– Qazaqstan tarapy Sırııa elindegi soǵysty doǵarý jáne ol memlekette tatýlyq pen kelisim ornatý barysyna aıryqsha atsalysqany esimizde. Bul sózimniń birden-bir aıǵaǵy retinde Sırııadaǵy jaǵdaıǵa oraı sońǵy eki jyl boıy ótkizilgen Astana prosesiniń 11 raýndyn atap aıtý kerek. Bul kelissózder Sırııadaǵy kóp aımaqta tynyshtyq ornatýǵa, qantógistiń toqtaýyna yqpal etkeni ras. Áńgimemizdi osy oqıǵalardyń jalǵasy ispettes «Jýsan» operasııasynyń alǵashqysynan bastasaq...
– Durys aıtasyń. Alaıda, sóz basynda halyqaralyq terrorızm dertimen kúres isi elimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesi aıasyndaǵy abyroımen támamdalǵan qyzmetimizde de aıryqsha oryn alǵanyn da aıtýǵa tıispiz. Al operasııaǵa kelsek, bul tolyq gýmanıtarlyq sarynmen uıymdastyrylǵan shara boldy. Munyń sátimen ótýine elimizdiń birqatar quzyrly mekemeleri, ózge de shet elder jáne álemdik deńgeıdegi uıymdar atsalysqanyn da bilgenimiz jón.
«Jýsan» operasııasy birneshe aıǵa sozyldy. Ony júrgizýde arnaıy mamandar kóptegen qıyndyqtardy bastarynan ótkerdi. Osy rette «Elge oralǵan dindarlardan aınalasyna qaýip-qater joq pa?» degen suraqtyń týatyny da anyq. Iá, alǵashqy «Jýsan» operasııasy aıasynda elge 6 er kisi, 11 áıel jáne 30 bala qaıtaryldy. Búginde olardyń ishinde 6 er adam men 1 áıeldiń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, sotqa deıingi tergeý jumystary bastalyp ketken. Sonymen qatar elge jetkizilgen ózge azamattar ekstremıstik is-qımyldar turǵysynan janjaqty tekserilý ústinde. Eger mundaı oqıǵalar dáleldenetin bolsa, álbette qylmystyq jaýapkershilik sharalaryna tartylady.
Sóz oraıynda aıta keteıin, osy ýaqytqa deıin basqa eldegi dinı soǵys oshaǵynan kelgen adamdardyń 40 paıyzǵa jýyǵynyń ǵana kináli ekendikteri anyqtalyp, jazaǵa tartylǵan. Dese de osy jolǵy maqsat ta, múdde de – ózgeshe. Sebebi, bizdi alańdatqany – balalar edi. Olardy atajurttaryna tolyq jetkizdik.
– Jer betindegi ekstremıstik jıhadshyl uıymdardy Irak pen Sırııaǵa shaqyryp, halıfat qurýǵa nıettengen "Islam memleketi" atty terrorlyq aǵym jeńilis tapty. Birikken koalısııa kúshteri men Irak pen Sırııanyń armııalary olardy basyp alǵanyn jahanǵa jarııa etti. Dese de, munymen soǵys bite qoıǵan joq. Áli de túıini tarqatylmaǵan ǵalamdyq problemalar jeterlik. Sondyqtan da keshe ǵana halyqtyń kópshilik daýsymen jeńiske jetken Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń nusqaýymen Elbasynyń «Jýsan» operasııasy jalǵasyn tapty. 7-9 mamyr aralyǵynda taǵy da bir top qandasymyz qaqtyǵys aımaǵynan elge qaıtaryldy. Osy oqıǵa jóninde ne aıtasyz? Ekinshi operasııanyń el múddesi úshin qandaı mańyzy bar?
