Sársenbi, 13 naýryz 2013 6:53
Buryn bizdiń aldymyzǵa quqyqtyq aqparattardy jınaqtaý jóninde birjaqty tapsyrma ǵana qoıylsa, qazir taqyryptyq saraptama men qadaǵalaý jumystaryn qosa órbitip otyrmyz. Bizdegi búkil aqparat shapshań rettelip otyratyn 5 avtomattandyrylǵan júıege jınaqtalǵan. Olarda qylmysty tirkeý satysynan bastap isti sotta qaraý nátıjelerine deıingi birtutas esepke alý derekteri qamtylǵan. Jumysty osylaısha qurylymdaý elimizdegi qylmystyq ahýal týraly kúnbe-kún naqty statıstıka túzip otyrýǵa múmkindik beredi.
Sársenbi, 13 naýryz 2013 6:53
Buryn bizdiń aldymyzǵa quqyqtyq aqparattardy jınaqtaý jóninde birjaqty tapsyrma ǵana qoıylsa, qazir taqyryptyq saraptama men qadaǵalaý jumystaryn qosa órbitip otyrmyz. Bizdegi búkil aqparat shapshań rettelip otyratyn 5 avtomattandyrylǵan júıege jınaqtalǵan. Olarda qylmysty tirkeý satysynan bastap isti sotta qaraý nátıjelerine deıingi birtutas esepke alý derekteri qamtylǵan. Jumysty osylaısha qurylymdaý elimizdegi qylmystyq ahýal týraly kúnbe-kún naqty statıstıka túzip otyrýǵa múmkindik beredi. Sóıtip, bulardy rettep alǵannan soń qylmystyń naqty kórinisin alýǵa kedergi keltirip kele jatqan jaıttardy ashý joldaryn oılastyra bastadyq. Onyń basynda qylmystardy jasyryp qalý máselesi turdy. Munyń aldyn alýǵa 2011 jyldan bastap barlyq quqyq qorǵaý organdaryna jappaı engizilgen elektrondy tirkeý ádisi óz jemisin berdi. Bul tásil búkil esepke alý-tirkeý tártibine túbirli ózgeris ákeldi desek durys bolar.
Endi ótken 2012 jyldyń qorytyndysyn saraptaı kele, Elbasy aldymyzǵa qoıǵan qylmystylyqty esepke alýdy jetildirý jónindegi mindetterdi oryndaı aldyq dep batyl aıta alamyz. Sóıtip, etekten tartqan qylmysty jasyryp qalý sııaqty keleńsiz jaıttan birtindep qutylyp, alǵash ret elimizdegi qylmystyq ahýaldyń kórinisine qol jetkizdik.
Máselen, osy ádis engizilgennen keıin 2011 jyly 2010 jylǵa qaraǵanda 75 myń qylmys artyq tirkelgen. Burynǵy tirkelmeı jasyrylyp kelgen qylmystar jańa jobanyń arqasynda sý betine qalqyp shyqty. Al ótken jyly tirkelgen qylmystar sany burnaǵy jylmen salystyrǵanda 39,1 paıyz artqan. Bul buryn kóbirek jasyrylatyn urlyq, buzaqylyq, alaıaqtyq, tonaý sııaqty qylmys túrleri esebinen bolyp otyr. Qylmystyń bul túrleri jalpy tirkelgen qylmystyń 83 paıyzyn quraıtynyn aıtsaq, máseleniń mánisi túsinikti bola túseri anyq. Al jasyryp qalýy qıyn asa aýyr qylmystar kerisinshe 12,5 paıyzǵa, onyń ishinde kisi óltirý 10,8 paıyzǵa kemigen. Demek, tirkelgen qylmystar sanynyń ósýi elimizde krımınogendik ahýal qıyndap ketti degendi tipti de bildirmese kerek.
Jalpy, qylmystar týraly aryz-shaǵymdardyń tirkelýiniń jaqsarýy olardyń qaralý sapasyn da arttyrýǵa jol ashqany sózsiz. Máselen, búginde túsken aryzdardyń 70 paıyzdan astamy alǵashqy 3 táýlik ishinde qaralady. Burynǵy jyldary bul kórsetkish 50 paıyzdan joǵary bolmaıtyn. Al istiń odan ári qalypty júrýi úshin qylmys týraly aqpardyń alǵashqy táýlikte qaralýynyń mańyzy zor.
Biz bul jańalyǵymyzdy odan ári jalǵastyryp, endi azamattarymyzǵa óz ótinishteriniń taǵdyryn ózderi qadaǵalap otyrýyna múmkindik jasap berdik. Bul úshin aryzdyń qabyldanǵany týraly habarlama – talondy odan ári jetildirdik. Iаǵnı, aryz bergen adamǵa arnaıy nómiri bar talon beriletin boldy, ol arqyly aryz berýshi Internet, SMS-habarlama nemese bizdiń Koll-ortalyqqa qońyrý shalý arqyly óz ótinishiniń búkil qaralý barysyn bilip otyra alady.
Odan ári bul ádis te ózin-ózi aqtaǵannan keıin, elektrondy talondy polısııaǵa beriletin aryzdarǵa ǵana emes, endi memlekettik organdarǵa beriletin ótinishter boıynsha da qoldanýdy qolǵa aldyq. «Aıqyn» dep atalatyn bul joba arqyly aryzdardyń bıliktiń barlyq deńgeıinde qaralýy barysynyń ashyqtyǵyna qol jetkizýdi dittep otyrmyz. Byltyrǵy jyldyń 1 shildesinen bastap bul joba mınıstrlikter men vedomstvolardyń ortalyq apparattaryna engizildi. Ústimizdegi jyly oblys ákimdikteri apparattary barlyq aryz berýshilerge talon bere bastaıtyn bolady. Al 2015 jylǵa deıin ony aýdandyq ákimdikter deńgeıine deıin jetkizbekshimiz. Adamdardyń aralasýyn odan ári azaıtý maqsatynda endi elektrondy qoltańba arqyly aryz berý tetigi júzege asyrylýda. Mundaı aryz avtomatty túrde bazaǵa túsedi de, ony endi kezekshi de, tipti tergeýshi de joıa almaıdy.
