– Gaýhar Tóremuratqyzy, ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy ustazdardyń birneshe býynyn daıyndap shyǵarǵan irgeli ýnıversıtettiń jetekshisi retinde, qazirgi kezde eń áýeli muǵalimge neni úıretý kerek? Al muǵalim oqýshylarǵa neni úıretý qajet dep sanaısyz?
– Qaı zamanda da muǵalim – izgilik pen bilimniń basty sımvoly. Qazaqstannyń ulttyq bilim berý júıesine arnalǵan orta bilim mazmunyn jańartý baǵdarlamasy pedagog daıarlaıtyn joǵary oqý oryndaryna da, ustazdar qaýymyna da zor mindetter júktep otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda atap kórsetkendeı, «tabysty bolýdyń eń irgeli basty faktory bilim ekenin árqaısysymyz tereń túsinýimiz kerek… Sebebi qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi».
Zaman ózgergen saıyn muǵalimge qoıylatyn talap ta kúsheıetini belgili. Buryn muǵalimderge qoıylatyn basty talap tereń teorııalyq bilim men jaqsy ádistemeni ıgerý bolatyn bolsa, qazirgideı jyldam aqparattar aǵyny zamanynda muǵalimge teorııalyq bilimmen qosa, ozyq tehnologııa, túrli elektrondyq quraldar men kompıýterdi jetik bilý mańyzdy bolyp otyr. Sonymen qatar pedagog memlekettik til, orys tilimen qosa, aǵylshyn tilin tereń meńgerý, bilim menedjmentinen de habardar bolýy qajet.
Ekinshiden, mamandardy jas urpaqtyń rýhanı ósýi men tanymynyń keńeıýine, qazaqstandyq patrıotızmdi damytýǵa qajetti barlyq aqparatty meńgergen shyǵarmashyl tulǵa retinde daıarlap shyǵýymyz kerek.
Úshinshiden, zaman ózgerse de, ózgermeıtin qaǵıdat – tárbıe máselesi. Ál-Farabı babamyz aıtqandaı, «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» qaǵıdasy áli kúnge ózektiligin joıǵan joq. Qoǵamda bolyp jatqan keıbir keleńsizdikterdiń túp tamyry tárbıeniń jetispeýinen bolyp jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Bul máseleler arnaıy pándermen qosa, túrli klýbtar men úıirme jumystary, túrli keshter men edvaızerlik saǵattar arqyly sheshimin tabady dep oılaımyn. Mysaly, kúni keshe ǵana ýnıversıtetimizde ótken «Qyz Jibek» klýbynyń onlaın formattaǵy forýmy ózindik azamattyq ustanymdary bar, jeke ómirde otbasylyq mindetterdi alǵan bilimimen ushtastyra biletin ultjandy, parasatty, ulttyq salt-dástúr men mádenıetti dáripteıtin uıym ıdeıasyn keńinen nasıhattaý maqsatynda uıymdastyryldy. G-global platformasynda ótken bul shara respýblıkamyzdyń ózge de joǵary oqý oryndarynda atalǵan máselege aıryqsha nazar aýdarylyp otyrǵandyǵyn kórsetti.
Al muǵalim oqýshylarǵa pándik bilim berýmen shektele almaıdy. О́ıtkeni jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasynyń basty qaǵıdaty – jalpyadamzattyq jáne etnomádenı qundylyqtarǵa negizdelgen, oqýshylarǵa ómirdegi problemalardy sheshýine múmkindik beretin bilim berý, ár oqýshynyń qabiletin ashyp, ony tulǵa retinde qalyptastyrý. Mysaly, oqýshy «Qazaq tili» ne «Orys tili» páninde burynǵydaı erejelerdi jattap, ony mysaldan izdemeıdi. Kerisinshe óziniń kúndelikti ómirine qatysty «Kıim. Sán. Talǵam», «Bos ýaqyt jáne hobbı» sııaqty túrli taqyryptar aıasynda ári ózine qajetti bilim alady, grammatıkalyq formalardy osyndaı mátinderdegi qoldanysyna qarap ıgeredi.
