Juma, 31 mamyr 2013 2:36
«Ońasha buzaýdan ortaq ógiz artyq» ekendigin dáleldemek bolǵan Eýroodaq ıntegrasııalyq yntymaqtastyqtyń eren úlgisin kórsetip, kári qurlyqtyń damyǵan elderin bir valıýtaǵa telmirtip, eýroaımaqqa kirgizdi. Integrasııalyq birigýdiń ıgiligin kórýge yntalanǵan Eýropa elderiniń úkili úmitin ortaq valıýta – eýro aqtaı alar emes. Eýroǵa táýeldi bolyp qalǵan Eýropa ekonomıkasy tyǵyryqqa tunshyqty. Osy oraıda, jahandyq qarjy júıesin reformalaý týraly ıdeıanyń pisip-jetilgenine taǵy da tánti bolamyz.
Juma, 31 mamyr 2013 2:36
«Ońasha buzaýdan ortaq ógiz artyq» ekendigin dáleldemek bolǵan Eýroodaq ıntegrasııalyq yntymaqtastyqtyń eren úlgisin kórsetip, kári qurlyqtyń damyǵan elderin bir valıýtaǵa telmirtip, eýroaımaqqa kirgizdi. Integrasııalyq birigýdiń ıgiligin kórýge yntalanǵan Eýropa elderiniń úkili úmitin ortaq valıýta – eýro aqtaı alar emes. Eýroǵa táýeldi bolyp qalǵan Eýropa ekonomıkasy tyǵyryqqa tunshyqty. Osy oraıda, jahandyq qarjy júıesin reformalaý týraly ıdeıanyń pisip-jetilgenine taǵy da tánti bolamyz.
Sońǵy birneshe jyl qatarynan qaryz daǵdarysyna belshesinen batqan Grekııa, Ispanııa, Italııa sııaqty kári qurlyqtyń múıizi qaraǵaıdaı elderi daǵdarys tuńǵıyǵyna belshesinen batyp, jappaı jumyssyzdyq keselinen aıyǵa alar emes. Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda eýroaımaqtyń ónerkásiptik jáne qyzmet kórsetý belsendiligin aıqyndaıtyn satyp alý jónindegi PMI ındeksi 46,9 pýnktten 47,7 pýnktke ǵana ósken. Iskerlik belsendiliginiń ósimin kórsetetin 50-shi pýnktke bul ındekator sońǵy 16 aıdan beri birde-bir ret kóterilip kórgen joq. О́nerkásiptegi quldyraý sońǵy 2 jyl boıy jalǵasyp keledi. Eýrokomıssııanyń baıandamasy boıynsha, bıylǵy jyldyń 1-shi toqsanyndaǵy resessııa kútkendegiden de tereńdep ketken. Sonymen birge, jumyssyzdyq keseli de tómender emes.Ekonomıka boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty Edmýnd Felpstiń aıtýynsha, Eýropalyq odaqqa kirgisi keletin memleketterdiń úkimeti bul ekonomıkalyq blokqa kirgennen keıin bolatyn táýekelderdi áli de tolyq sezinip bolǵan joq. Sońǵy kezde kóptegen memleketter Eýropalyq odaqqa kirip, eýro aımaǵyna qosylýdyń tıimdiligine barynsha kúmán keltire bastady. Máselen, Islandııa jalpyulttyq referendým ótkizgenge deıin Eýropalyq odaq quramyna kirý jónindegi kelissózderdi toqtatý týraly sheshim qabyldady. Sońǵy jyldary barynsha aıqyn kórinip otyrǵanyndaı, Ulybrıtanııa osy ekonomıkalyq bloktyń quramyna kirýdi «uzyn arqan, keń tusaýǵa» salyp, eýroaımaǵyna qosylý máselesin barynsha sózbuıdalyqqa salyp keledi.Eýroodaqtyń eń baıyrǵy músheleriniń birinen sanalatyn Danııa memleketi de bul odaq quramynda asa belsendilik tanytyp júrgen joq. Danııalyqtar sonaý 1992 jyldyń ózinde ortaq valıýta – eýro aımaǵyna kirýden bas tartty. Sońǵy kezde júrgizilgen suraý salýlardyń ózi áli kúnge deıin kóptegen danııalyqtardyń ózderiniń tól valıýtasy – kronaǵa basymdyq beretindigin baıqatady.Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka boıynsha 2006 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Edmýnd Felps jaqynda «Blýmberg» telearnasyna bergen suhbatynda eýronyń erteńine, jalpy, Eýropalyq odaqtyń bolashaǵyna senimsizdigin ashyq aıtty. «Biz Eýropalyq eksperımenttiń jaǵdaıyn jan-jaqty baqylap kelemiz. Meniń oıymsha, onyń bolashaǵy baıandy bolatyndyǵy neǵaıbil. Qazirdiń ózinde Eýropalyq odaqtyń ydyramaıtyndyǵyna eshkim kepildik bere almaıdy. Sońǵy jyldary kári qurlyqty qursaýlaǵan qarjylyq qaryz daǵdarysy eýroaımaqtyń úlken qurylymdyq qatelikterin aıqyn kórsetip berdi. Is júzinde Eýropalyq odaq quramyndaǵy barlyq memleketter derlik kapıtaldaryn syrtqa shyǵaryp áketýge daıyn. Biz búginde eýroaımaq elderindegi bank depozıtteriniń bir elden ekinshi elge jıi «qonys aýdaryp» otyratyndyǵyn baıqap kelemiz. Naq osyndaı ahýal qalyptasqan kezde, dál qazir Eýropalyq odaqqa jáne eýroaımaqqa kirýge yntaly memleketterdi tabýdyń ózi ońaı emes. Bul – «Qandaı ádemi úı ekenin