Qylmystar týraly aqparattardyń ózektiligin qamtamasyz etý taldaý taqyrybyna tereńirek boılaýǵa múmkindik berdi. Sóıtip, jańa taldamalyq baǵdarlama jasadyq. Ol arqyly qalaǵan aımaqtaǵy qylmystar sanyn ǵana emes, qalaýymyzsha onyń sebebin de kóre alamyz. Máselen, bul joba arqyly qalasaq jumyssyzdar jasaǵan qylmystardyń ósý nemese óshý barysyn baqylaı alamyz. Al bul málimetter bolsa eńbek jáne áleýmettik qorǵaý organdary úshin asa paıdaly bolary anyq.
Aımaqtaǵy qylmys ahýalyn, onyń qurylymy men maýsymdylyǵyn bilip otyrýdyń da mańyzy zor. Bul maqsatta biz «Qylmystylyq qartasyn» jasadyq. Ol arqyly aımaqtaǵy qylmys ahýaly týraly málimetterdi kez kelgen ýaqytta ala alamyz. Máselen, Astananyń osyndaı qartasy arqyly biz naqty ýaqyt ishinde qalanyń, kóshe men ár ǵımaratqa deıingi neǵurlym qylmystar telimin tap basyp aıta alamyz. Osy qartaǵa qarap ishki ister organdary qylmysty núktelerge óz jasaqtaryn jiberýine bolady.
Bıylǵy jyldan bastap «Qylmystylyq qartasy» barlyq oblys ortalyqtarynda iske qosyldy. 2000 jyldan bastap memlekettik organdardyń barlyq tekserýleri bizden tirkeýden ótetini belgili. Álbette, bul tekserýlerdi retke keltirý jáne jeke kásipkerlerdiń erkin damýy úshin az nárse jasalyp otyrǵan joq. Tekserýlerdi tirkeýden bas tartýdyń merzimderiniń saqtalmaýy, jıiligi sııaqty normalary da qarastyryldy. Alaıda, tekserýshiler joq jerden sańylaý taýyp shyǵyp ketetin jaǵdaı tyıylmady. Mundaı keleńsiz kórinistiń jolyn kesý úshin biz kásipkerlerge tekserýshilerdi ózderi baqylaı alatyn múmkindik ashtyq. Osy maqsatta kásipkerlerge tekserý júrgizýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin «Bıznes tiregi» jobasyn engizdik.
Endi kásipkerdiń ózi tirkeý nómiri arqyly, sol quraldar jıyntyǵyn qoldana otyryp, ıaǵnı saıt, uıaly baılanys nemese Call-ortalyǵyna telefon shalý arqyly ol tirkeýdiń shynaıylyǵyn, tekserýshiler týraly aqparatty, sondaı-aq, tekserý máni men kezeńin anyqtaı alady.
«Bıznes tiregi» jobasy jyldan jylǵa kásipkerler arasynda tanymal bolyp, olardyń shyn máninde tiregine aınalyp otyrǵany kóńil qýantady. Ol engizilgennen bastap Komıtettiń elektrondy portalyna 9758 kásipker júgingeni sonyń dáleli bolsa kerek. Osylardyń jartysynan astamy 2012 jyly túsken, al eki myńnan astamy SMS habarlamalar arqyly joldanǵan.
Eń bastysy, eger tekserýshiler tekserý sheginen shyǵyp ketse, kásipker «Bıznes tiregi» portaly arqyly bul týraly habarlaı alady. Buǵan Bas Prokýrordyń arnaıy buıryǵymen qurylǵan barlyq aýmaqtyq prokýratýralardyń janyndaǵy jedel top shuǵyl jetip, kásipkerdi zańsyz tekseristen qolma-qol arashalap alady.
Endi quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń aqparat almasý júıesi aıasynda eldiń barlyq derek qorlarynan izdeý salynǵan adamdar jasaǵan operasııalar týraly málimet jınaqtalyp, qajetti derekter izdeý salyp otyrǵan organǵa on-laın rejiminde beriletin bolady. Júıe quqyq qorǵaý organyna izdeý salynǵan adamnyń is-áreketi týraly avtomatty túrde habar beredi.
Bul júıe qazirdiń ózinde óz jemisin bere bastady. Máselen, Almaty qalasynda memleketaralyq izdeý jarııalanyp, jazadan boı tasalap júrgen eki adam ustaldy. Olar Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna sottylyǵy jóninde anyqtama alýǵa kelgen jerinde kózge shalynyp, bizdiń aqparat boıynsha izdeý salǵan organǵa habar berilgen.
Sonymen qatar, bul júıe jeke jáne zańdy tulǵalar, jeke menshik nysandary týraly derekter, qujattandyrý, júrgizýshi kýáligin berý, notarıaldyq qyzmet, zeınetaqy, járdemaqy tóleý, qylmystyq ister týraly júıeler jáne t.s.s. ortaq derek qoryna qosylǵan.
Sáýle AITPAEVA,
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka
jáne arnaıy esepke alý jónindegi
komıtetiniń tóraıymy.