Bilim berý prosesindegi oqýshy men muǵalimniń rólinde de aıtarlyqtaı ózgerister bar. Búginde «Muǵalim – úıretýshi, oqýshy – úırenýshi» pozısııasynan «muǵalim – baǵyttaýshy, oqýshy – «jańalyqty» izdep tabýshy» róline aýysty. Oqýshy óziniń mektep qabyrǵasynda alǵan bilimin ómirinde qajetke asyra bilýi kerek. Bul máseleler muǵalimge, joǵary oqý oryndaryna jańasha bilim berýdi, jańasha izdenýge umtylýdy talap etedi.
– «Pedagog mártebesi» týraly zań ázirlenip jatyr. Sizdiń oıyńyzsha qandaı máselelerdi eskerý kerek?
– «Pedagog mártebesi týraly» arnaıy Zań qabyldaý qajettigi týraly Elbasy usynysyn pedagogtar qaýymy zor qýanyshpen qabyldady. Shynyn aıtý kerek, qazirgi qoǵamda ustazdardyń áleýmettik jaǵdaıy, muǵalim men ata-ana arasyndaǵy qarym-qatynas, qaǵazbastylyq sııaqty kóptegen problemalar qordalanyp qalǵany jasyryn emes. Pedagog kadrlardy daıarlaıtyn joǵary oqý orny retinde biz de bul máseleni talqylap, tıisti usynystarymyzdy jiberdik. Soladyń birqataryna toqtalar bolsam, aldymen, jas pedagogtardy qoldaý máselesi. Árıne, ulttyq biliktilik testisin uıymdastyrý olardyń jalaqy máselesinde birqatar oń qadam jasaýǵa septigin tıgizedi. Biraq olardyń kásibı turǵyda shyńdalýy úshin jas pedagog-ǵalymdarynyń dıalog alańyn qurý, aǵa býyn tarapynan sheberlik mektepterin qalyptastyrý, jańa bastamalaryna, mansaptyq ósýine qoldaý kórsetý, jas balaly analarǵa jeńildetilgen jumys grafıgin qarastyrý, sondaı-aq orta jáne aǵa býyn pedagogtardyń da áleýmettik máselelerin, turǵyn úımen qamtamasyz etý úshin arnaıy bankterdiń jeńildetilgen nesıe bólýi, zeınetkerlik jasy men emdeý-saýyqtyrýǵa qatysty máseleler de Zańnan kórinis tabady dep senemiz.
Sondaı-aq ustaz mártebesi degen máselede tek mektep muǵalimderi ǵana emes, bilim berýdiń barlyq býyndary, atap aıtsaq, mektepke deıingi mekemelerden bastap, joǵary oqý oryndarynda qyzmet etetin pedagogtardyń da quqyqtyq mártebesi nazardan tys qalmaýy tıis. Birqatar sheteldik memleketterde, atap aıtsaq, Fransııa, AQSh, Avstrııa, Belgııa, Italııa, Portýgalııa, Fınlıandııa, Kanada sııaqty elderde muǵalimder memlekettik qyzmetker bolyp sanalady. Shetel tájirıbesine súıenip, muǵalimderdi memlekettik qyzmetker sanatyna jatqyzý máselesi de qarastyrylar degen úmittemiz.
– «Joǵary oqý oryndary aldyna óz túlekterin jumyspen qamtamasyz etý jóninde másele qoıý kerek. Eger túlekteri jumys tappasa, onda oqý orny óziniń mindetin atqarmaı otyr degen sóz» dep Nazarbaevtyń byltyr aıtqany bar. Sizdiń ýnıversıtet sol mindetti qanshalyqty durys oryndap keledi?
– Elbasynyń otandyq joǵary oqý oryndary aldyna óz túlekterin jumyspen qamtamasyz etý jóninde másele qoıýy óte oryndy dep oılaımyn. Búginde «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń joǵary oqý oryndarynyń aldyna qoıǵan talaptaryna sáıkes jáne bilim berý baǵdarlamalarynyń sońǵy 5 jylda jyl saıyn 30 paıyzǵa jańartylýyna jumys berýshiniń tikeleı qatysýy túlekterdiń jumysqa ornalasýyna óz yqpalyn tıgizedi.