– Sırııa topyraǵynan bul operasııa barysynda 230-dan asa qazaqstandyq azamat, onyń ishinde 156 bala Otanyna jetkizildi. Sońǵysynyń 18-i jetim jetkinshek eken. Sonymen qatar 59 áıel bar. Bul egemen ári jas memleket úshin halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy salmaqty is boldy. Sonymen qatar elimiz óz adamdarynyń taǵdyryna nemketti qaramaıtyndyǵyn taǵy bir dáleldedi. Biz álem elderine tatýlyǵymyz pen birligimiz arqyly tanylǵanbyz. Al, Eýropa men álemniń keı elderi Sırııaǵa attanǵan azamattaryn qaıtarý nemese bas tartý týraly naqty sharalar qabyldaǵan joq áli. Sondyqtan «Jýsan» operasııasy Qazaqstannyń jaýapkershiligi men bedelin tereńdete tústi. Osy oraıda, mundaǵy basty múdde din de, lańkestik te emes, adamdarymyzdyń taǵdyry men amandyǵy ekenin aıtý kerek.
Taǵy bir nársege basa nazar aýdarǵan jón: biz «Jýsan» arqyly óz qandastarymyzǵa jańa ómirdi basynan bastaýǵa múmkinshilik berdik. Halyqaralyq radıkılızasııany zertteý ortalyǵynyń byltyrǵy málimetinshe, sodyrlardyń qataryn álem elderinen 41 490 adam tolyqtyrǵan. Munyń 13 paıyzyn áıelder qurasa, 4600-deıi jetkinshekter men jas qyzdar. Al munyń kóbisi Eýropa memleketterinen. Mine, Eýropa elderiniń bıligi osy azamattarynan bas tartýda.
– Kózqarastary búlinip, sanalary ýlanǵan sol azamattardyń endigi taǵdyry qalaı bolady eken? Olar zaıyrly qoǵamnyń múshesi retinde ómir súre ala ma?
– Árıne, olardyń qoǵamnyń tolyqqandy azamaty bolýyna barynsha múmkindik beriledi. Aıtalyq, arnaıy ońaltý ortalyqtarynda kásibı psıhologtar men teologtar tarapynan qalyptasý úshin járdem beriledi. Bizde destrýktızm men radıkalızmniń qurylymdaryn tanıtyn, jat aǵymdyqtarmen jumys isteı alatyn, ıslam aqıdasyn dástúrli arnaǵa tarta alatyn kadrlar barshylyq. Tek bul sharalardy júrgizýge ýaqyt kerek.
Al raıynan qaıtpaıtyn nemese qylmysy bar azamattardy elimizdiń quqyq qorǵaý organdary naqty faktorlar boıynsha nazarlaryna alyp, tıisti sharalar qoldanylady. Qandaı adamnyń bolsa da adamzat aldynda jasaǵan kinási jaýapsyz qalmaýy tıis dep bilemin.
«Jýsan-2» operasııasymen elge kelgender týraly aıtsaq, olar búginde Aqtaý qalasyndaǵy ońaltý ortalyǵyna ornalastyrylǵan. Qandastarymyzben saýatty, bilikti mamandar men teologtar úzilissiz jumys júrgizedi. Jat pıǵyldy uıymdardyń jeteginde ketkenderge, sanasy ýlanyp, aldanyp qalǵandarǵa birinshi psıhologtyń kómegi kerek. Qazirdiń ózinde bul baǵyttaǵy sharalardyń oń nátıje berip jatqandyǵyn bilgenimiz jón. Bıylǵy qańtarda elimizge qaıtarylǵan áıelderdiń deni radıkaldy kózqarastarynan aıyǵyp, azapty ómirlerinen bas tartty. Tipti, jumysqa ornalasyp, týystarynyń ortasyna qosyldy. Balalary mektep tabaldyryǵyn attap, balabaqshaǵa baryp júr.
