Qoldanbaly ıadrolyq fızıkany qoldaıtyn zań jobasy qaraldy

Iаdrolyq zertteýler áleýetin arttyrý joly

Otyrysta Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler jónindegi uıym (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire (CERN) arasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobasy Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev tanystyrdy.

«Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin ilgeriletý saıasatynyń arqasynda elimiz osy salanyń kóshbasshysy bolyp tanyldy. Búgingi tańda Qazaqstan atom energııasyn beıbit maqsatqa paıdalanýdy belsendi damytýda. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev atap ótkenindeı, ıadrolyq qaýip­sizdik salasynda mańyzdy baqylaý shara­la­ry qabyldanǵan kezde halyqaralyq qoǵam­­dastyq energetıka jáne joǵary teh­nologııalardyń jahandyq trendterin nazar­dan tys qaldyrmaýy tıis», dedi mınıstr. Odan ári Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý perspektıvaly salalardyń biri ekenin atap ótti. Ol – Qazaqstannyń ǵylymı jáne ındýstrııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. «Biz­diń ǵylymı-tehnıkalyq saladaǵy adamı áleýetimiz qazirgi ýaqytta ıadrolyq fızıka jáne qoldanbaly zertteýler salasyndaǵy eń mańyzdy degen máselelerdi sheshe alady. Ulttyq ıadrolyq ortalyq jáne Iаdro­lyq fızıka ınstıtýty ǵylymı meke­me­lerinde úsh zertteý reaktory jáne basqa da ıadrolyq qondyrǵylar jumys istep tur. Iаdrolyq áleýetimizdi arttyrýǵa kúsh-jiger salýdyń arqasynda Qazaqstan qazir irgeli jáne qoldanbaly ıadrolyq fızıka, ıadrolyq fızıka jáne radıasııalyq tehnologııalar boıynsha óz betinshe jumys atqara alatyn elderdiń qatarynda. Bul bizge eń joǵary damyǵan eldermen teń dárejede jumys isteýge múmkindik beredi», dedi Q.Bozymbaev. Mınıstr 2016 jyly Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymymen (CERN) yntymaqtastyqty damytý boıynsha jumys bastalǵanyn jetkizdi. «Joǵary energııalar fızıkasy men bólshekter fızıkasy salasyndaǵy tabysty zertteýlerdi kóptegen elderdiń ǵalymdarymen birlesip júrgizýdemiz. Qazirgi ýaqytta CERN-niń keńes quramyna 23 memleket engen. Buǵan qosa keıbir elder men halyqaralyq uıymdar baqylaýshy retinde qatysady. Onda 2400-ge jýyq ǵalym turaqty jumys isteıdi. Osymen qatar álemniń 113 eliniń 580 ýnıversıteti men ınstıtýtynan 10 myńnan astam fızıkter men ınjenerler CERN jumysyna qatysady. Sondyqtan bul uıymmen yntymaqtyq biz úshin asa mańyzdy jáne onyń keleshegi zor, dep sózin aıaqtaǵan mınıstr depýtattardy 2018 jyldyń 29 maýsymynda Jeneva qalasynda qol qoıylǵan yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobasyn qoldaýǵa shaqyrdy. Bul zań Qazaqstanǵa «CERN-ge múshe emes qatysýshy memleket» mártebesin beredi jáne sonyń arqasynda ǵalymdarymyzǵa onyń zerthanalarynda praktıkadan ótýine múmkindik beredi, deı kelip ol bul qyzmet úshin uıymǵa eshqandaı múshelik jarna tóleý qajet emes ekenin de eskertti.

Suraq berý rásimi bastalǵanda depýtat Á.Bekturǵanov qazirdiń ózinde bizdiń ǵalymdarymyz CERN-de úsh doktorlyq dıssertasııa daıyndap jatqanyn eske sala kelip, osy uıymmen yntymaqtastyqtyń qandaı perspektıvaly baǵyttary bar ekenin surady. Oǵan mınıstr uıymmen ynty­maqtastyqtyń Jol kartasy jasal­ǵanyn aıta kelip, birneshe jobany atap berdi. Bul eksperımentter Qazaqstan úshin óte mańyzdy, dedi ol. Depýtat B.Ha­me­novanyń suraǵy Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń ókiline arnaldy. Zań jobasyn qabyldaý memlekettik bıýdjetten qosymsha shyǵyndardy talap etpeıdi dep jazylǵan túsindirmede. Sonymen bir­ge onda jyl saıyn qazaqstandyq 50 ǵalym CERN-de taǵylymdamadan ótedi delingen. Olardyń shyǵyndaryn kim qarjy­landyrady dep surady depýtat. Oǵan BǴM mınıstriniń orynbasary F.Jaqypova jaýap berip, jobalardy qarjylandyrý ýnıversıtetterdiń esebinen bolatynyn aıtty. Al irikteý krıterııleri ǵalymdardyń jasaǵan eńbekterine baılanysty bolatyny jetkizildi. Zań jobasy boıynsha qosymsha baıandamany Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi A.Platonov jasady. Shaǵyn talqylaýdan keıin zań jobasy maquldandy.