Iаǵnı, jumys berýshi naryqtaǵy suranysqa baılanysty nusqaýlyqtar beredi. Jyl saıyn jańa oqý jyly qarsańynda bilim baǵdarlamalary daıyndalǵanda ýnıversıtette quramynda joǵarǵy oqý orny oqytýshylary, Nazarbaev zııatkerlik mektebi, jalpy bilim berý mekemeleri men jumys berýshiler bar arnaıy jumys toby qurylady. Bilim baǵdarlamalary eńbek naryǵynyń suranysy boıynsha talqylanyp, jasalady. Sáıkesinshe, ýnıversıtet óz kezeginde jumys berýshilerdiń suranysyn eskerip maman daıyndaıdy. Osylaı túlekterdiń biliktiligi jetildirilip keledi.
Aıta keteıin, búginde elimizde mektep muǵalimderine degen suranys joǵary. Al bizdiń ýnıversıtet pedagog mamandaryn daıyndaıtyn bolǵandyqtan túlekterimiz jumyspen tolyqtaı qamtylady. Joǵary oqý ornyna deıingi bilim berý men mansap bólimi túlektermen tyǵyz baılanys ornatqan. Bul bólimde túlekterdiń jáne eńbek naryǵynda suranys jasaıtyn bilim mekemeleriniń bazasy qalyptasqan. Elimizdiń túkpir-túkpirinde ornalasqan mektepterden pán muǵalimderine suranys túsken jaǵdaıda, ýnıversıtet túlekterine birden jańa aqparat berilip, habarlandyrý jiberilip otyrady.
– Jumysqa ornalasý demekshi, qazirgi kúnde Qyzdar ýnıversıtetiniń bitirýshi túlekterin jumyspen qamtý boıynsha qandaı sharalar júrgizilip jatyr?
– Ýnıversıtette túlekterdi jumyspen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bos jumys oryndary jármeńkesi turaqty túrde uıymdastyrylady. Shara otandyq pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń biryńǵaı qazaqstandyq bilim berý keńistigin qalyptastyrý, jastardy jumysqa ornalastyrý máselesi boıynsha ortaq dıalog alańyn qurý, olarǵa jumysqa ornalasý múmkindikteri týraly aqparat berý jáne túlekterdi turaqty jumyspen qamtýǵa járdemdesý maqsatynda qolǵa alynǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda joǵary oqý ornynyń tabystylyǵyn baǵalaýdyń basty krıterııi – oqý bitirgen stýdentterdiń jumyspen qamtylýy, jalaqysy joǵary jumysqa ornalasýy ekendigin atap ótti. Osy oraıda pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha bos jumys oryndary jármeńkesi jastar arasynda jumyssyzdyq máselesin ońtaıly sheshýdiń mehanızmi bolyp otyr, búginde. Basty eskeretin nárse, atalǵan shara tyrnaqshanyń ishinde ǵana ótip qoımaıdy, ýnıversıtet túlekteri shyn mánisinde jármeńkeden «eki qolǵa bir kúrek taýyp», olarǵa jumys berýshiler tarapynan naqty suranys túsedi. Bıylǵy jylǵy jármeńkege 700-ge jýyq stýdent pen 150-den astam jumys berýshi qatysty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Qyzdar ýnıversıtetiniń uıytqy bolýymen jármeńke pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha bilim alǵan túlekterdi jumyspen qamtýǵa arnalǵan. Bastama jastarǵa búginde bilim berý oshaqtarynda qaı sala mamandaryna suranys kóp nemese tapshy ekendigin jáne eńbek ótilinsiz jumysqa ornalasýǵa bolatyndyǵyn anyqtaýǵa septesedi. Sondaı-aq shara «dıplommen – jumysqa» josparyn júzege asyrýǵa múmkindik bermek. Jármeńkede jumys berýshiler óz mekemelerindegi bos jumys oryndaryn usyndy. Stýdentter bul múmkindikti paıdalanyp túıindemelerin joldady. Sondaı-aq bilim, ǵylym, óner jáne sporttaǵy jetistikteri jaıly arnaıy portfolıolar kórmesin ótkizip, prezentasııa jasady.