– «Jýsannyń» alǵashqy eki operasııasy týraly jan-jaqty áńgimelegen sııaqtymyz. Endi 28-31 mamyr kúnderi oryndalǵan «Jýsan-3» týraly bilsek. Osy operasııamen Sırııadaǵy qandastarymyzdy elge qaıtarý sharalary aıaqtalǵan bolar?
– Iá, jat topyraqtaǵy qaqtyǵys aımaǵynda eshqandaı qazaqstandyq qalǵan joq. Sońǵy shara barysynda 67 áıel, 171 bala Otanyna qaıtaryldy. О́kinishke oraı, ol balalardyń 9-y jetim qalypty. Iаǵnı, áke-shesheleri soǵys dalasynda opat bolǵan. «Jýsan-3» Sırııa jerindegi Qazaqstan azamattaryn elimizge ákelý boıynsha júrgizilgen keshendi gýmanıtarlyq operasııanyń qorytyndysy boldy. «Jýsan» sheńberinde týǵan jerine jalpy sany 516 adam jetkizildi. Onyń 357-si – balalar men jasóspirimder.
Byltyrǵy shildede aqparat quraldarynda jarııalanǵan derekterge súıensek, Sırııa men Irak elderinde qaqtyǵys oryn alǵaly 800-ge tarta otandasymyz Taıaý Shyǵysty betke alǵan. Sol kezde quzyrly organdar sol eki memlekettegi halyqaralyq terrorızm uıymdarynda Qazaqstannan barǵan 120 er adam, 250-den asa áıel jáne 500 shaqty bala bar ekenin málimdegeni esimizde.
– Jer betindegi bizden basqa memleketterdiń tájirıbesinde «Jýsan» sııaqty keshendi sharalar júzege asyryla ma?
– Árıne, keıbir elderdegi azamattaryna janashyrlyq jumystardy joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Dese de, týra «Jýsan» jobasy syndy eliniń azamattaryn janashyrlyqpen Otanyna jetkizetin operasııa joqqa tán. DAISh aǵymy Sırııa aýmaǵyndaǵy qaqtyǵystardan yǵysqanymen, kúıreı jeńilgenimen, ondaǵy tótenshe oqıǵalar men memlekettiń resmı bıligine qarsy geosaıası sharalar ahýaldyń áli de kúrdeli ekendigin ańǵartady. Al osyndaı sátte Sırııanyń jetekshi toby men Reseı Federasııasy tarapynan kórsetilgen qoldaý jumystary bizdiń operasııamyzdy sátti júzege aysrýǵa yqpal etti. О́zge memleketterdiń turǵyndary bosqyn mártebesimen álemdik uıymdardyń kómegi aıasynda Eýropa, Túrkııa terrıtorııalaryndaǵy bosqyndardy qabyldaıtyn ortalyqtarǵa jetkizilgenimen, kóp adam demılıtırızasııalanǵan aımaqtarda qalyp qoıǵan.
Al memleketimiz terrorızm men ekstremızm oqıǵalarymen kúres júrgizýden, sonymen qatar qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa járdem berýden bas tartpaıdy. Demek, gýmanıtarlyq aksııa aıasyndaǵy jalǵasa beretin bolady. Biz óz azamattarymyzdyń taǵdyryna eshqashan beıjaı qaramaımyz.
– Áńgimemiz tushymdy bolsyn, jat aǵymdardyń jetegine erip, otbasyn oırandaǵan azamattar týraly naqty mysaldardy aıtyp bere alasyz ba? Álde, mundaı faktiler qupııa saqtala ma?
– Joq, qupııalaıtyn túgi de joq. Qaıta, ózgelerge úlgi bolsyn degen nıetpen bir-ekeýin áńgimelep bereıin. О́ıtkeni, muny osyndaı oqıǵalardyń keıipkerleriniń ózderi de ózgege sabaq bolsyn dep bastarynan ótkergen qaıǵy-qasiretterin jıi aıtyp jatady. Máselen, Qaraǵandy oblysyna qarasty Sátbaev qalasy turyǵynynyń uly osydan eki jarym jyl buryn Sırııa topyraǵynda opat bolǵan. Búginde Sham aımaǵynda kelini men úsh nemeresi turyp jatqan kórinedi.