qarańyzdarshy! О́kinishke oraı, ol qazir órtenip jatyr. Alaıda, biz ony báribir satyp alamyz», degen asyǵys daýryqpamen para-par», dep atap kórsetti óziniń suhbatynda Edmýnd Felps.Qalaı bolǵanda da, dúnıe júziniń órkenıetti aqyl-oıy búginde Eýropany daǵdarystan shyǵarýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýda. Bul rette dýaly aýyz sarapshylardyń pikiri kári qurlyqty daǵdarys tuzaǵynan qutqarýdyń tıimdi joly ekonomıkalyq damýdyń jańa baǵyttaryn belgilep, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa barynsha betburys jasaý qajettigine saıady. Eýropa «shómishten qysý» saıasatynan qutylyp, óndiristik damý jolyna túsýi kerek. Anglııanyń premer-mınıstri Devıd Kemeronnyń pikirinshe, Eýropalyq memleketter ekonomıkalyq jaǵynan jyldam damyp bara jatqan memlekettermen áriptestik qatynastar jasap, ózara tıimdi kelisimderge jol berýi kerek. Eýropanyń ekonomıkalyq ahýalyn tereń zerdelegen sarapshylardyń da, saıasatshylardyń da biraýyzdan moıyndap otyrǵanyndaı, bul qurlyqta beleń alǵan ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵýdyń tıimdi joldarynyń biri qordalanǵan ınvestısııalyq baǵdarlamalarǵa serpin berip, eńbek ónimdiligin barynsha arttyrý bolyp tabylady.Álem ekonomıkasyn, onyń ishinde Eýroodaqty turalatqan daǵdarystan shyǵýdyń tıimdi joldaryn izdeý máselesi kúni keshe ótken VI Astana ekonomıkalyq forýmy men Elbasynyń bastamasymen tuńǵysh ret ótkizilgen Búkilálemdik daǵdarysqa qarsy konferensııada (BDQK) da keńinen talqylandy. BUU-nyń qoldaýymen ótip otyrǵan BDQK-nyń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sońǵy jyldary Eýropa elderi iri ekonomıkalyq, banktik, fıskaldyq jáne saıası daǵdarysty bastan ótkerip jatqandyǵyna toqtala kelip, bıylǵy jyly Eýropadaǵy jumyssyzdar sany 26 mıllıon adamǵa jetip, osydan 5 jyl burynǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 1,5 esege óskendigin atap kórsetti. Al, Halyqaralyq valıýta qorynyń burynǵy basshysy Domınık Stross-Kan BDQK otyrysynda sóılegen sózinde Eýropalyq odaqtyń qurylymyn qatty synǵa alyp, kári qurlyqtyń uzaqqa sozylǵan qarjy daǵdarysynan shyǵý joldaryn belgileýge baılanysty óziniń naqty pikirlerin ortaǵa saldy. «Eýropa memleketteri jumyssyzdyqpen kúres saıasatyn ustanyp otyr. Biraq, soǵan qaramastan jumys oryndary ashylǵan ınfraqurylymdyq jobalardy qysqartyp jatqandaryn oılap ta otyrǵan joq», dep atap kórsetti ol.Búkilálemdik daǵdarysqa qarsy konferensııa qorytyndysynda arnaıy deklarasııa qabyldandy. «Daǵdarysqa qarsy bul konferensııa der kezinde ótkizilip otyrǵan konferensııa. Shara barysyndaǵy bizdiń usynystarymyz daǵdarysqa qarsy kóptegen máselelerdiń jaýabyn tabatyny daýsyz. Bul konferensııa jahandyq daǵdarystan qutylýda óziniń yqpalyn tıgizetini anyq. Búgin qabyldanyp otyrǵan deklarasııa shynymen de óte mańyzdy. Osy Astana deklarasııasy «myńjyldyq maqsattaryn» júzege asyrýǵa serpin beredi. Meniń oıymsha, Astana ekonomıkalyq forýmy «ǵalamdyq sheshimder» qabyldaıtyn alań ekenin taǵy bir márte dáleldedi», – dedi deklarasııaǵa qol qoıý rásiminde BUU Bas hatshysynyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi orynbasary Ý Hýnbo.Álemge belgili sarapshylar men mamandardyń pikirinshe, VI Astana ekonomıkalyq forýmynyń jahandyq ekonomıkany daǵdarys qursaýynan shyǵarý joldaryn izdeýdegi paıdasy asa zor. Forýmǵa qatysýshylardyń biraýyzdy pikiri boıynsha, daǵdarystan qutylýdyń birinshi kezektegi tıimdi joly álemdik qarjy júıesin reformalaý, qarjylyq baqylaý jáne retteý sharalaryn kúsheıtý, jańa tehnologııalarǵa ınvestısııa salýdy barynsha yntalandyrý bolyp tabylady. Sonymen birge, daǵdarysqa qarsy kúrestiń birinshi kezegindegi álemdik qoǵamdastyq jumyssyzdyqty joıýdyń barlyq múmkin bolǵan sharalaryn is júzine asyrýy kerek. Ozyq oıly adamzat jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, álemdik áleýmettik ádilettilikti ornyqtyrý jolynda qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa tıis.
Jylqybaı JAǴYPARULY,«Egemen Qazaqstan».