Osy oraıda aıta keteıin, ótken oqý jylynda ýnıversıtetti 1548 stýdent támámdap, olardyń 95 paıyzy jumysqa ornalasqan. Al 2017 jyly «eki qolǵa bir kúrek tapqandardyń» úles salmaǵy 88 paıyzdy quraıdy.
– Ýnıversıtetterge akademııalyq derbestik berildi. Osylaısha talapty kúsheıtti. Osydan keıin oqý oryndarynyń jumysynda oń ózgeris bar dep sanaısyz ba álde qazirgi tańda qandaıda bir nátıje jaıly aıtý erterek pe?
– Akademııalyq derbestik – arnaıy óz salasy boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryna stýdentterdiń, jumys berýshiniń suranystaryn eskere otyryp, halyqaralyq standarttarǵa tez jaqyndasýyna múmkindik beredi. Bul degenimiz – Bolon júıesi boıynsha mamandyqtardy qaıta qarastyrý, stýdentter men jas oqytýshylar quramynyń akademııalyq utqyrlyq jáne tájirıbe almasýynyń jeńildeýi jáne ýnıversıtettiń naqty naryqtyq talaptarǵa beıimdelýi. Bylaısha aıtqanda, básekelestiktiń artýy. Mysaly, qazirgi jekemenshik ýnıversıtetterdiń qurylymdyq, ákimshilik, oqý úderisi meılinshe batystyń joǵary oqý oryndarynyń úderisine jaqyn.
Ýnıversıtettiń akademııalyq derbestigi bilim júıesinde básekelestiktiń joǵarylaýyna da óz áserin beredi. Básekelestik bar jerde bilim sapasynyń joǵarylaıtyny, sol arqyly bilikti mamandardyń eńbek naryǵyna keletini qýantady.
– Siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtetke byltyr «ulttyq» degen mártebe berildi. «Ulttyq» degen uǵymǵa laıyqty bolýdyń qazaqstandyq ólshemi qandaı dep oılaısyz?
– Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – álemdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn joǵary oqý orny. Ekinshi dúnıejúziliktiń aýmaly-tókpeli ýaqtysynda – 1944 jyly ashylǵan bilim uıasy 75 jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda úzdiksiz joǵary bilikti muǵalim mamandaryn daıarlap keledi. Halqymyzdyń qabyrǵaly qalamgeri Muhtar Áýezov: «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi sónbesin deıik» dep aıtqanyndaı, Qyzdar ýnıversıteti búginde rasynda da otandyq joǵary bilim berýdiń kóshbasshysyna aınalyp otyr. Bul sózimizge aıqyn dálel – ýnıversıtetke «Ulttyq» mártebesiniń berilýi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2018 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine «Ulttyq» mártebesiniń berilýi oqý ornynyń damýyna zor serpin beredi jáne ujym aldyna zor jaýapkershilik júkteıdi. Bul mártebe – tarıhy tereń qarashańyraqtyń álemdik bilim keńistigindegi bedeliniń artýyna da septigin tıgizbek.
Nursultan Nazarbaev ýnıversıtetimizge kelgen saparynda «Bir qyzdy tárbıeleý – bir ultty tárbıeleýmen birdeı» dep atap ótip, oqý orny ujymynyń aldyna naqty mindetter qoıǵan bolatyn. Osy oraıda taǵylymdy tárbıe men óristi bilimniń irgeli ordasy atanǵan Qyzdar ýnıversıteti óz qyzmetinde qazaqstandyq patrıotızmdi, Elbasynyń «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasyn basty baǵdar retinde ustaıdy. Sonymen qatar oqý úrdisinde ulttyq salt-dástúrimiz ben halqymyzdyń mentalıtetin paıdalaný bizdiń ýnıversıtettiń basty ereksheligi dep aıtar edim.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Jandar ASAN