórip otyryp, adamnyń qabiletine de, qııalyna da shek joqtyǵyna senesiz. 1935 jylǵa deıin Persııa atanyp kelgen bul eldiń bas­ty brendteriniń biri – parsy kilemderi. Olardyń álemge eń áıgilisi, árıne, Pazyryq kilemi. Taýly Altaıda, qazirgi Reseı men Mońǵolııa shekarasyna jaqyn jerde 1947 jyly tabylǵan ol kilemniń Ahemen áýletiniń zamanynda (b.d.d. 558 – 330 jyldar) toqylǵany zertteýler arqyly anyqtalyp otyr. Pazyryq kilemin Ermıtajdan kórgen adam onyń parsy kilem toqý óneriniń bastaý-bulaqtarynyń biri ekendigine esh kúmán keltirmeıdi.

Isfahanǵa baryp, Imam meshitin kórseńiz de, Álı Qapý saraıyn, Qyryq ustyn saraıyn, Allahverdı han kópirin qyzyqtasańyz da, Shırazǵa baryp Hafız ben Saǵdıdiń zıratyna táý etseńiz de, jalpy kólemi 13 myń sharshy metrdeı jerdi alyp jatqan Kárim han qamalyn aralasańyz da, Shırazǵa jaqyn jerdegi Persepolıske (bul qala «parsylar qalasy» degen maǵynada grekshe atalyp ketken, áıtpese, óz aty – «Taht-e Jamshıd», ıaǵnı Jámshıd taǵy) baryp, Apadana saraıyna ań-tań qalsańyz da, oıyńyzdan bir kúdik ketpes. Ol «Nege qazir bulaı emes?», «Nege búginde myna dúnıeniń baǵasy basqasha?», «О́rkenıetter básekesine Shyǵystyń shynymen shydas bere almaǵany ma?» degen oılar bolýy da ábden múmkin. Bálkim, óz kózińizge ózińiz senbeı, atam zamandaǵy Azııanyń artyqshylyǵy ertegige elitkishteý elderimizdiń qııalynan týǵan joq pa eken ózi degendeı kúmánge de berilersiz.

Ǵylym sózine júgineıik. «Istorııa Vostoka» atty 6 tomdyqtyń 3-tomyndaǵy «Shyǵys pen Batys órkenıetteri Jańa zaman sheginde» degen taraý bylaı bas­talady: «Jańa zaman sheginde Shyǵys álemniń eń baı ári halyq tyǵyz ornalasqan bóligi edi. 1500 jyly Shyǵys elderinde (Azııa men Soltústik Afrıka) shamamen 288 mıllıon adam nemese Jer júzi halqynyń 68 paıyzy turdy. Eýropadaǵy ónerkásiptik revolıýsııaǵa deıin oǵan álemdik ónerkásiptik (manýfaktýralyq-qolónerlik) óndiristiń shamamen 77 paıyzy tıesili edi. Salystyrmaly túrde alǵanda joǵary túsim beretin anaǵurlym qunarly topyraqty óńirler de osynda bolatyn. Mysaly, Moǵoldyq Úndistanda Akbardyń tusynda (1556-1605) bıdaıdyń ortasha ónimdiligi gektarynan 12,6 sentnerdi, arpanyń ortasha ónimdiligi gektarynan 13,1 sentnerdi quraǵan, al bul kórsetkish Batys Eýropa elderinde tıisinshe gektarynan 7-8 sentnerdi quraıtyn. 1500 jyly álemniń halqy 100 myńnan asatyn 31 iri qalasynyń 25-i Shyǵysta, tek 4-ýi ǵana Eýropada (2-ýi Afrıkada) boldy. HVII ǵasyrǵa deıin Shyǵysqa baryp qaıtqan eýropalyqtardy taýarlardyń, ásirese, matalardyń moldyǵy men joǵary sapasy, qalalardaǵy adamnyń tyǵyzdyǵy, qolónershilerdiń sheberligi, ámirshilerdiń baılyǵy men qýattylyǵy tańǵaldyratyn. О́nerkásiptik revolıýsııaǵa, is júzinde HIH ǵasyrdyń basyna deıin Shyǵys elderi Eýropaǵa negizinen tutyný taýarlary men basqa da daıyn ónimderdi eksporttaýmen keldi» (M., 1997, 28-bet).

Sóıtip, Iran baqtyń eli týraly shabyttanyp-aq jazatyndaı maqalany ekonomıkaǵa tirep, qurǵaq sıfrlarmen aıaqtaýǵa týra kelip tur. Qalasaq ta, qalamasaq ta, dúnıe dıdaryn úshinshi myńjyldyqta aldymen ekonomıka, ekonomıka, taǵy da ekonomıka aıqyndaıtyny anyq bolyp otyr. Biz áńgime arqaýyna aınaldyrǵan Iran eliniń ǵana emes, barlyq elderdiń bolashaqtaǵy taǵdyryn jahandyq ekonomıkalyq jarys jantalasyndaǵy jaǵdaıy sheshedi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qateriniń qatarynda jetinshi syn-qater retinde Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııany ataǵany da sondyqtan.

_________________________________________

Sýrette: Tehrandaǵy Azadı (Azattyq) alańy.