Qansha degenmen, bul áıeldiń ózi sekildi analarmen baılanysy bar ǵoı. Elimizde 120 shaqty aq jaýlyqty ana ózderiniń soǵys aımaǵyndaǵy balalarynyń jolyn tosyp otyr eken. Onǵa jýyq ananyń uldary búginde Sırııa aımaǵynan oralypty. «Meniń kelinim men nemerelerim áli de sol jaqta. Kóptegen qandastarymyz qazir qorshaýda qalyp qoıǵan syńaıly. Biz olardyń sol qorshaýdan aman shyqqanyn estigenimizben, jetýi tıis orynǵa jetken-jetpegenin bilmeı otyrmyz. Sebebi, qaqtyǵys aımaǵynyń barlyq jerinde jarylǵysh zattar qoıylypty», - dep kóz jasyn kóldetedi álgi ana. Almatyda saýda jasaımyn dep jolǵa shyǵyp, Sırııadan bir-aq shyqqan balasynyń dinı saýattylyǵy shamaly bolǵanyn da aıtady ol áıel. Sondyqtan da uly jalǵan «sheıhtardyń» arbaýyna túsip qalyp otyr.
Bul oqıǵadan árbir otbasynyń bala tárbıesine muqııat bolý kerektigin kóremiz. Ár ata-ana ul-qyzdarynyń tálimin jiti qadaǵalap, dástúrli taǵylymyn berip otyrsa, barynsha kóńil bólip, tártibin qadaǵalasa, joǵarydaǵydaı qaıǵyly oqıǵalar bolmas edi. Ulymen kózi tirisinde áleýmettik jeli arqyly sóılesken áıeldiń: «Balam menen qaıta-qaıta keshirim surady. Soǵan qaraǵanda ózi de ahýaldyń bulaı ýshyǵatynyn bilmese kerek. Ulymdy esime túsken saıyn kózime jas, kóńilime muń uıalaıdy. Týǵandarynyń jolyn tosyp otyrǵandarmen birge men de balamdy kúter edim... Biraq ol joq qoı. Eń bolmasa, kelinim men nemerelerim kelse eken», dep jylaıdy qamkóńil ana.
Al alǵashqy «Jýsan» operasııasymen elge kelgen áıelderdiń biri ózimizdegi beıbitshilik pen berekeli tirshiliktiń qadirin kezinde baǵalamaǵandyǵyn, el bıliginiń ózge memlekettegi qaqtyǵys aýmaǵynda júrgen azamattardy qutqarǵanyna rızalyǵyn jetkizdi.
Biz bir dúnıeni anyq bilýimiz kerek, jańaǵy aıtylǵan aımaqtarda musylmandar men musylmandar bir-birine qarsy oq jaýdyrýda. Demek, árqıly uıymdar ózara soǵysýda. Onda bir iz salǵan soń, qaıtadan keri jol tabý esh múmkin emes. Sebebi, mundaı pıǵyl baıqalsa boldy, dar aǵashy kútip tur dep bilińiz. Qazaqstan azamattarynyń qaıtpaq bolǵany úshin ólim qushqany jaıly derekter barshylyq. Osy oraıda, sońǵy eki jyl shamasynda elimizdiń shekarasynan Sırııaǵa bet alǵan birde-bir azamat týraly derek joq. Iаǵnı, halyqtyń dinı saýaty artyp keledi dep oılaımyn. Quzyrly mekemelerdiń tynymsyz eńbekteriniń, saýyqtyrý sharalarynyń arqasynda jat pıǵyldy aǵymdardyń arbaýyna túsýshilerdiń sany aıtarlyqtaı kemidi dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbatty júrgizgen Ashat RAIQUL