Kondomınıýmdy basqarý basqasha bolady

Jalpy otyrysta keıbir zańnamalyq aktilerge turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy ekinshi oqylymda qaraldy. Bul óte mańyzdy zań jobasy boıynsha baıandamany Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi Sapar Ahmetov jasady. Ol zań jobasynyń maqsaty – «bir úı, bir múlik ıeleri birlestigi, bir shot» qaǵıdaty boıynsha turǵyn úı qoryn basqarýdyń jańa modelin engizý ekenin aıtty. Zań jobasy kóppáterli turǵyn úılerdiń kondomınıýmyn tirkeý tártibin jáne jergilikti atqarýshy organdardyń jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen qoldanystaǵy kóppáterli turǵyn úılerdi tehnıkalyq zertteýdi, olardy tirkeýdi qamtamasyz etý jáne sáıkestendirý boıynsha qujattardy daıyndaýǵa jáne t.b. múmkindik beretini eskertildi. Qujat 2019 jylǵy 10 sáýirde birinshi oqylymda maquldandy. Jumys tobyna 577 usynys kelip tústi. Olar múddeli mınıstrlikter ókilderiniń qatysýymen 41 otyrysta qaraldy. Sonymen birge sheshen Jambyl, Almaty, Shymkent, Kókshetaý jáne Petropavl qalalarynda birneshe kóshpeli otyrys ótkizilgenin aıtty.

Otyrystar qorytyndysy boıynsha depýtattar tarapynan birneshe túzetý engi­zilgen. Sonyń ishinde kondomınıým nysan­darynyń ortaq múlikterin kú­tip ustaý, basqarý maqsatynda sharalar belgi­leý jáne t.b. bolǵan. Májilistiń barlyq ko­mı­­tetteri oń qorytyndylaryn bergen. Má­ji­lis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın zań jobasy boıynsha úlken jumystar atqaryl­ǵa­nyn atap ótti. Sonymen birge Spıker aı­maq­tarda, komıtettiń ózinde birneshe oty­rystar ótkizilgenine oń baǵasyn berdi. Qory­tyndysynda zań jobasy ekinshi oqy­lym­da tutastaı maquldanyp, Senattyń qaraýyna jiberildi.

Osy kúngi otyrysta keıbir zańnamalyq aktilerge memlekettik qyzmet jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy da ekinshi oqy­lym­da qaralyp, maquldandy. Zań jobasy­men jumys isteý barysynda depýtattar quqyqtyq olqylyqtar men kollızııa­lardy joıýǵa, memlekettik qyzmet ótkerý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl prosesterin ońtaılandy­rýǵa baǵyt­talǵan túzetýler engizdi. Atap aıt­qanda, baǵynysty adamdar sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar jasaǵan kezde birinshi basshylardyń derbes tártiptik jaýap­tylyǵyn arttyrý, normatıvtik qu­qyq­tyq aktilerdiń jobalaryna sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy ǵylymı saraptama ınstıtýtyn qalpyna keltirý, shetelde kadrlar daıar­laý jónindegi respýblıkalyq komıssııa aıqyndaıtyn joǵary oqý oryndarynda doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha oqýdy aıaqtaǵan adamdardy, sondaı-aq halyqaralyq uıymdarda keminde bes jyl jumys istegen adamdardy memlekettik qyzmetke konkýrs­tan tys taǵaıyndaý múmkindigin bekitý jáne «A» korpýsynyń memlekettik ákimshilik qyz­metshilerin atqaratyn laýazymdary ózger­tilgen jaǵdaıda qaıta taǵaıyndaý tártibin naqtylaý sııaqty túzetýler engizilgen.

Sonymen qatar otyrysta Májilis bir­qatar zań jobasyn jumysqa aldy. Olardyń qatarynda lotereıalar jáne lotereıa qyzmeti, kóshi-qon prosesterin retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly jáne t.b. zań jobalary bar.

Otyrys sońynda Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraıymy qyzmetine ta­­ǵa­­ıyn­dalýyna baılanysty Anar Ja­ıylǵanovanyń depýtattyq ókilettigin mer­­zimi­nen buryn toqtatý týraly qaýly qabyldandy.